Żelazkowo. Dzieje wsi od XV wieku do współczesności

Żelazkowo należy do miejscowości, których historia przez stulecia pozostawała związana z większymi dobrami ziemskimi skupionymi wokół Niechanowa. Wieś nie była jednak jedynie częścią majątku kolejnych właścicieli. Zachowane dokumenty pozwalają zobaczyć jej własną historię – od średniowiecznych podziałów rodzinnych i sporów o granice, przez rozwój gospodarki folwarcznej, aż po dzieje mieszkańców zapisanych w XIX- i XX-wiecznych księgach ludności.

Dzisiejsze Żelazkowo, położone przy drodze Gniezno–Witkowo, jest jedną z miejscowości gminy Niechanowo. W 2021 roku liczyło 246 mieszkańców. Jego dzieje są jednak znacznie starsze niż pierwsza zachowana wzmianka pisana. Okolice wsi były zasiedlone już w pradziejach, a szczególnie interesującym świadectwem dawnego osadnictwa jest cmentarzysko w Lesie Jelonek.

Najstarsze ślady osadnictwa

Historia Żelazkowa nie zaczyna się w 1493 roku. To tylko najstarsza znana nam obecnie pisemna wzmianka o miejscowości.

Na terenie związanym z dzisiejszym Żelazkowem i Lasem Jelonek rozpoznano stanowiska archeologiczne pochodzące z różnych okresów. Szczególnie interesujące jest cmentarzysko ciałopalne, popielnicowe kultury łużyckiej z okresu HaD, znajdujące się w Lesie Jelonek. Z tego stanowiska pochodzi między innymi fragment brązowego naszyjnika zdobionego nacięciami. W materiałach archeologicznych odnotowano również ślady osadnictwa ludności kultury pomorskiej oraz przeworskiej/wielbarskiej.

Encyklopedia Gniezna wymienia ponadto odkrycie 10 ludzkich szkieletów na północ od szosy Gniezno–Witkowo, określając je jako cmentarzysko, być może wczesnośredniowieczne. Badania ratownicze prowadził w 1974 roku Z. Różański z MPPP.

Już sam materiał archeologiczny pokazuje więc, że okolica dzisiejszego Żelazkowa była użytkowana przez człowieka na długo przed powstaniem średniowiecznej wsi.

---

Żelazkowo w XV wieku

1493 – pierwsze znane wzmianki

Pierwsze znane informacje o Żelazkowie pochodzą z 1493 roku. Miejscowość zapisana została wówczas jako Zyelaszkowo.

Nie był to przypadkowy zapis. Żelazkowo występuje w dokumentach razem z Niechanowem, Jambroszkowem, Nową Wsią i Miroszką, a więc miejscowościami tworzącymi zespół dóbr pozostających w rękach rodzin szlacheckich.

Szczególnie interesujący jest dokument dotyczący rodzinnego podziału majątkowego. Anna, żona Jerzego Tomickiego z Iwna, przekazała swoim siostrzeńcom całe wsie Żelazkowo, Nową Wieś i Miroszkę. W zamian Jan i Anna przekazali jej Niechanowo i Jambroszkowo oraz połowę borów znajdujących się w Nowej Wsi i Żelazkowie.

Jest to ważna informacja. Pokazuje bowiem, że już pod koniec XV wieku lasy Żelazkowa stanowiły istotny składnik majątku ziemskiego.

Źródłem tych informacji są wpisy w Tekach Dworzaczka, dotyczące działów dóbr rodzinnych w 1493 roku. Teki Dworzaczka

1494 – spór o granice

Już rok później Żelazkowo pojawia się w kolejnym dokumencie. Zawarto wówczas ugodę dotyczącą granic dóbr należących do kilku rodzin.

Spór obejmował dobra Niechanowa, Żelazkowa, Nowej Wsi, Miroszki i Jambroszkowa. W charakterze pośrednika wystąpił Wojciech Janowski, burgrabia kcyński.

Dokument jest szczególnie cenny, ponieważ pokazuje, że granice dóbr były wówczas przedmiotem rzeczywistych sporów majątkowych, a Żelazkowo stanowiło już wyodrębniony składnik własności ziemskiej.

---

Pampowscy i Żelazkowo

Początek XVI wieku przynosi kolejne informacje o właścicielach Żelazkowa.

1509 – spór o Żelazkowo i Miroszkę

W 1509 roku Katarzyna i Barbara, córki zmarłej Anny, wojewodziny sieradzkiej, prowadziły spór majątkowy dotyczący między innymi Żelazkowa i Miroszki.

W sprawie tej występował ks. Jan Tarnowski, który został wysłany w ich imieniu na Litwę.

Wzmianka pokazuje, że Żelazkowo było częścią większego majątku rodzinnego, którego prawa własności przechodziły pomiędzy kolejnymi członkami możnych rodzin wielkopolskich.

1512 – sprzedaż połowy Żelazkowa

Jednym z najważniejszych dokumentów dla historii Żelazkowa jest wpis z 1512 roku.

Jan Pampowski sprzedał swojej rodzonej siostrze Katarzynie połowę Żelazkowa, Miroszki i Nowej Wsi za 600 grzywien.

Katarzyna była córką zmarłego Ambrożego Pampowskiego, wojewody sieradzkiego, i żoną Jana z Kościelca, syna wojewody inowrocławskiego Stanisława z Kościelca.

Dokument pokazuje więc nie tylko samą transakcję, ale również znaczenie Żelazkowa w majątku Pampowskich. Wieś była już wtedy podzielona własnościowo, a jej część mogła być przedmiotem samodzielnego obrotu między członkami rodziny.

Co ważne, jedna transakcja obejmowała jednocześnie Żelazkowo, Miroszkę i Nową Wieś, co ponownie pokazuje ścisłe związki majątkowe tych miejscowości.

Źródło: Teki Dworzaczka, Grodzkie i ziemskie > Poznań > Rezygnacje > XVI wiek, nr 2049 (Nr 786), 1512, s. 367. Wpis Tek Dworzaczka z 1512 roku

---

Żelazkowo w XVI wieku

W XVI wieku wieś była już typową wsią szlachecką, związaną z większymi dobrami ziemskimi. Pod względem administracyjnym znajdowała się w województwie kaliskim i powiecie gnieźnieńskim, natomiast pod względem kościelnym należała do parafii Kędzierzyn.

Najwięcej informacji o gospodarce wsi przynoszą rejestry poborowe.

1564 – osiem łanów i karczma

W 1564 roku w Żelazkowie wykazano:

• 8 łanów ziemi kmiecej,
• 1 zagrodnika,
• karczmę.

Była to więc wieś o rozwiniętej gospodarce rolnej. Obecność karczmy wskazuje również na funkcjonowanie lokalnego punktu obsługi mieszkańców i osób podróżujących przez okolicę.

1576 – Zielaskowo

Kilkanaście lat później sytuacja przedstawiała się już inaczej.

W rejestrze z 1576 roku miejscowość zapisana została jako Zielaskowo. Wykazano w niej:

• 4 łany kmiece,
• 1 zagrodnika,
• karczmę.

Zmniejszenie liczby wykazanych łanów kmiecych może wskazywać na przemiany własnościowe i gospodarcze, w tym przejmowanie części ziemi na potrzeby gospodarki folwarcznej. Nie oznacza to jednak automatycznie, że sama wieś zmniejszyła się o połowę. Jest to raczej świadectwo zmiany sposobu użytkowania gruntów.

Źródło: Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI wieku, red. M. Słoń.

---

Żelazkowo w dobrach Iwińskich

1602 – sprzedaż całego zespołu dóbr

W 1602 roku Żelazkowo ponownie występuje w ważnej transakcji majątkowej.

Krzysztof z Tomic Iwiński sprzedał kapitule metropolitalnej w Gnieźnie za 20 000 złotych polskich całe wsie:

Niechanowo, Żelazkowo, Nową Wieś i Miroszkę.

Transakcja obejmowała więc cały zespół miejscowości, które od XV wieku pojawiały się razem w dokumentach.

W późniejszych źródłach miejscowości te ponownie znajdują się w rękach Iwińskich, dlatego transakcję tę interpretuje się jako prawdopodobny wyderkaf, a nie zwykłą, definitywną sprzedaż majątku.

Jest to kolejny przykład tego, jak Żelazkowo funkcjonowało jako część większego kompleksu dóbr, którego centrum stanowił Niechanowo.

---

Od XVII wieku do czasów Garczyńskich

W XVII wieku Żelazkowo pozostawało związane z dobrami niechanowskimi. Wieś nie była samodzielnym wielkim majątkiem, lecz częścią większego zespołu gospodarczego.

W tym okresie następowały dalsze przemiany gospodarki ziemiańskiej. Coraz większe znaczenie zyskiwał folwark, a część gruntów użytkowanych wcześniej przez chłopów mogła być przejmowana na potrzeby gospodarki dworskiej.

W XVIII wieku Żelazkowo dzieliło losy całego klucza niechanowskiego. Dobra znajdowały się kolejno w rękach między innymi Henryka Brühla, następnie Franciszka Drogosława Skórzewskiego i Marianny z Ciecierskich, aż w końcu zostały nabyte przez Stefana Garczyńskiego.

---

Garczyńscy i wielki klucz niechanowski

1782 – Żelazkowo w majątku Stefana Garczyńskiego

W 1782 roku nastąpiła jedna z najważniejszych zmian własnościowych w dziejach Żelazkowa.

Anna z Malechowskich Ciecierska, działając również w imieniu małoletniego Fryderyka Skórzewskiego, sprzedała Stefanowi Garczyńskiemu cały klucz dóbr niechanowskich za 292 635 złotych polskich.

W skład majątku wchodziły między innymi:

Niechanowo, Żelazkowo, Miroszka, Mikołajewice, Potrzymowo, Drachowo i Nowa Wieś.

Tym samym Żelazkowo znalazło się w rękach człowieka, który przystąpił do gruntownej modernizacji całego majątku.

1783–1784 – nowa rezydencja w Niechanowie

W Niechanowie Garczyński rozpoczął budowę klasycystycznego pałacu. Nowa rezydencja stała się reprezentacyjnym centrum całego klucza.

Dla Żelazkowa oznaczało to dalsze umocnienie jego związku z majątkiem niechanowskim. Wieś stanowiła część zaplecza gospodarczego dużego majątku ziemskiego, którego centrum administracyjne i reprezentacyjne znajdowało się w Niechanowie.

---

Żelazkowo w XIX wieku

1803 – wieś na mapie

Na mapie z początku XIX wieku, datowanej na 1803 rok, Żelazkowo zostało już wyraźnie zaznaczone.

Mapa jest ważnym źródłem nie tylko dla ustalenia samego położenia miejscowości. Pozwala również badać jej dawny układ przestrzenny, drogi oraz relacje pomiędzy zabudową wsi a otaczającymi ją gruntami.

1805 – Mielżyńscy

Na początku XIX wieku dobra niechanowskie zmieniły właściciela. W 1805 roku przeszły z rąk Garczyńskich na Katarzynę z Chobienic Mielżyńską, wdowę po Prokopie Mielżyńskim.

Żelazkowo wraz z pozostałymi miejscowościami klucza znalazło się tym samym w majątku Mielżyńskich.

1820 – Potuliccy

Kolejna zmiana nastąpiła około 1820 roku.

Dobra przeszły na Kacpra Potulickiego, który otrzymał je jako wiano swojej żony Teresy, córki Katarzyny i Prokopa Mielżyńskich.

Żelazkowo nadal pozostawało częścią rozległego majątku niechanowskiego.

---

Żelazkowo w 1846 roku – pierwsze dokładniejsze dane o mieszkańcach

Bardzo ważnym źródłem dla poznania XIX-wiecznego Żelazkowa jest dzieło J.A. Bobrowicza, Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Księstwa Poznańskiego, wydane w Lipsku w 1846 roku.

Bobrowicz wymienia miejscowość jako Żelaszkowo.

Wieś liczyła wówczas:

15 domów i 211 mieszkańców.

Należała do Teresy Potulickiej.

Po raz pierwszy możemy więc dokładniej określić wielkość Żelazkowa w XIX wieku. Jest to również ważny punkt odniesienia dla późniejszych danych statystycznych.

Źródło: J.A. Bobrowicz, Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Księstwa Poznańskiego, Lipsk 1846.

1847 – Żółtowscy

W 1847 roku nastąpiła kolejna wielka zmiana.

Dobra niechanowskie zostały sprzedane przez Potulickich Franciszkowi Żółtowskiemu.

Od tego momentu Żelazkowo weszło w długi okres związku z rodziną Żółtowskich.

---

Żelazkowo i epidemia cholery

W 1849 roku w parafii niechanowskiej ponownie wystąpiła epidemia cholery.

Nie mamy obecnie wystarczających danych, aby określić dokładną liczbę ofiar pochodzących z samego Żelazkowa. Dlatego nie należy przypisywać wsi konkretnych strat bez potwierdzenia w księgach parafialnych.

Możemy jednak stwierdzić, że Żelazkowo znajdowało się w tym samym lokalnym środowisku społecznym i parafialnym, które zostało dotknięte epidemią.

To jeden z tematów, który warto jeszcze zbadać w księgach zgonów parafii Kędzierzyn i w innych źródłach dotyczących epidemii z 1849 roku.

---

Wieś i dwór pod koniec XIX wieku

Szczególnie interesujące dane przynosi Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.

W okresie przed publikacją tomu XIV w 1895 roku Żelazkowo było już wyraźnie podzielone na część wiejską i dworską.

Część wiejska

• 6 domów,
• 130 mieszkańców,
• 184 ha powierzchni.

Część dworska

• 8 domów,
• 153 mieszkańców,
• 534 ha powierzchni.

Dane te pokazują ogromną różnicę pomiędzy częścią chłopską a majątkiem dworskim.

Część dworska obejmowała prawie trzykrotnie większy obszar niż część wiejska. Żelazkowo było więc typowym przykładem miejscowości, w której wielka własność ziemska zajmowała zdecydowaną większość powierzchni.

Źródło: Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. XIV, Warszawa 1895.

---

Żelazkowo i leśnictwo Jelonek

Na początku XX wieku szczególne znaczenie dla majątku miały również okoliczne lasy.

W 1909 roku Żelazkowo wraz z leśnictwem Jelonek obejmowało 535 ha.

Majątek należał wówczas do spadkobierców hrabiego Stanisława Żółtowskiego.

Podawany dochód gruntowy wynosił 3855 marek rocznie, a ziemia była wydzierżawiana w parcelach.

Źródłem tych danych jest Księga Adresowa Polskich Właścicieli Ziemskich Wielkiego Księstwa Poznańskiego.

Warto zwrócić uwagę na związek pomiędzy nazwą Jelonek, istniejącym tu kompleksem leśnym i późniejszym współczesnym określeniem jednostki Żelazkowo–Jelonek. Gmina Niechanowo również obecnie posługuje się nazwą „Żelazkowo – Jelonek” jako nazwą miejscowości/obszaru sołeckiego.

---

Żelazkowo współczesne

Pierwsza połowa XX wieku przyniosła zasadniczą zmianę sytuacji politycznej i społecznej. Żelazkowo znalazło się najpierw w odrodzonej Polsce, następnie pod okupacją niemiecką, a po 1945 roku w zupełnie nowych realiach ustrojowych.

W drugiej połowie XX wieku Żelazkowo pozostawało miejscowością o charakterze przede wszystkim rolniczym.

Współczesne dokumenty gminne nadal określają Żelazkowo jako jedną z miejscowości rolniczej gminy Niechanowo. W 2021 roku wieś liczyła 246 mieszkańców. W latach 1998–2021 liczba mieszkańców wzrosła o około 3,8%.

---

Żelazkowo – wieś o historii znacznie starszej, niż wskazuje jej obecny wygląd

Dzieje Żelazkowa można dziś odtworzyć w kilku wyraźnych etapach.

Najpierw była to okolica zasiedlana już w pradziejach, czego świadectwem są stanowiska archeologiczne i cmentarzysko w Lesie Jelonek.

W XV wieku pojawia się Zyelaszkowo – wieś należąca do szlacheckiego świata dóbr skupionych wokół Niechanowa. Dokumenty z 1493 i 1494 roku pokazują ją jako ważny składnik majątków rodzinnych, z własnymi lasami i ustalanymi granicami.

W XVI wieku Żelazkowo pozostawało w rękach rodzin szlacheckich, a rejestry poborowe pozwalają zobaczyć jego gospodarkę: łany kmiece, zagrodnika i karczmę. W 1512 roku połowa wsi została sprzedana przez Jana Pampowskiego jego siostrze Katarzynie za 600 grzywien.

W XVII i XVIII wieku Żelazkowo coraz mocniej wiązało się z wielkim kluczem niechanowskim, przechodzącym kolejno w ręce Iwińskich, Brühla, Skórzewskich, Garczyńskich, Mielżyńskich i Potulickich.

Od 1847 roku rozpoczyna się długi okres związku z Żółtowskimi. W XIX wieku wyraźnie zaznacza się podział na wieś i dominujący obszar dworski. Na początku XX wieku ważnym elementem majątku jest również leśnictwo Jelonek.

Najcenniejsze jest jednak to, że zachowane księgi ludności pozwalają dziś przejść od historii właścicieli do historii zwykłych mieszkańców. Dzięki nim Żelazkowo może być opisane nie tylko jako fragment wielkiego majątku niechanowskiego, lecz jako żywa społeczność, którą tworzyły przez dziesięciolecia konkretne rodziny, gospodarze, robotnicy, rzemieślnicy i ich dzieci.

Historia Żelazkowa jest więc historią ziemi, majątku, lasu i przede wszystkim ludzi, którzy przez ponad pięć stuleci pozostawiali po sobie ślady w dokumentach.

---

Najważniejsze źródła

• Teki Dworzaczka, Grodzkie i ziemskie, Poznań – szczególnie wpisy dotyczące Żelazkowa z 1493, 1494, 1509, 1512 i 1602 roku. Teki Dworzaczka
• J.A. Bobrowicz, Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Księstwa Poznańskiego, Lipsk 1846.
• Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. XIV, Warszawa 1895.
• Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI wieku, red. M. Słoń.
• Księga Adresowa Polskich Właścicieli Ziemskich Wielkiego Księstwa Poznańskiego, 1909.
• Encyklopedia Gniezna – materiały archeologiczne dotyczące Żelazkowa i Lasu Jelonek.
• Wykaz ksiąg ludności i meldunkowych gminy Niechanowo – materiały dotyczące Żelazkowa.

Kalendarium Żelazkowa

Czytaj więcej…. Od pierwszych wzmianek z 1493 roku, poprzez czasy szlacheckich właścicieli, wielki majątek ziemski i okres Żółtowskich, aż po współczesną wieś. Zachowane dokumenty pozwalają dziś odtworzyć nie tylko dzieje dóbr, ale również historię kolejnych pokoleń mieszkańców Żelazkowa.

Kronika kryminalna Żelazkowa

Nie tylko właściciele majątków, zmiany granic i codzienne życie mieszkańców tworzyły historię Żelazkowa. W zachowanych źródłach odnajdujemy również ślady dramatycznych wydarzeń, przestępstw, wypadków i pożarów, które dotknęły mieszkańców wsi i podróżujących przez jej okolice.

Zabójstwo Józefa Szwabińskiego w Żelazkowie

Zbrodnia, śledztwo i proces młodego mieszkańca Żelazkowa – cała historia została przedstawiona w artykule.