Kościół i parafia św. Andrzeja Apostoła w Kędzierzynie
Kościół św. Andrzeja Apostoła w Kędzierzynie od ponad siedmiuset lat pozostaje najważniejszym zabytkiem miejscowości oraz duchowym centrum znacznej części wschodniej ziemi gnieźnieńskiej. Dzieje świątyni nierozerwalnie splatają się z historią samej wsi, która przez stulecia należała do arcybiskupów gnieźnieńskich. Na przestrzeni wieków parafia obejmowała liczne okoliczne miejscowości, a jej proboszczowie odgrywali ważną rolę nie tylko w życiu religijnym, lecz również społecznym i gospodarczym.
Początki parafii
Najstarsza wzmianka o Kędzierzynie pochodzi z bulli papieża Innocentego II z 7 lipca 1136 roku, w której miejscowość została wymieniona jako Candrea. Już wówczas należała do dóbr arcybiskupów gnieźnieńskich.
Przełomowym wydarzeniem było utworzenie parafii. W 1321 roku arcybiskup gnieźnieński Janisław erygował parafię pod wezwaniem św. Andrzeja Apostoła. Od tego momentu Kędzierzyn stał się jednym z najważniejszych ośrodków życia religijnego we wschodniej części ziemi gnieźnieńskiej. Parafia przez kolejne stulecia pozostawała pod patronatem arcybiskupów gnieźnieńskich.
Średniowieczny kościół
Pierwsza świątynia była drewniana. Choć nie zachowały się informacje o czasie jej budowy, przypuszcza się, że mogła powstać jeszcze w XIII lub na początku XIV wieku.
W dokumentach z 1413 roku kościół określono już jako stary i zniszczony, co świadczy o jego znacznym wieku. W tym samym czasie źródła po raz pierwszy wymieniają z imienia proboszcza Jakuba, który kierował parafią w latach 1413–1418.
Parafia w XVI wieku
Na początku XVI stulecia parafia należała do większych parafii wiejskich archidiecezji gnieźnieńskiej.
Według Liber beneficiorum Jana Łaskiego obejmowała:
- Kędzierzyn,
- Szczytniki,
- Żelazkowo,
- Wolę Skorzęcką,
- Trzuskołoń,
- Lubochnię,
- Wierzbiczany,
- Goczałkowo.
W następnych latach do parafii należały również między innymi Braunsfeld, Charlottenhof, Jelonek, Kalina, Kujawki, Młynek, Piaski, Zdroje, Mijanowo oraz Huby Kędzierzyńskie i Huby Szczytnickie. Z biegiem czasu część miejscowości została przyłączona do innych parafii.
Proboszcz dysponował własnym uposażeniem obejmującym pola, ogrody, łąki i dziesięciny. Dochody nie należały jednak do wysokich i, jak odnotował Jan Łaski, nie pozwalały na utrzymanie wikarego. Pomoc w duszpasterstwie świadczył jedynie minister kościelny.
Kościół w XVII i XVIII wieku
W okresie nowożytnym Kędzierzyn pozostawał częścią klucza szczytnickiego, należącego do arcybiskupów gnieźnieńskich.
Na początku XVIII wieku dotychczasowy drewniany kościół uległ zniszczeniu w wyniku pożaru.
W 1717 roku prymas Polski i arcybiskup gnieźnieński Stanisław Szembek ufundował nową drewnianą świątynię. Przez ponad sto lat służyła ona mieszkańcom parafii, jednak z biegiem czasu jej stan techniczny znacznie się pogorszył.
Budowa obecnego kościoła
Przed 1840 rokiem arcybiskup Marcin Dunin nakazał zamknięcie zniszczonego kościoła.
W latach 1838–1840 rozpoczęto budowę nowej, murowanej świątyni. Powstała ona dzięki wspólnemu finansowaniu rządu pruskiego oraz parafian. W 1840 roku ukończono budowę i dokonano konsekracji nowego kościoła.
Powstała świątynia reprezentuje styl późnoklasycystyczny. Została wzniesiona z cegły na planie krzyża z krótkim prezbiterium zakończonym półkolistą apsydą. Nad nawą góruje niewielka sygnaturka, natomiast od zachodu znajduje się główne wejście prowadzące do wnętrza kościoła.
Rozbudowa świątyni
W latach 1877–1882 przeprowadzono największą przebudowę kościoła.
Dobudowano:
- transept,
- nowe prezbiterium,
- zakrystię,
- wykonano murowane ogrodzenie cmentarza.
Najprawdopodobniej w tym samym okresie powstała obecna plebania, należąca dziś do najciekawszych budynków zabytkowych w Kędzierzynie.
W 1916 roku rozbudowano również budynek plebanii o trzy osie od strony wschodniej.
Zabytkowe wyposażenie
Do dziś we wnętrzu zachowały się elementy XIX-wiecznego wyposażenia, między innymi:
- stolarka drzwiowa,
- drewniany chór muzyczny,
- balustrady,
- część wyposażenia liturgicznego.
Przy kościele znajduje się zabytkowy cmentarz z historycznymi nagrobkami oraz grobowcem rodziny Gruszczyńskich.
Proboszczowie parafii
Na przestrzeni wieków parafią kierowało wielu duchownych.
Najstarszym znanym z imienia proboszczem był Jakub, wzmiankowany w latach 1413–1418.
Na początku XVI wieku urząd sprawował Maciej z Goruchowa.
W XVIII wieku probostwo związane było z rodziną Madalińskich.
W XIX wieku szczególnie zasłużyli się:
- ks. Teodor Neumann, proboszcz od 1868 do 1891 roku,
- ks. Walenty Roesler, kierujący parafią od 1892 do 1915 roku.
Po jego przejściu na emeryturę parafię objął ks. Witold Nowakowski, który prowadził intensywną działalność duszpasterską i społeczną. Zmarł 12 marca 1935 roku i został pochowany na cmentarzu przykościelnym.
1 lipca 1937 roku probostwo objął ks. Mieczysław Figas.
Okres II wojny światowej
Jednym z najtragiczniejszych wydarzeń w dziejach parafii było aresztowanie ks. Mieczysława Figasa przez okupacyjne władze niemieckie.
26 sierpnia 1940 roku został osadzony w obozie koncentracyjnym Dachau. Przeżył pobyt w obozie i po zakończeniu wojny powrócił do Kędzierzyna, gdzie ponownie objął obowiązki proboszcza.
Przez kolejne dziesięciolecia odbudowywał życie religijne parafii. Na emeryturę przeszedł dopiero 1 sierpnia 1987 roku.
Parafia współcześnie
Obecnie parafia św. Andrzeja Apostoła należy do dekanatu witkowskiego archidiecezji gnieźnieńskiej. Nadal pozostaje centrum życia religijnego mieszkańców Kędzierzyna i okolicznych miejscowości.
Kościół z 1840 roku, otoczony zabytkowym cmentarzem oraz XIX-wieczną plebanią, stanowi jeden z najcenniejszych zespołów sakralnych gminy Niechanowo. Wielowiekowa historia parafii, sięgająca początków XIV wieku, sprawia, że należy ona do najstarszych parafii wiejskich w tej części Wielkopolski.
Wykorzystane źródła i opracowania
Źródła historyczne
- Bulla gnieźnieńska z 1136 roku.
- Liber beneficiorum Jana Łaskiego.
- Rejestry poborowe województwa kaliskiego XVI–XVII wieku.
- Teki Dworzaczka.
- Narodowy Instytut Dziedzictwa.
Opracowania
- Bogdan Hojdis (red.), Encyklopedia Gniezna i Ziemi Gnieźnieńskiej.
- Marek Tanaś, Dzieje parafii pod wezwaniem św. Andrzeja Apostoła w Kędzierzynie.
