KĘDZIERZYN GM. NIECHANOWO. DZIEJE WSI I JEJ MIESZKAŃCÓW
Fot. Kędzierzyn
Kędzierzyn – dzieje jednej z najstarszych parafialnych wsi ziemi gnieźnieńskiej
Położony około 10 km na wschód od Gniezna Kędzierzyn należy do najstarszych miejscowości gminy Niechanowo i całej wschodniej części powiatu gnieźnieńskiego. W 2021 roku liczył 209 mieszkańców, a jego obszar obejmuje ponad 660 ha. Przez stulecia był siedzibą parafii oraz własnością arcybiskupów gnieźnieńskich, dzięki czemu odegrał znacznie większą rolę niż większość okolicznych wsi.
Historia Kędzierzyna sięga jednak znacznie dalej niż średniowiecze. Odkrycia archeologiczne świadczą o obecności człowieka już w neolicie. Na terenie wsi odnaleziono kamienne narzędzia, ślady osadnictwa ludności kultury łużyckiej i pomorskiej, a także cmentarzysko wczesnośredniowieczne z bogatym wyposażeniem grobowym. Dzięki temu Kędzierzyn należy do najlepiej rozpoznanych archeologicznie miejscowości gminy Niechanowo.
Archeologia Kędzierzyna – ślady osadnictwa od neolitu po średniowiecze
Początki wsi i parafii
Najstarsza znana wzmianka o Kędzierzynie pochodzi z 1136 roku, kiedy miejscowość została wymieniona w bulli papieża Innocentego II jako własność arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. Już w XIV wieku istniała tutaj parafia pw. św. Andrzeja Apostoła, należąca do najważniejszych ośrodków kościelnych we wschodniej części ziemi gnieźnieńskiej.
W kolejnych stuleciach parafia obejmowała liczne okoliczne wsie, a miejscowy kościół przez wieki pozostawał centrum życia religijnego i społecznego mieszkańców.
Kościół i parafia św. Andrzeja Apostoła w Kędzierzynie
Kędzierzyn w XVI i XVII wieku
Najpełniejszy obraz wsi przynoszą rejestry poborowe oraz Liber beneficiorum. Wynika z nich, że Kędzierzyn był dobrze rozwiniętą wsią arcybiskupią posiadającą dziewięć łanów kmiecych, karczmy oraz własnego sołtysa. Pod koniec XVI wieku pojawiły się pierwsze oznaki zmian gospodarczych – część gruntów pozostawała opuszczona, jednak miejscowość nadal należała do ważniejszych ośrodków dóbr prymasowskich.
Wizytacje z początku XVII wieku pozwalają poznać organizację parafii, zabudowania plebańskie oraz obowiązki mieszkańców wobec kościoła.
Wieś arcybiskupów gnieźnieńskich
Przez kilkaset lat Kędzierzyn pozostawał własnością arcybiskupów gnieźnieńskich. Wraz ze Szczytnikami i okolicznymi folwarkami tworzył ważny element tzw. klucza szczytnickiego. Istotną rolę odgrywał również miejscowy majątek ziemski, który przez kolejne stulecia stanowił podstawę gospodarki wsi.
Dwór i folwark w Kędzierzynie
Kościół św. Andrzeja Apostoła
Obecny kościół został wybudowany w 1840 roku, jednak tradycje parafii sięgają średniowiecza. Na przestrzeni wieków świątynia była wielokrotnie przebudowywana, a z parafią związanych było wielu zasłużonych duchownych, w tym ks. Mieczysław Figas – więzień obozu koncentracyjnego Dachau.
Obok kościoła zachowały się zabytkowa plebania, kaplica oraz grobowiec rodziny Gruszczyńskich.
Zabytki Kędzierzyna
XIX i początek XX wieku
W XIX wieku Kędzierzyn rozwijał się jako wieś parafialna z własną szkołą elementarną, folwarkiem oraz licznymi gospodarstwami. Według danych z końca stulecia liczył ponad 300 mieszkańców.
Po odzyskaniu niepodległości życie społeczne koncentrowało się wokół parafii oraz licznych organizacji społecznych. Działały tu między innymi Kółko Rolnicze, Kółko Włościanek, Katolickie Towarzystwo Robotników Polskich oraz Koło Śpiewackie św. Cecylii.
Z życia dawnych mieszkańców Kędzierzyna
II wojna światowa
Okres okupacji niemieckiej przyniósł wysiedlenia polskich rodzin oraz osadnictwo Niemców bałtyckich sprowadzonych z Łotwy. W 1940 roku aresztowano proboszcza ks. Mieczysława Figasa, który po kilku latach powrócił z obozu koncentracyjnego Dachau i ponownie objął parafię.
Niemieccy przesiedleńcy z Łotwy w Kędzierzynie w świetle opracowań Andrzeja Prusa Niewiadomskiego
Kalendarium dziejów Kędzierzyna
Dziedzictwo Kędzierzyna
Współczesny Kędzierzyn pozostaje spokojną wsią o rolniczym charakterze, jednak jego znaczenie historyczne jest znacznie większe, niż mogłaby sugerować liczba mieszkańców. Ponad dziewięćset lat udokumentowanych dziejów, wielowiekowa parafia, własność arcybiskupów gnieźnieńskich oraz bogate odkrycia archeologiczne czynią z niego jedną z najcenniejszych historycznie miejscowości gminy Niechanowo.
Dzieje Kędzierzyna tworzyły nie tylko wielkie wydarzenia historyczne. Zachowane źródła i dawna prasa pozwalają poznać również codzienne życie mieszkańców, lokalne dramaty, działalność organizacji oraz wydarzenia, które przez lata pozostawały zapomniane.
Kronika kryminalna Kędzierzyna
W kronice życia społecznego Kędzierzyna zebrano dawne prasowe relacje, które pozwalają zajrzeć do codzienności mieszkańców tej wsi w okresie międzywojennym. To właśnie tutaj odnaleźć można opisy uroczystości religijnych i patriotycznych, działalności lokalnych organizacji, przedstawień, zabaw, jubileuszy i innych wydarzeń, które budowały wspólnotę dawnego Kędzierzyna i nadawały rytm życiu jego mieszkańców.
Kronika życia społecznego Kędzierzyna
Czytaj więcej…. Zajrzyj do kroniki życia społecznego Kędzierzyna i poznaj wydarzenia, którymi żyli dawni mieszkańcy wsi – od uroczystości religijnych i patriotycznych, przez przedstawienia, zabawy i jubileusze, po działalność miejscowych organizacji. To opowieść o codzienności, wspólnocie i inicjatywach, które budowały życie dawnego Kędzierzyna.
Jak wyglądał dawny Kędzierzyn? W „Kronice dawnego Kędzierzyna” zebrano prasowe opisy miejscowości, które pokazują jej codzienność sprzed lat – życie gospodarzy, lokalne organizacje, warunki życia, dawne problemy i sprawy, którymi żyli mieszkańcy. To spojrzenie na wieś nie przez pryzmat jednego wydarzenia, lecz całego obrazu dawnego Kędzierzyna.
Kronika dawnego Kędzierzyna
Dzieje Kędzierzyna to nie tylko codzienność i życie społeczne, ale również wydarzenia, które na długo zapisały się w pamięci mieszkańców. W tym dziale zebrano opowieści o najgłośniejszych epizodach z historii miejscowości – sprawach niezwykłych, dramatycznych, przełomowych lub szeroko komentowanych, które na moment wyrywały wieś z codziennego rytmu i pozostawiły po sobie trwały ślad.
Najgłośniejsze wydarzenia z dziejów Kędzierzyna
Kim byli ludzie, którzy przez dziesięciolecia tworzyli dawny Kędzierzyn? W tym wpisie zebrano nekrologi, wspomnienia pośmiertne, zapisy o pogrzebach oraz rozproszone wzmianki o mieszkańcach odnalezione w dawnych gazetach, księgach i innych źródłach. To próba ocalenia od zapomnienia tych, których nazwiska pozostały już tylko na pożółkłych kartach i nagrobkach.
