Od Mierzewskich do Brzeskich. Właściciele i dzieje majątku Mierzewo
Historia majątku Mierzewo to opowieść o kilku stuleciach zmian własnościowych, rodzinnych podziałów, małżeństw, sprzedaży i dziedziczenia. Przez wieś przewinęły się liczne rody szlacheckie i ziemiańskie, a sam majątek długo pozostawał podzielony pomiędzy kilku właścicieli.
Dopiero w XIX wieku dobra zostały scalone. Wtedy też Mierzewo zaczęło przybierać postać ziemiańskiej rezydencji, której najważniejszą pamiątką jest zachowany do dziś pałac.
Mierzewscy – ród związany z nazwą wsi
W XVI wieku Mierzewo znajdowało się w rękach rodziny Mierzewskich, której nazwisko wywodziło się od posiadanych dóbr.
W źródłach pojawiają się kolejno Marcin Mierzewski, a następnie liczni przedstawiciele rodziny. W latach 60. XVI wieku jako dziedzice występowali między innymi Eustachy, Jakub, Bartłomiej, Marcin, Aleksander i Sebastian Mierzewscy.
W 1564 roku król Zygmunt II August potwierdził Mierzewskim wieczyste nadanie wsi.
Liczba współwłaścicieli powodowała jednak ciągłe podziały. Poszczególne części Mierzewa sprzedawano, zastawiano, wydzierżawiano i przekazywano pomiędzy krewnymi. Dobrym świadectwem tego świata jest sprawa z lat 1562–1565, kiedy Mierzewscy spierali się z właścicielami sąsiedniego Jaworowa o przebieg granic obu wsi.
Pod koniec XVI wieku jednym z dziedziców był Bartłomiej Mierzewski, który w 1593 roku zapisał żonie Dorocie Wybranowskiej 1900 złotych polskich posagu i taką samą sumę wiana.
Mierzewscy utrzymali związki z dobrami jeszcze w pierwszej połowie XVII wieku. Z czasem jednak rodzinny majątek uległ dalszemu rozdrobnieniu, a poszczególne jego części zaczęły przechodzić w ręce innych rodów.
Tomiczyzna i Mierzewszczyzna – jedna wieś, kilku właścicieli
W XVII wieku historia własności Mierzewa staje się skomplikowaną układanką.
Jedną z części posiadał Wojciech Dembicki, po którym prawa odziedziczył Mikołaj Jan. W 1644 roku przekazał swoje części Prokopowi Przysieckiemu, mężowi Zofii Broniewskiej.
W następnych dziesięcioleciach wśród właścicieli lub posiadaczy części Mierzewa pojawiali się między innymi Stanisław Tomicki i Ewa z Radolińskich, Józef Przysiecki, Jan Radecki z Marianną Jarmułtówną oraz Andrzej Tomicki.
Podział był na tyle trwały, że w źródłach z 1695 roku pojawiają się nawet nazwy dwóch części majątku:
Tomiczyzna i Mierzewszczyzna.
To ciekawy ślad dawnego rozdrobnienia wsi. Mierzewo nie było wówczas jednolitym majątkiem należącym do jednego dziedzica, lecz mozaiką praw własności.
W 1698 roku Stanisław Tomicki sprzedał Tomiczyznę Janowi Radeckiemu. Jeszcze w tym samym roku Radecki wraz z żoną Marianną przekazali swoje części Wojciechowi Gembartowi, mężowi Marianny Giżyckiej.
W 1717 roku Gembartowie zastawili swoje dobra kapitule metropolitalnej gnieźnieńskiej na trzy lata za znaczną sumę 10 200 złotych polskich.
Gembartowie, Gostyńscy i kolejny podział Mierzewa
Po Wojciechu Gembarcie część Mierzewa odziedziczył jego syn Stanisław Gembart. W 1736 roku w Mierzewie urodził się jego syn Piotr Paweł.
Wkrótce nastąpiła kolejna zmiana. W 1738 roku dobra, drogą małżeństwa i rozliczeń majątkowych, znalazły się w rękach Franciszka Gostyńskiego, który poślubił Katarzynę z Wilczyńskich Gembartową.
Rodzina Gostyńskich pozostawiła w Mierzewie liczne ślady w księgach metrykalnych. Rodziły się tutaj ich dzieci: Ignacy Ksawery, Wiktoria, Wojciech i Karol.
Jedna z córek, Marcjanna, poślubiła w 1757 roku Walentego Bieńkowskiego herbu Ślepowron. Po jego śmierci wyszła ponownie za mąż za Konstantego Iłowieckiego.
Tymczasem druga część Mierzewa znalazła się w rękach innej rodziny.
Bieńkowscy i Zbijewscy
W 1742 roku Mikołaj Zbijewski nabył część wsi od Sebastiana Prusimskiego, a następnie przekazał ją synowi Rochowi Zbijewskiemu herbu Rola.
W 1772 roku jako dziedzice Mierzewa występowali równocześnie Jakub Bieńkowski i Roch Zbijewski.
Pod koniec XVIII wieku sytuacja nadal była skomplikowana. Prawa do części dóbr posiadali również Iłowieccy, a około 1790 roku wśród właścicieli wymieniani byli Jakub Bieńkowski z żoną Józefą z Chełmskich oraz Wincenty i Ewa Zbijewscy.
Jeszcze w latach 20. XIX wieku dziedzicami byli Tadeusz Bieńkowski i Wincenty Zbijewski, podczas gdy majątkiem jako posesor zarządzał Feliks Chełmicki herbu Jastrzębiec.
Przez blisko dwa stulecia Mierzewo pozostawało więc podzielone.
Dopiero XIX wiek przyniósł zasadniczą zmianę.
Kaczkowscy – scalenie majątku i budowa rezydencji
Nie wiadomo dokładnie, kiedy wszystkie części Mierzewa ponownie znalazły się w jednym ręku. Wiadomo jednak, że na początku lat 40. XIX wieku właścicielem scalonego majątku był już Teodor Tadeusz Kaczkowski (1807–1876).
Był żonaty dwukrotnie – najpierw z Honoratą Rose, a następnie z Kamilą Ignatowską.
To z rodziną Kaczkowskich wiąże się powstanie zachowanej do dziś reprezentacyjnej siedziby w Mierzewie. W drugiej połowie XIX wieku wzniesiono późnoklasycystyczny dwór, któremu towarzyszył park krajobrazowy.
Mierzewo przestało być wówczas rozdrobnioną własnością kilku rodzin i stało się typowym wielkopolskim majątkiem ziemiańskim z rezydencją, folwarkiem i rozległymi gruntami.
Kaczkowskim nie udało się jednak utrzymać dóbr.
Zadłużony majątek trafił na subhastę, czyli przymusową sprzedaż. W 1887 roku Mierzewo nabył baron Antoni Graeve. Według zachowanych przekazów zakupem majątku interesowała się również pruska Komisja Kolonizacyjna, której zadaniem było wykupywanie ziemi z polskich rąk i osadzanie na niej niemieckich kolonistów. Graeve uprzedził jej zamiary. (Na przekór dniom)
Antoni Graeve – właściciel tylko przez cztery lata
Antoni Graeve nie pozostał w Mierzewie długo.
Już po czterech latach, w 1891 roku, sprzedał majątek wraz z folwarkiem Królewiec.
Nowym właścicielem został człowiek, którego nazwisko miało pozostać związane z Mierzewem aż do końca epoki ziemiańskiej.
Był nim Erazm Brzeski.
Brzescy – ostatni właściciele Mierzewa
Erazm Brzeski (1846–1928) pochodził z rodziny ziemiańskiej i wcześniej był właścicielem Karczanowa. Jego żoną była Wanda Zielonacka herbu Leszczyc (1854–1911).
Małżeństwo miało aż dziesięcioro dzieci.
Po przejęciu Mierzewa Brzescy rozwijali majątek. Około 1912 roku rozbudowano dwór, nadając mu formę bliższą tej, którą znamy obecnie. Dwa lata później rodzina powiększyła swoje dobra, kupując majątek Wódki od Edwarda Cegielskiego. (Polskie Zabytki)
Po Erazmie Mierzewo przypadło jego synowi Adolfowi Brzeskiemu (1878–1945).
Adolf poślubił Aleksandrę Kurnatowską herbu Łodzia. Mieli dwóch synów – Erazma i Zygmunta.
To właśnie Adolf i Aleksandra Brzescy byli ostatnimi przedwojennymi gospodarzami Mierzewa.
750 hektarów ziemi
Dane z 1926 roku pokazują skalę ówczesnego majątku.
Mierzewo wraz z Królewcem liczyło około 750 hektarów, z czego:
- 650 ha stanowiła ziemia uprawna,
- 65 ha łąki i pastwiska,
- 1 ha las,
- 32 ha nieużytki,
- 2 ha wody.
Był to więc duży, przede wszystkim rolniczy majątek, którego funkcjonowanie miało ogromne znaczenie dla życia całej wsi. Dwór był tylko jego reprezentacyjnym centrum. Wokół znajdowały się zabudowania folwarczne, gospodarstwa, pola i miejsca pracy mieszkańców Mierzewa. (Polskie Zabytki)
Koniec świata ziemiańskiego
II wojna światowa zakończyła wielowiekową historię prywatnego majątku ziemskiego w Mierzewie.
Po 1945 roku dawne dobra zostały przejęte w wyniku reformy rolnej. Świat dziedziców, dworu i folwarku przestał istnieć w swojej dotychczasowej formie.
Na terenie dawnego folwarku działała później między innymi spółdzielnia produkcyjna, specjalizująca się w hodowli bydła.
Po przemianach ustrojowych przełomu lat 80. i 90. XX wieku dwór ponownie znalazł się w rękach prywatnych. Został odrestaurowany, a podczas prac odbudowano również zrujnowaną wcześniej charakterystyczną okrągłą wieżę. (Polskie Zabytki)
Kilka stuleci zapisanych w jednym majątku
Historia majątku Mierzewo dobrze pokazuje, jak zmieniała się wielkopolska własność ziemska.
Najpierw widzimy Mierzewskich, których liczni przedstawiciele dzielili między siebie rodzinną wieś.
Później pojawiają się Dembiccy, Przysieccy, Tomiccy, Radeccy, Gembartowie, Gostyńscy, Bieńkowscy, Zbijewscy i Iłowieccy.
W XIX wieku rozdrobnione dobra zostały scalone przez Kaczkowskich, którzy stworzyli tutaj ziemiańską rezydencję.
Po krótkim okresie własności Antoniego Graeve rozpoczęła się epoka Brzeskich, trwająca od 1891 roku aż do końca dawnego świata majątków ziemskich po II wojnie światowej.
Pozostałością tej historii jest stojący do dziś pałac i otaczający go park.
Za jego murami kryje się jednak znacznie dłuższa opowieść – o rodzinnych podziałach, sporach o ziemię, małżeństwach łączących majątki, zadłużeniu, przymusowych sprzedażach i kolejnych pokoleniach ludzi, którzy przez stulecia nazywali Mierzewo swoją własnością lub swoim domem.
Źródła
Podstawą opracowania są przede wszystkim Teki Dworzaczka – Regesty Biblioteki Kórnickiej PAN, materiały genealogiczne i własnościowe dotyczące Mierzewa, Księga Adresowa Gospodarstw Rolnych Województwa Poznańskiego z 1926 roku oraz materiały dotyczące zespołu pałacowo-parkowego. Pomocniczo wykorzystano zestawienie dziejów własności i rezydencji w katalogu Polskie Zabytki – Mierzewo. Dane dotyczące szczególnie skomplikowanych zmian własnościowych w XVII–XVIII wieku należy traktować jako rekonstrukcję na podstawie zachowanych regestów – w tym okresie Mierzewo przez długi czas było podzielone pomiędzy kilku właścicieli.
