Z życia dawnych mieszkańców Kędzierzyna
Historia Kędzierzyna to przede wszystkim historia ludzi, którzy przez stulecia tworzyli miejscową społeczność. Byli wśród nich rolnicy, rzemieślnicy, nauczyciele, księża, właściciele gospodarstw oraz osoby wykonujące zawody niezbędne do codziennego funkcjonowania wsi. Ich życie wyznaczały prace polowe, święta kościelne, wydarzenia rodzinne i lokalne uroczystości, a także chwile trudne – wojny, epidemie czy klęski żywiołowe.
Choć wiele dawnych zabudowań nie przetrwało do naszych czasów, dokumenty archiwalne, księgi metrykalne, rejestry podatkowe, księgi adresowe oraz dawna prasa pozwalają odtworzyć obraz codziennego życia mieszkańców Kędzierzyna na przestrzeni kilku stuleci.
Wieś rolników
Przez większość swojej historii Kędzierzyn był typową wielkopolską wsią rolniczą. Podstawę utrzymania mieszkańców stanowiła uprawa zbóż, ziemniaków oraz hodowla bydła i trzody chlewnej. Rytm życia wyznaczały kolejne prace gospodarskie – wiosenne zasiewy, sianokosy, żniwa, jesienne wykopki oraz przygotowania do zimy.
Znaczna część mieszkańców związana była z miejscowym folwarkiem należącym przez stulecia do arcybiskupów gnieźnieńskich. Oprócz kmieci mieszkali tu również zagrodnicy, komornicy oraz służba folwarczna wykonująca codzienne prace w gospodarstwie.
Życie religijne
Najważniejszym miejscem spotkań mieszkańców był kościół parafialny św. Andrzeja Apostoła. Tutaj odbywały się chrzty, śluby, pogrzeby, odpusty oraz najważniejsze uroczystości religijne. Kościół był nie tylko miejscem modlitwy, lecz również centrum życia społecznego całej parafii.
Na przykościelnym cmentarzu spoczęły kolejne pokolenia mieszkańców oraz proboszczowie, którzy przez wieki sprawowali opiekę duszpasterską nad miejscową społecznością.
Szkoła i edukacja
Szkoła odgrywała ważną rolę w życiu mieszkańców Kędzierzyna już w XIX wieku. Była nie tylko miejscem nauki czytania, pisania i rachunków, lecz także ośrodkiem wychowania oraz kształtowania postaw młodego pokolenia. W czasach zaboru pruskiego edukacja pozostawała pod ścisłym nadzorem władz szkolnych i kościelnych.
Według danych z roku szkolnego 1866/1867 szkoła w Kędzierzynie należała do Dekanatu Gnieźnieńskiego Świętej Trójcy. Funkcję inspektora szkolnego pełnił ksiądz dziekan Śmiełowski z Wrześni, natomiast nadzór miejscowy oraz patronat nad szkołą sprawował Dozór Szkolny.
Nauczycielem był Andrzej Seyda, który swoją pierwszą posadę nauczycielską objął już w 1841 roku. Otrzymywał wynagrodzenie w wysokości 160 talarów rocznie, finansowane przez państwo pruskie. Do szkoły powinno uczęszczać 70 dzieci, co świadczy o znacznej liczbie młodych mieszkańców parafii oraz ważnej roli miejscowej szkoły w życiu społeczności.
Choć zachowało się niewiele informacji o samym budynku szkolnym i codziennym przebiegu zajęć, można przypuszczać, że – podobnie jak w innych wielkopolskich wsiach – nauka obejmowała przede wszystkim religię, język, czytanie, pisanie, rachunki oraz podstawowe wiadomości przydatne w codziennym życiu. Szkoła przygotowywała dzieci do pracy w gospodarstwach rolnych, a jednocześnie kształtowała poczucie obowiązku i odpowiedzialności.
Dla wielu mieszkańców Kędzierzyna była to jedyna możliwość zdobycia wykształcenia, dlatego miejscowa szkoła przez dziesięciolecia pozostawała jednym z najważniejszych ośrodków życia społecznego i kulturalnego wsi.
Zawody i rzemiosło w Kędzierzynie w okresie międzywojennym
Na początku lat trzydziestych XX wieku Kędzierzyn liczył 356 mieszkańców. Mimo że pozostawał przede wszystkim miejscowością rolniczą, funkcjonowało tu wiele zakładów rzemieślniczych oraz usługowych, dzięki którym mieszkańcy mogli zaspokajać większość codziennych potrzeb bez konieczności wyjazdu do Gniezna.
Według Księgi adresowej Polski z 1930 roku działalność prowadzili:
- Akuszerka – Piasecka.
- Kołodziej – W. Srama.
- Kowale – J. Draheim i Piasecki.
- Murarze – J. Łukowski i B. Piasecki.
- Stolarz – S. Zasada.
- Sklep spożywczy – J. Graj.
- Szewcy – J. Kowalski i B. Łukowski.
- Właściciele wiatraków – I. Lemański oraz W. Liberkowski.
- Sprzedaż wyrobów spirytusowych – I. Lemański.
- Organizacja rolnicza – Kółko Rolnicze.
Obecność kowali, kołodzieja, stolarza czy murarzy świadczy o dobrze rozwiniętym zapleczu rzemieślniczym miejscowości. To właśnie oni wykonywali wozy, naprawiali narzędzia rolnicze, stawiali nowe budynki i dbali o ich utrzymanie. Szewcy szyli oraz naprawiali obuwie, a sklep Jana Graja zaopatrywał mieszkańców w podstawowe artykuły spożywcze.
Istotną rolę odgrywały również dwa wiatraki należące do Ignacego Lemańskiego i W. Liberkowskiego, w których okoliczni gospodarze mogli mielić zboże na mąkę. Natomiast miejscowe Kółko Rolnicze wspierało rozwój nowoczesnego rolnictwa, organizując spotkania i szkolenia dla gospodarzy.
Sąsiedzka wspólnota
Mieszkańcy Kędzierzyna żyli w silnie zintegrowanej społeczności. W okresie żniw czy wykopków wzajemnie pomagali sobie przy najcięższych pracach polowych. Wspólnie obchodzono święta kościelne, dożynki, wesela i rodzinne uroczystości.
Dużą rolę odgrywały organizacje społeczne oraz parafia, które integrowały mieszkańców i sprzyjały budowaniu więzi sąsiedzkich.
Czas wojny
Wybuch II wojny światowej przerwał spokojny rozwój miejscowości. Część mieszkańców została wysiedlona do Generalnego Gubernatorstwa, a ich gospodarstwa przejęli niemieccy osadnicy. Aresztowany został również proboszcz ks. Mieczysław Figas, który trafił do obozu koncentracyjnego w Dachau.
Po zakończeniu wojny mieszkańcy stopniowo odbudowali swoje gospodarstwa i życie społeczne, kontynuując wielowiekowe tradycje miejscowości.
Pamięć o dawnych mieszkańcach
Losy mieszkańców Kędzierzyna zachowały się w księgach parafialnych, dawnych dokumentach, rejestrach podatkowych, księgach adresowych oraz artykułach prasowych. Dzięki nim można poznać nie tylko historię samej miejscowości, ale przede wszystkim ludzi, którzy przez pokolenia tworzyli jej tożsamość.
W kolejnych artykułach przedstawione zostaną wydarzenia z życia dawnych mieszkańców Kędzierzyna – od uroczystości religijnych i działalności społecznej po codzienne sprawy opisywane na łamach dawnej prasy. Szczególne miejsce zajmą również materiały autorstwa Andrzeja Prusa Niewiadomskiego, ukazujące losy mieszkańców i wydarzenia, które nie zachowały się w oficjalnych dokumentach.
