Pałac i park w Mierzewie – historia dawnej rezydencji
W centrum dawnego majątku Mierzewo znajduje się jego najbardziej widoczna pamiątka – pałac otoczony starym parkiem. Dzisiejsza budowla powstała pod koniec XIX wieku i została później rozbudowana, ale historia siedziby miejscowych właścicieli jest zapewne starsza. Przez stulecia Mierzewo było przecież majątkiem szlacheckim, należącym kolejno do Mierzewskich i wielu następnych rodzin.
Obecny pałac przypomina przede wszystkim dwa rody, które najmocniej wpłynęły na jego wygląd: Kaczkowskich i Brzeskich.
Od dawnego dworu do pałacu
Nie wiemy dokładnie, jak wyglądały wcześniejsze siedziby właścicieli Mierzewa. Przy tak starym majątku niemal na pewno istniał tu wcześniej dwór, zapewne znacznie skromniejszy od obecnego budynku.
W pierwszej połowie XIX wieku rozdrobnione wcześniej dobra znalazły się w rękach Teodora Tadeusza Kaczkowskiego. To właśnie z Kaczkowskimi wiąże się powstanie rezydencji będącej podstawą dzisiejszego pałacu.
W źródłach i opracowaniach spotykamy nieco różne datowanie budynku. Najczęściej jego powstanie określane jest na około 1890 rok lub szerzej na koniec XIX wieku. Oficjalna ewidencja zabytków datuje cały zespół pałacowo-parkowy na przełom XIX i XX wieku.
Nie należy więc przypisywać całego dzisiejszego wyglądu pałacu jednemu momentowi budowy. Rezydencja zmieniała się wraz z kolejnymi właścicielami.
Kaczkowscy i narodziny rezydencji
W XIX wieku Mierzewo było dużym majątkiem ziemskim. Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego w 1885 roku dominium obejmowało Mierzewo i Królewiec, liczyło 3745 mórg powierzchni, 19 domów i 313 mieszkańców.
Kaczkowscy należeli więc do właścicieli znacznych dóbr.
To za ich czasów ukształtowało się reprezentacyjne centrum majątku: siedziba właścicieli otoczona zielenią parku i powiązana z zabudowaniami gospodarczymi folwarku.
Rodzinie nie udało się jednak utrzymać Mierzewa. Zadłużone dobra wystawiono na przymusową sprzedaż. W 1887 roku nabył je baron Antoni Graeve, który już kilka lat później sprzedał majątek Erazmowi Brzeskiemu.
Brzescy zmieniają wygląd pałacu
W 1891 roku rozpoczął się najważniejszy dla obecnego wyglądu rezydencji okres – Mierzewo kupił Erazm Brzeski.
Brzescy pozostali związani z majątkiem aż do końca epoki ziemiańskiej.
Po 1912 roku pałac został przez nich rozbudowany. Wtedy starsza rezydencja otrzymała bardziej okazałą formę. Budynek nabrał cech eklektycznych z wyraźnymi nawiązaniami do klasycyzmu.
Najbardziej reprezentacyjna jest część frontowa z wysuniętym ryzalitem i okazałym gankiem wspartym na dwóch filarach i dwóch kolumnach. Nad nim znajduje się taras pierwszego piętra.
Całość urozmaica element zupełnie odmienny stylistycznie – wysoka, pseudośredniowieczna baszta, nadająca budowli romantyczny charakter.
To właśnie połączenie klasycyzującej rezydencji z malowniczą wieżą sprawia, że pałac w Mierzewie trudno pomylić z innymi okolicznymi siedzibami ziemiańskimi.
Mierzewo – dwór/pałac na początku XX wieku. Fot. Leonard Durczykiewicz, Dwory polskie w Wielkiem Księstwie Poznańskiem, Poznań 1912.
Baszta – najbardziej charakterystyczny element pałacu
Wieża jest niewątpliwie najbardziej rozpoznawalną częścią budynku.
Nie pełniła funkcji obronnej. Była elementem architektonicznym nawiązującym do modnego w XIX i na początku XX wieku zainteresowania średniowieczem i architekturą zamkową.
Istnieje ciekawa sugestia, że jej forma mogła mieć związek z heraldyką Brzeskich – w klejnocie herbu Prawdzic występuje motyw lwa i blankowanej wieży. Nie mamy jednak dowodu, że właśnie dlatego dobudowano basztę, dlatego należy traktować to raczej jako interesującą możliwość niż ustalony fakt.
Wieża miała później burzliwe losy. W okresie powojennym została zniszczona lub częściowo rozebrana, a podczas późniejszej renowacji rezydencji odtworzono ją, przywracając pałacowi jego charakterystyczną sylwetkę.
Park – zielone otoczenie rezydencji
Pałac nie powstał jako samotny budynek.
Otaczał go park krajobrazowy, stanowiący integralną część ziemiańskiej rezydencji. Według dostępnych opisów zajmuje około 6,5 hektara.
Park miał tworzyć naturalną oprawę siedziby właścicieli. W przeciwieństwie do regularnych ogrodów francuskich tego rodzaju założenia miały sprawiać wrażenie bardziej swobodnych i naturalnych.
Drzewa rozmieszczano tak, aby tworzyły grupy, aleje i otwarcia widokowe. Z okien pałacu rozciągały się widoki na zieleń, a park oddzielał prywatną przestrzeń właścicieli od gospodarczej części majątku.
Do dziś jego największą wartością jest starodrzew, pamiętający czasy dawnych właścicieli.
Pałac i park zostały wspólnie wpisane do rejestru zabytków 11 listopada 1974 roku pod numerem 1632/A, co podkreśla, że należy je traktować jako jeden historyczny zespół.
Życie w ziemiańskim Mierzewie
Pałac był czymś więcej niż domem właścicieli.
Stanowił centrum całego majątku.
Tutaj podejmowano decyzje dotyczące gospodarstwa, przyjmowano gości i organizowano życie rodzinne. Wokół funkcjonował natomiast folwark zatrudniający wielu mieszkańców Mierzewa.
W okresie Brzeskich dobra należały do większych gospodarstw w okolicy. W 1926 roku Mierzewo wraz z Królewcem obejmowało około 750 hektarów, z czego zdecydowaną większość stanowiła ziemia uprawna.
Pałac był więc reprezentacyjnym sercem dużego przedsiębiorstwa rolnego.
Za elegancką fasadą rezydencji rozciągał się zupełnie inny świat: stajnie, obory, magazyny, pola i zabudowania pracowników.
Oba te światy – ziemiański i folwarczny – tworzyły przez dziesięciolecia codzienność Mierzewa.
Ostatni właściciele
Po Erazmie Brzeskim dobra przejął jego syn Adolf Brzeski, żonaty z Aleksandrą Kurnatowską.
Było to ostatnie pokolenie rodziny gospodarujące w Mierzewie przed II wojną światową.
Wybuch wojny w 1939 roku przerwał dotychczasowe życie majątku. Okupacja, a następnie wydarzenia 1945 roku oznaczały kres świata, którego centrum przez dziesięciolecia stanowiły pałac i folwark.
Po wojnie majątek został przejęty w wyniku reformy rolnej.
Prywatna rezydencja przestała pełnić swoją dawną funkcję.
Powojenne losy pałacu
Podobnie jak wiele wielkopolskich dworów i pałaców, także Mierzewo po 1945 roku musiało znaleźć nowe zastosowanie.
Dawny majątek został podporządkowany nowemu systemowi gospodarowania, a na terenie folwarku działała później między innymi rolnicza spółdzielnia produkcyjna.
Zmiana użytkowników i brak ciągłości dawnej funkcji odbiły się na stanie rezydencji.
Najbardziej widoczną stratą była charakterystyczna wieża, której przez pewien czas brakowało w sylwetce budynku.
Po przemianach ustrojowych pałac ponownie znalazł się w rękach prywatnych. Przeprowadzono prace remontowe i odtworzono zniszczoną basztę, dzięki czemu budynek odzyskał jeden ze swoich najbardziej charakterystycznych elementów.
Świadek dawnego Mierzewa
Pałac w Mierzewie nie należy do największych wielkopolskich rezydencji. Jego znaczenie polega na czymś innym.
Jest ostatnim tak wyraźnym świadkiem świata dawnego majątku.
Przypomina czasy Kaczkowskich, którzy stworzyli tutaj reprezentacyjną siedzibę, oraz Brzeskich, którzy ją rozbudowali i nadali jej charakterystyczny wygląd.
Otaczający pałac park zachował natomiast fragment krajobrazu, jaki widzieli mieszkańcy Mierzewa ponad sto lat temu.
Zmieniły się granice majątku.
Zniknął dawny folwarczny porządek.
Nie ma już ziemian gospodarujących setkami hektarów pól.
Pozostały jednak pałac, stara baszta i park – trzy elementy przypominające, że przez wiele pokoleń właśnie tutaj znajdowało się centrum jednego z większych majątków tej części ziemi gnieźnieńskiej.
Źródła
Podstawą opracowania są materiały rejestru zabytków i programu opieki nad zabytkami powiatu gnieźnieńskiego, w którym pałac i park w Mierzewie figurują jako zespół z przełomu XIX i XX wieku wpisany do rejestru pod nr 1632/A. Informacje dotyczące budowy dla Kaczkowskich i rozbudowy rezydencji po 1912 roku przez Brzeskich potwierdzają opracowania katalogowe dotyczące wielkopolskich rezydencji. Dzieje własności majątku uzupełniają materiały dotyczące Kaczkowskich, Antoniego Graeve i Brzeskich.
