MIERZEWO GM. NIECHANOWO. DZIEJE WSI I JEJ MIESZKAŃCÓW
Fot. Pałac w Mierzewie
Mierzewo to jedna z tych miejscowości, których historia okazuje się znacznie starsza, niż można przypuszczać na pierwszy rzut oka. Wieś położona jest we wschodniej części gminy Niechanowo, nad niewielkim ciekiem wodnym, około 19 kilometrów od Gniezna. Według danych z 2021 roku liczyła około 295 mieszkańców.
W jej krajobrazie zachowały się ślady dawnego majątku ziemskiego, pałac otoczony parkiem oraz pamiątki po kolei wąskotorowej. Największe tajemnice Mierzewa kryją się jednak w znacznie odleglejszej przeszłości – w odkryciach archeologicznych i średniowiecznych dokumentach.
Zanim powstało Mierzewo
Okolice dzisiejszej wsi były wykorzystywane przez ludzi na długo przed pojawieniem się pierwszych źródeł pisanych. Odkrycia archeologiczne wskazują na obecność osadnictwa w różnych okresach pradziejów, a także w okresie wpływów rzymskich i we wczesnym średniowieczu.
Nie oznacza to, że przez wszystkie te stulecia istniała tutaj jedna nieprzerwanie zamieszkana osada. Pokazuje jednak, że teren Mierzewa od dawna przyciągał ludzi dogodnymi warunkami do życia – dostępem do wody, ziemią uprawną, łąkami i otaczającymi okolicę lasami.
Dopiero z tego dawnego krajobrazu osadniczego wyłoniła się wieś znana później jako Mierzewo.
Mierzewo przed Mierzewem. Archeologia i najstarsze ślady osadnictwa
Kto mieszkał na tych terenach, zanim w średniowiecznych dokumentach pojawiła się nazwa Mierzewo? Odkrycia archeologiczne odsłaniają znacznie starszą historię tego miejsca – od pradziejowych śladów człowieka po osadnictwo wczesnego średniowiecza.
Czy Mierzewo istniało już w 1271 roku?
To jedna z największych zagadek historii miejscowości.
W dokumencie wystawionym w 1271 roku w Gnieźnie książę wielkopolski Bolesław Pobożny nadał swojemu rycerzowi Przybysławowi z Fulsztyna dziedziczną posiadłość zapisaną jako Myerzewo.
Wraz z nią wymieniono również las Kroliewiecz, granicę Jaworowa oraz las Libhin.
Już ks. Stanisław Kozierowski utożsamiał tę miejscowość z dzisiejszym Mierzewem, zapisując:
„Mirzewo, dziś Mierzewo (1271?)”
Znak zapytania pozostawiony przez badacza nakazuje ostrożność. Istnieją jednak interesujące argumenty przemawiające za tą identyfikacją.
Jaworowo rzeczywiście graniczyło później z Mierzewem. Nazwa Królewiec przetrwała w dobrach mierzewskich przez kolejne stulecia, natomiast w Jaworowie źródła z XVI wieku wymieniają las Lichin. Jeszcze później zachowała się tam nazwa pól Lichoń, określonych jako teren dawnego lasu dębowego.
Możliwe więc, że dokument z 1271 roku opisuje właśnie krajobraz dzisiejszego Mierzewa i jego sąsiedztwa.
Pierwsza bezsporna wzmianka o wsi pochodzi natomiast z 1386 roku, kiedy zapisano villa Mirzewo położoną w dystrykcie gnieźnieńskim.
1271 – najstarszy ślad Mierzewa? Mirzewo, Jaworowo, Królewiec i tajemniczy Lichoń
Czy historia Mierzewa sięga 1271 roku? Dokument Bolesława Pobożnego wymienia tajemnicze Myerzewo, las Królewiec, Jaworowo i zaginiony las Libhin. Kilka dawnych nazw tworzy niezwykłą zagadkę, która może przesunąć początki pisanej historii wsi o ponad sto lat.
Od Mierzewskich do kolejnych właścicieli
W późnym średniowieczu pojawia się ród piszący się z Mierzewa. Nazwisko Mierzewskich wywodziło się od posiadanej miejscowości, co było typowym zjawiskiem wśród ówczesnej szlachty.
W XVI wieku dobra były podzielone pomiędzy kilku przedstawicieli rodu. Źródła wymieniają między innymi Eustachego, Jakuba, Bartłomieja, Marcina, Aleksandra i Sebastiana Mierzewskich.
Z lat 1562–1565 pochodzi ciekawy zapis o sporze Mierzewskich z właścicielami sąsiedniego Jaworowa:
„w sprawie granic Jaworowa z Mirzewem”.
Takie procesy były w dawnej Polsce częste. Las, łąka czy kilka pasów dobrej ziemi mogły mieć dużą wartość, dlatego przebieg granic majątków stawał się nieraz przedmiotem wieloletnich sporów.
W kolejnych stuleciach Mierzewo przechodziło w ręce następnych rodzin szlacheckich i ziemiańskich. Z czasem ukształtował się większy majątek obejmujący również Królewiec.
Od Mierzewskich do Brzeskich. Właściciele i dzieje majątku Mierzewo
Przez stulecia Mierzewo przechodziło z rąk do rąk, a wraz z kolejnymi właścicielami zmieniały się losy miejscowego majątku.
Majątek i pałac
Najbardziej widoczną pamiątką po dawnych właścicielach jest pałac w Mierzewie.
Obecna rezydencja pochodzi najprawdopodobniej z końca XIX wieku, choć historia siedziby właścicieli majątku może być starsza. Pałac otacza park z zachowanym starodrzewem, będący pozostałością dawnego założenia dworskiego.
Majątek tworzyły nie tylko reprezentacyjna siedziba i park. Należały do niego pola, zabudowania gospodarcze, folwarki oraz tereny związane z Królewcem.
Przez stulecia życie większości mieszkańców Mierzewa było związane właśnie z ziemią. Jedni posiadali własne gospodarstwa, inni pracowali w majątku jako robotnicy rolni, służba folwarczna lub rzemieślnicy.
Zmieniały się nazwiska właścicieli, ale rytm życia wsi długo wyznaczały pory roku i prace polowe.
Pałac i park w Mierzewie – historia dawnej rezydencji
Kolej, która zmieniła Mierzewo
Pod koniec XIX wieku do spokojnej rolniczej wsi dotarł symbol nowoczesności – kolej wąskotorowa.
W 1896 roku uruchomiono linię Arcugowo–Mierzewo, a rok później oddano do ruchu odcinek Mierzewo–Kleparz.
Mierzewo stało się dzięki temu ważnym punktem lokalnej sieci kolejowej łączącej okolice Gniezna, Witkowa i Wrześni.
Wąskotorówka służyła mieszkańcom, ale ogromne znaczenie miała przede wszystkim dla gospodarki. Przewożono nią płody rolne, buraki cukrowe i inne towary.
Dziś kolej jest już częścią historii, lecz przez dziesięciolecia charakterystyczny stukot niewielkich pociągów należał do codziennego krajobrazu Mierzewa.
Tajemnicze lotnisko
Jednym z najmniej znanych rozdziałów historii wsi jest lotnisko polowe w Mierzewie.
Jeszcze przed II wojną światową teren miał pełnić funkcję lotniska zapasowego dla polskiego lotnictwa, wiązanego z 34 Eskadrą Rozpoznawczą.
W czasie okupacji lotnisko przejęła niemiecka Luftwaffe. Nie posiadało betonowych pasów – samoloty startowały i lądowały na odpowiednio przygotowanym trawiastym terenie.
Według zachowanych relacji piloci mieszkali między innymi w miejscowej szkole, a na lotnisku pojawiały się zarówno samoloty bojowe, jak i transportowe.
W styczniu 1945 roku, gdy front zbliżał się do tych terenów, lotnisko stało się świadkiem ostatnich działań niemieckiego lotnictwa.
Ostatnie loty Luftwaffe
21 stycznia 1945 roku z lotniska w Mierzewie miało wystartować kilka niemieckich myśliwców Focke-Wulf Fw 190.
Ich celem była radziecka kolumna pancerna posuwająca się w kierunku Gniezna.
W rejonie Żelazkowa jeden z samolotów został zestrzelony. Pilot, Unteroffizier Karl Franz, zginął, a wrak maszyny miał pozostać przez pewien czas na polu.
Wspomnienia mieszkańców mówią również o licznych niemieckich samolotach znajdujących się w ostatnich dniach wojny na lotnisku oraz o maszynach, których nie zdołano ewakuować.
Po wkroczeniu Armii Czerwonej lotnisko przejęli Sowieci, którzy przez pewien czas wykorzystywali je do własnych celów wojskowych.
Dziś trudno wyobrazić sobie, że nad polami spokojnego Mierzewa startowały kiedyś wojskowe samoloty lecące prosto na front.
Lotnisko w Mierzewie – od 34 Eskadry Rozpoznawczej do Luftwaffe i Armii Czerwonej
Mierzewo po wojnie
Rok 1945 zakończył epokę dawnych majątków ziemiańskich.
Zmieniła się własność ziemi, sposób gospodarowania i struktura społeczna wsi. Dawny świat właścicieli majątku, folwarków i służby odszedł w przeszłość.
Pozostał jednak pałac, park, ślady dawnej infrastruktury oraz pamięć mieszkańców.
Z czasem zniknęła również kolej wąskotorowa, która przez dziesięciolecia łączyła Mierzewo z okolicznymi miejscowościami.
Wieś zachowała natomiast swój rolniczy charakter.
Mierzewo – historia ukryta pod spokojnym krajobrazem
Dzisiejsze Mierzewo może wydawać się typową wielkopolską wsią. Jego przeszłość jest jednak zaskakująco bogata.
Pod ziemią kryją się ślady ludzi żyjących tutaj jeszcze w pradziejach.
Dokument z 1271 roku może prowadzić do najstarszej zapisanej historii miejscowości i czasów, gdy była ona własnością książęcą.
Średniowieczne źródła prowadzą nas do Mierzewskich, Jaworowa oraz dawnych lasów Królewca i tajemniczego Lichonia.
Późniejsze stulecia pozostawiły pałac i park, a XIX wiek przyniósł kolej wąskotorową.
W XX wieku na polach powstało natomiast lotnisko, z którego w ostatnich dniach niemieckiej okupacji startowały samoloty Luftwaffe.
Ponad siedem stuleci historii – a być może znacznie więcej – pozostawiło tutaj ślady, które nadal można odnaleźć w dokumentach, dawnych nazwach, krajobrazie i pamięci mieszkańców.
To właśnie one tworzą historię Mierzewa.
Kalendarium Mierzewa
Kronika kryminalna Mierzewa odsłania mniej znane, często dramatyczne karty z dziejów wsi. Pożary gospodarstw, tragiczne wypadki, podejrzenie podpalenia i zuchwały napad zamaskowanych bandytów – wydarzenia opisane przed laty na łamach lokalnej prasy pozwalają spojrzeć na codzienne życie dawnego Mierzewa z zupełnie innej strony.
Kronika kryminalna Mierzewa
Morderstwo w Mierzewie. Zbrodnia na polu buraków w 1937 roku
Źródła i materiały
- Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski – dokumenty dotyczące Mierzewa, w tym średniowieczne nadanie z czasów księcia Bolesława Pobożnego.
- Jan Łaski, Liber beneficiorum Archidioecesis Gnesnensis – opis Mierzewa w parafii Jarząbkowo i wzmianka o istniejącym we wsi dworze.
- Teki Dworzaczka – regesty ksiąg grodzkich i ziemskich oraz metrykaliów, w tym zapis z 1564 roku dotyczący przedstawienia przez Mierzewskich dawnego przywileju księcia Bolesława dla Przybysława z Fulsztyna.
- Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI wieku – dane dotyczące struktury gospodarczej Mierzewa.
- Rejestry poborowe z lat 1618–1620.
- Encyklopedia Gniezna i Ziemi Gnieźnieńskiej – archeologia miejscowości, dane historyczne dotyczące Mierzewa, kolei wąskotorowej i powiatu witkowskiego.
- J.A. Bobrowicz, Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Księstwa Poznańskiego, Lipsk 1846.
- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VI, 1885.
- Księga Kupiectwa i Przemysłu Polskiego w W. Ks. Poznańskim, 1908.
- Księga adresowa Polskich właścicieli ziemskich w W. Ks. Poznańskim, 1909.
- L. Durczykiewicz, Dwory Polskie w Wielkim Księstwie Poznańskim.
- Księga adresowa Polski, 1930.
- Dokumentacja ewidencyjna i konserwatorska zespołu pałacowo-parkowego w Mierzewie oraz materiały Narodowego Instytutu Dziedzictwa.
- Dawna prasa, w tym Dziennik Poznański.
- Materiały dotyczące Witkowskiej i Gnieźnieńskiej Kolei Wąskotorowej.
- Relacje mieszkańców i świadków dotyczące lotniska w Mierzewie i wydarzeń z lat 1939–1945.
