MALCZEWO GM. NIECHANOWO. DZIEJE WSI I JEJ MIESZKAŃCÓW.
Fot. Malczewo
Malczewo leży w gminie Niechanowo, przy drodze łączącej Witkowo z Czerniejewem, około 16 kilometrów od Gniezna. Dziś jest niewielką miejscowością, której dawną świetność przypominają przede wszystkim pozostałości parku podworskiego. Historia tego miejsca jest jednak znacznie starsza niż zachowane zabudowania i pierwsze wzmianki pisane. Ślady osadnictwa sięgają pradziejów, a średniowieczne i nowożytne źródła odsłaniają dzieje wsi podzielonej między szlacheckie rody, zamieszkanej przez kmieci i zagrodników, posiadającej własną karczmę i wiatrak.
Przez stulecia Malczewo pozostawało związane z pobliskim Drachowem, Drachówkiem, Ćwierdzinem i Karsewem. Zmieniali się właściciele, granice majątku i jego znaczenie. Po Malczewskich przyszli Gorzewscy, Kaliszkowscy, Krasiccy, Ponińscy i kolejni ziemianie. Powstał dwór otoczony krajobrazowym parkiem, a obok niego rozwinął się folwark. XX wiek przyniósł kres dawnego świata – wojnę, reformę rolną, parcelację i ostatecznie rozbiórkę dworu.
Zanim powstało średniowieczne Malczewo
Historia osadnictwa na obszarze dzisiejszego Malczewa zaczęła się na długo przed pojawieniem się nazwy wsi w dokumentach.
Badania prowadzone w ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski wykazały w tej okolicy ślady osadnictwa ludności kultury łużyckiej i przeworskiej, a także pozostałości związane z wczesnym i późnym średniowieczem oraz czasami nowożytnymi.
Nie oznacza to, że jedna osada istniała tutaj nieprzerwanie przez tysiące lat. Znaleziska archeologiczne pokazują jednak, że teren późniejszego Malczewa był wielokrotnie wybierany przez ludzi jako miejsce życia i działalności gospodarczej.
Szczególnie interesujące są ślady wczesnośredniowieczne. Dowodzą one obecności człowieka w tej okolicy jeszcze przed czasami, z których pochodzą pierwsze znane nam dokumenty dotyczące samej wsi.
Początki Malczewa w źródłach pisanych
Ustalenie dokładnej daty pierwszej wzmianki o Malczewie nie jest łatwe.
Encyklopedia Gniezna i Ziemi Gnieźnieńskiej podaje, że miejscowość była wzmiankowana już w 1389 roku, określając ją zarazem jako dawną własność rodu Awdańców. W innych opracowaniach jako najstarsze pojawiają się daty z początku XV wieku. Z tego względu rok 1389 należy przyjąć jako najstarszą obecnie wskazywaną w literaturze datę, pamiętając, że jej dokładna podstawa źródłowa wymaga jeszcze weryfikacji.
Znacznie lepiej udokumentowane stają się dzieje Malczewa w XV stuleciu.
Około 1427 roku w aktach występuje Elżbieta z Malczewa, uczestnicząca w sporze sądowym. Kolejne dokumenty pokazują już liczniejsze grono osób piszących się z tej miejscowości.
W 1443 roku pojawia się Stefan z Malczewa, a w połowie XV wieku źródła wspominają Girzmana zwanego Naderszą z Malczewa. W 1451 roku wraz z Mikołajem, Małgorzatą, Anną i Dorotą dokonał on transakcji dotyczącej części ziemi w Malczewie.
Źródła odsłaniają więc wieś podzieloną pomiędzy kilku szlacheckich posiadaczy. Z czasem coraz częściej pojawia się nazwisko Malczewskich, wiązanych w literaturze z herbem Abdank.
Jedną z najciekawszych postaci związanych z XV-wiecznym Malczewem był Mikołaj, zwany również Miklaszem Malczewskim. Występował w źródłach przez wiele lat, pełnił funkcję wicepodsędka w Kcyni, a później znalazł się w otoczeniu biskupa poznańskiego Andrzeja Bnińskiego jako jego dworzanin i wicemarszałek. Jego losy pokazują, że przedstawiciele szlachty wywodzącej się z niewielkiego Malczewa uczestniczyli w życiu publicznym Wielkopolski daleko poza granicami rodzinnej miejscowości.
Szczegółowe dzieje Malczewskich oraz kolejnych posiadaczy wsi zasługują na osobne omówienie.
Malczewscy z Malczewa – średniowieczni dziedzice i ich potomkowie
Przez kilka stuleci nazwisko Malczewskich było nierozerwalnie związane z dziejami rodzinnej wsi. Dawne księgi grodzkie i ziemskie pozwalają dziś odtworzyć losy kolejnych przedstawicieli rodu, ich rodzinne związki, podziały majątku i stopniowe odchodzenie od rodowego Malczewa.
Trzy szlacheckie siedziby w jednej wsi
Wyjątkowo interesujący obraz Malczewa z początku XVI wieku zachował się w Liber beneficiorum arcybiskupa Jana Łaskiego.
Źródło odnotowuje, że znajdowały się tutaj:
tres curiae nobilium – trzy szlacheckie siedziby.
Nie należy wyobrażać ich sobie jako trzech późniejszych pałaców czy okazałych XIX-wiecznych dworów. Były to raczej siedziby właścicieli poszczególnych części wsi, stanowiące centra ich gospodarstw.
Informacja ta doskonale współgra z aktami sądowymi z XV i XVI wieku, w których Malczewo występuje jako majątek podzielony pomiędzy różnych dziedziców.
Obok szlachty żyli tu kmiecie gospodarujący na łanach. Z każdego uprawianego łanu ciążyły na nich określone powinności. Źródło wspomina między innymi o mesznem wynoszącym dwa korce żyta i dwa korce owsa, a także o dziesięcinie snopowej związanej z kościołem w Odrowążu.
Co znamienne, obowiązki te określono jako wynikające z dawnego zwyczaju. Pokazuje to, że organizacja gospodarcza Malczewa miała już wówczas dłuższą tradycję.
Sześć łanów, karczma i wiatrak
Jeszcze dokładniejszy obraz życia gospodarczego dają XVI-wieczne rejestry poborowe.
W 1564 roku w Malczewie wykazano 6 łanów kmiecych, dwóch zagrodników, karczmę oraz wiatrak. Wieś należała do parafii Jarząbkowo.
Dwanaście lat później, w 1576 roku, nadal odnotowano sześć łanów i dwóch zagrodników. Karczmę określono wówczas jako dziedziczną, a we wsi nadal funkcjonował wiatrak.
Rejestry pokazują zadziwiającą trwałość układu gospodarczego Malczewa.
W 1580 roku nadal było tu sześć łanów kmiecych, ale liczba wykazanych zagrodników wzrosła do pięciu. Jako właściciele występują Marcin i Piotr Malczewscy.
Osiem lat później, w 1588 roku, ci sami Malczewscy nadal byli związani z wsią. Rejestr wymienia sześć łanów, czterech zagrodników, karczmę i wiatrak. Osobno opodatkowano także część gruntu karczemnego.
Zestawienie kolejnych spisów pozwala zobaczyć Malczewo nie jako anonimowy punkt na mapie, lecz jako funkcjonującą społeczność. Na sześciu łanach gospodarowali kmiecie, obok nich mieszkali zagrodnicy, działała karczma będąca miejscem handlu i spotkań, a wiatrak służył mieszkańcom wsi i okolicy.
Pierwsze oznaki zmian
Na początku XVII wieku dawny układ nadal był widoczny, pojawiły się jednak pierwsze oznaki zmian.
Rejestr poborowy z lat 1618–1620 wymienia przy Malczewie Jana Malczewskiego. Odnotowano wówczas:
5 łanów osiadłych i 1 łan pusty, dwóch zagrodników, wiatrak doroczny oraz część gruntu karczemnego.
Łączny areał sześciu łanów znany z XVI-wiecznych rejestrów nadal więc istniał, ale jeden z nich pozostawał już nieobsadzony.
Nie oznacza to jeszcze upadku wsi. Pusty łan mógł być skutkiem czasowego braku gospodarza, zmian demograficznych albo przekształceń w sposobie użytkowania ziemi. Jest to jednak pierwszy uchwytny w rejestrach sygnał zmiany w stabilnym wcześniej układzie gospodarczym Malczewa.
Wiatrak nadal funkcjonował. Jego obecność potwierdzają źródła od drugiej połowy XVI aż po początek XVII wieku, co świadczy o długiej tradycji młynarstwa wiatrowego w tej miejscowości.
Od Malczewskich do Gorzewskich
Przez znaczną część XVI i XVII wieku w aktach regularnie pojawiają się kolejni Malczewscy. Posiadali oni części nie tylko rodzinnego Malczewa, lecz również sąsiedniego Drachowa i innych pobliskich dóbr.
Wieś przez długi czas pozostawała podzielona między członków rodziny, którzy dokonywali sprzedaży, podziałów, zapisów posagowych i wzajemnych rozliczeń.
Kres wielowiekowego związku Malczewskich z rodową miejscowością nastąpił pod koniec XVII wieku.
W 1693 roku Ignacy Malczewski sprzedał Malczewo wraz z Drachówkiem i innymi dobrami Krzysztofowi Gorzewskiemu za 60 tysięcy złotych polskich.
Dobra znalazły się następnie w rękach rodziny Gorzewskich. Nie na długo.
W 1701 roku Malczewo, Drachówko i Ćwierdzin przeszły za 62 tysiące złotych polskich do Samuela Kaliszkowskiego.
Rozpoczynał się nowy rozdział historii wsi.
Właściciele i dzieje majątku w Malczewie
Czasy Kaliszkowskich
Kaliszkowscy byli związani z Malczewem przez znaczną część XVIII wieku.
Metryki parafialne pozwalają zajrzeć do świata mieszkańców ówczesnego dworu i folwarku. W 1723 roku w Malczewie przyszła na świat Domicella Helena, córka Franciszka i Zofii z Zakrzewskich Kaliszkowskich.
W następnych dziesięcioleciach pojawiają się kolejne osoby związane z rodziną właścicieli, ekonomowie, posesorzy, służba dworska i mieszkańcy folwarku.
Szczególnie ważną postacią był Piotr Rubin Kaliszkowski, późniejszy dziedzic większego kompleksu dóbr. Dokument archiwalny z 1784 roku określa go jako podkomorzego nadwornego Jego Królewskiej Mości oraz dziedzica między innymi Ćwierdzina, Malczewa, Drachówka i Przyborowa.
W ten sposób Malczewo było częścią większego zespołu majątkowego obejmującego kilka okolicznych miejscowości.
Pod koniec XVIII i na początku XIX wieku w źródłach pojawiają się również posesorzy zarządzający dobrami w imieniu właścicieli.
Krasiccy i nowy rozdział w dziejach majątku
Na początku XIX wieku Malczewo przeszło w ręce Krasickich.
Według dokumentacji opartej na dawnych księgach gruntowych Jan Krasicki został zapisany jako właściciel w 1816 roku.
Źródła parafialne potwierdzają obecność rodziny we wsi. Jan Jakub Krasicki i jego żona Sylwia Zuzanna byli dziedzicami Malczewa, a we dworze rodziły się ich dzieci.
W 1818 roku przyszedł tu na świat Wincenty Ignacy Jan, rok później Gabriel Jan Nepomucen Marcjan, następnie Marcjan Kajetan i Julia Władysława Nepomucena.
W 1843 roku w dokumentach własnościowych pojawia się Sylwia Zuzanna Krasicka, a już w połowie lat 40. XIX wieku rozpoczął się okres związany z rodziną Ponińskich.
Malczewo w połowie XIX wieku
W 1846 roku Malczewo liczyło 14 domów i 157 mieszkańców. Z majątkiem związane było również Drachówko, gdzie znajdował się jeden z folwarków.
W tym czasie dobra należały już do Bolesława Ponińskiego i Leokadii z Grabowskich. W 1846 roku w Malczewie urodził się ich syn Hieronim Kazimierz.
Dokumentacja własnościowa wymienia później, w 1863 roku, Witolda Ponińskiego.
W drugiej połowie XIX wieku Malczewo było już rozległym dominium. Wraz z Drachówkiem obejmowało ponad trzy tysiące mórg.
W latach 80. XIX wieku odnotowano tu 15 domów i 211 mieszkańców. Wszyscy byli katolikami, a aż 104 osoby określono jako analfabetów.
Najbliższa poczta i telegraf znajdowały się w Witkowie, natomiast do kolei mieszkańcy mogli dotrzeć przez Czerniejewo lub Gniezno.
Dwór pośród parku
Centralnym punktem majątku był dwór otoczony parkiem.
Jego początki sięgały prawdopodobnie pierwszej połowy XIX wieku, choć część zabudowy zespołu była starsza. Źródła konserwatorskie wspominają między innymi o oficynie dworskiej pochodzącej z przełomu XVIII i XIX wieku.
Mapa z końca XIX stulecia pozwala odtworzyć dawny układ założenia.
Dwór stał centralnie w krajobrazowym parku. Prowadziła do niego droga od strony wsi, przed budynkiem znajdował się kolisty podjazd, a wokół rozciągały się aleje, stawy i ogród. Osobną część tworzyło zaplecze gospodarcze z zabudowaniami folwarcznymi.
Park miał charakter krajobrazowy. Rosły w nim między innymi stare wiązy i platany, a kompozycję uzupełniały aleje oraz stawy.
Historia dworu, parku i całego założenia folwarcznego jest na tyle bogata, że zasługuje na osobne przedstawienie.
Dwór i park w Malczewie – historia utraconej siedziby ziemiańskiej
Malczewo przechodzi w obce ręce
W listopadzie 1875 roku wielkopolska prasa informowała, że Malczewo przeszło „w obce ręce”.
Był to fragment szerszego procesu zmian własnościowych zachodzących wówczas w Wielkopolsce, kiedy wiele polskich majątków ziemskich przejmowali niemieccy właściciele.
Dokumentacja gruntowa wskazuje, że w 1890 roku z Malczewem związani byli major hrabia Fryderyk Schwerin oraz Waldemar Schwerin.
W okresie ich obecności miejscowość występowała na niemieckich mapach także pod nazwą Friedrichstein.
Schwerinowie nie pozostali jednak ostatnimi prywatnymi właścicielami majątku.
Malczewo w okresie międzywojennym
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości historia własnościowa majątku ponownie się skomplikowała.
Książka adresowa gospodarstw rolnych województwa poznańskiego z 1926 roku wymienia wspólnie dobra:
„Malczewo i Karsewo”
o łącznej powierzchni około 800 hektarów.
Jako właścicieli podano Stefana Frankowskiego i Bartłomieja Chełmickiego.
Zdecydowaną większość majątku stanowiła ziemia uprawna – około 755 hektarów. Wykazano ponadto pastwiska, niewielki obszar lasu i pozostałe grunty. Majątek posiadał połączenie telefoniczne przez centralę w Witkowie, a jako najbliższą stację kolejową wskazywano Czerniejewo.
Kilka lat później nastąpiła kolejna zmiana.
Według dokumentacji opartej na księdze wieczystej 18 października 1929 roku jako właściciel został wpisany Marian Rudolf Bülow.
Rodzina Bülowów zamieszkała w Malczewie i pozostawała związana z majątkiem do okresu II wojny światowej.
W latach 30. porządkowano otoczenie rezydencji. Na terenie dawnego ogrodu założono sad, drogi obsadzano drzewami i roślinami ozdobnymi, a park ponownie nabrał reprezentacyjnego charakteru.
Jeszcze w 1939 roku jego stan określano jako niezniszczony.
Wojna i kres dawnego Malczewa
II wojna światowa przyniosła kres dotychczasowego świata ziemiańskiego.
Według dokumentacji konserwatorskiej rodzina Bülowów została w 1940 roku wysiedlona przez Niemców.
Z ostatnimi miesiącami wojny związana jest również miejscowa opowieść o tragicznych wydarzeniach ze stycznia 1945 roku. Według przekazu w Malczewie miało dojść do śmierci kilkunastu Niemców, którzy podjęli próbę oporu wobec nadchodzących wojsk sowieckich.
Historia ta wymaga jednak dalszego potwierdzenia w dokumentach i relacjach świadków, dlatego nie należy traktować jej wszystkich szczegółów jako bezspornego faktu.
Wojna zakończyła epokę prywatnego majątku ziemskiego.
Reforma rolna i parcelacja
Na mocy powojennej reformy rolnej dobra malczewskie zostały przejęte przez państwo.
6 września 1946 roku Malczewo przeszło na własność Skarbu Państwa, a ziemię majątku rozparcelowano.
Dawny układ społeczny wsi uległ całkowitej zmianie. Ziemia, która przez stulecia należała kolejno do szlacheckich i ziemiańskich właścicieli, została podzielona pomiędzy nowych gospodarzy.
W Malczewie powstała następnie Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna. W 1963 roku miejscowe gospodarstwo włączono do Kombinatu PGR Żydowo.
Zmiany własnościowe i nowe sposoby użytkowania zabudowań odbiły się również na dawnym zespole dworskim.
Zniknięcie dworu
Jeszcze po wojnie istniały dwór, oficyna i część zabudowań gospodarczych.
Park stopniowo tracił jednak dawną kompozycję. Dokumentacja konserwatorska określała jego stan w 1957 roku jako zdewastowany, podczas gdy przed wojną zachowywał jeszcze swój historyczny charakter.
Sam dwór również niszczał.
Według dokumentacji konserwatorskiej został ostatecznie rozebrany w 1964 roku.
Z krajobrazu Malczewa zniknęła w ten sposób siedziba, która przez pokolenia była centrum miejscowego majątku. Przetrwały jednak pozostałości dawnego parku, stawy i fragmenty układu przestrzennego przypominające o czasach, gdy w centrum wsi znajdował się rozległy zespół dworsko-folwarczny.
Park został objęty ochroną konserwatorską i wpisany do rejestru zabytków.
- Rzeźba przy drodze w Malczewie.
Malczewo dzisiaj
Współczesne Malczewo jest niewielką wsią położoną przy drodze między Witkowem a Czerniejewem. Według danych ze spisu z 2021 roku liczyło 184 mieszkańców, a w latach 1998–2021 liczba ludności wyraźnie się zmniejszyła.
Na pierwszy rzut oka niewiele wskazuje dziś na wielowiekową historię tego miejsca.
A jednak pod współczesnym krajobrazem kryją się kolejne warstwy przeszłości.
Najpierw byli tu ludzie pozostawiający ślady kultury łużyckiej i przeworskiej. Później pojawiła się średniowieczna osada, szlacheckie siedziby i Malczewscy. W XVI wieku na sześciu łanach gospodarowali kmiecie, działały karczma i wiatrak. Przez następne stulecia przychodzili kolejni właściciele – Gorzewscy, Kaliszkowscy, Krasiccy, Ponińscy, Schwerinowie i Bülowowie.
Zmieniały się granice majątku, ludzie i ustroje.
Nie ma już dawnego dworu ani świata, którego był centrum. Pozostał jednak park, stare dokumenty, mapy, metryki i nazwiska ludzi, którzy przez stulecia tworzyli historię Malczewa.
I właśnie z tych rozproszonych śladów można dziś ponownie odtworzyć dzieje niewielkiej wielkopolskiej wsi, której przeszłość okazuje się znacznie bogatsza, niż można przypuszczać, przejeżdżając przez nią drogą z Witkowa do Czerniejewa.
Kalendarium Malczewa – najważniejsze daty i wydarzenia z dziejów wsi
Kronika kryminalna Malczewa
Nie wszystkie historie Malczewa były spokojne. Dawna prasa zachowała ślady przestępstw, konfliktów, nieszczęśliwych zdarzeń i spraw, które przed laty poruszały mieszkańców wsi i okolicy. Zajrzyj do Kroniki kryminalnej Malczewa i poznaj wydarzenia, o których niegdyś pisały gazety.
Zabójstwo na wiejskiej zabawie w Malczewie.
Tragiczna noc w Malczewie
Letnia zabawa pod lasem miała być okazją do muzyki i wspólnej rozrywki. W nocy z 13 na 14 sierpnia 1933 roku doszło jednak do bójki, która zakończyła się śmiercią Władysława Rogowskiego z Malczewa. Co wydarzyło się tamtej nocy i jak tragedię opisywała ówczesna prasa? Poznaj historię zabójstwa na wiejskiej zabawie w Malczewie.
Malczewo to niewielka wieś, której dzieje nierozerwalnie splatają się z historią pułkownika Jana Krasickiego – bohatera wojen napoleońskich i powstania listopadowego. Przez wiele lat był to rodzinny majątek Krasickich, miejsce ich codziennego życia, pracy i wychowania dzieci. Poznaj historię wsi, jej dawnych właścicieli oraz ludzi, którzy zapisali się na kartach dziejów Wielkopolski.
