Niechanowo na początku XX wieku było przede wszystkim dużą miejscowością rolniczą, związaną z rozległym majątkiem ziemskim. Nie oznacza to jednak, że życie gospodarcze wsi ograniczało się do uprawy ziemi i hodowli. W Niechanowie działały sklepy, kramy, warsztaty rzemieślnicze, młyny, piekarnia, rzeźnicy, szewcy, oberża, mleczarnia, a także zakład związany z przetwarzaniem ziemniaków. Zachowane księgi adresowe pozwalają dziś odtworzyć przynajmniej część tego lokalnego świata gospodarczego i przywrócić nazwiska ludzi, którzy na co dzień świadczyli usługi mieszkańcom wsi i okolicy.

Szczególnie wartościowe są dwa źródła: „Księga Kupiectwa i Przemysłu Polskiego w W. Ks. Poznańskiem” z 1908 roku oraz „Księga Adresowa Polski (wraz z W. M. Gdańskiem) dla Handlu, Przemysłu, Rzemiosł i Rolnictwa” z 1930 roku. Nie są to oczywiście kompletne spisy wszystkich osób prowadzących działalność gospodarczą. Rejestrowały przede wszystkim przedsiębiorców i zakłady ujęte w poszczególnych wykazach. Mimo tego dają bardzo interesujący obraz Niechanowa z pierwszych dekad XX wieku.

Niechanowo w 1908 roku

Księga Kupiectwa i Przemysłu Polskiego przedstawia Niechanowo jako wieś gospodarską i rycerską w powiecie witkowskim, należącą do sądu okręgowego w Witkowie i sądu ziemskiego w Gnieźnie. Wieś liczyła wówczas około 1000 mieszkańców. Znajdowała się przy torze kolejowym Gniezno–Powidz, posiadała pocztę i telegraf, a więc była miejscowością mającą już całkiem dobrze rozwinięte podstawowe zaplecze komunikacyjne i usługowe.

Najciekawsza jest jednak lista przedsiębiorców i rzemieślników. Źródło wymienia:

kramarzy: Jaworski, Ledworowska, Trudziński J.;
kowali: Gutowski J., Rybacki St.;
mleczarnię: Borys;
młynarzy: Jan Konieczka, Wojciech Kaczyński;
oberżystę: J. Kryszczyński;
piekarza: Antoni Ledworowski;
rzeźników: Jan Krzanecki, Pawlak;
szewców: Józef Blaszka, Stanisław Pawlak;
suszarnie perek: hr. Żółtowski.

Już sam ten wykaz pokazuje, że Niechanowo posiadało wszystkie najważniejsze rodzaje usług potrzebnych mieszkańcom dużej wsi.

---

Kramarze – handel w Niechanowie

W 1908 roku w Niechanowie wymieniono trzech kramarzy: Jaworskiego, Ledworowską oraz J. Trudzińskiego.

Określenie „kram” odnosiło się do drobnego handlu. Nie należy więc wyobrażać sobie tych przedsiębiorstw jako dużych sklepów w dzisiejszym znaczeniu. Były to niewielkie punkty handlowe, w których mieszkańcy mogli zaopatrywać się w potrzebne na co dzień towary.

Sama obecność trzech kramarzy jest jednak interesująca. Pokazuje, że w Niechanowie funkcjonował lokalny rynek, na którym kilka osób mogło utrzymywać się z handlu.

Warto przy tym pamiętać, że wieś była otoczona licznymi majątkami i gospodarstwami, a jej położenie przy drodze i linii kolejowej sprzyjało wymianie towarowej.

---

Kowale – rzemiosło potrzebne każdemu gospodarzowi

W wykazie z 1908 roku znajdujemy dwóch kowali:

Gutowski J. i Rybacki St.

Kowal należał do najważniejszych rzemieślników na dawnej wsi. Rolnictwo wymagało stałego zaplecza kowalskiego. Narzędzia rolnicze zużywały się i łamały, trzeba było naprawiać metalowe elementy wozów, uprzęży czy sprzętu gospodarczego. Kowal wykonywał również prace związane z końmi.

Dwóch kowali działających w Niechanowie wskazuje więc na znaczne zapotrzebowanie na tego rodzaju usługi.

Ich warsztaty były częścią codziennego życia gospodarzy. Rolnik nie musiał jechać do Gniezna czy Witkowa, aby wykonać podstawową naprawę – mógł skorzystać z miejscowego rzemieślnika.

---

Mleczarnia Borysa

W 1908 roku źródło odnotowuje także mleczarnię w Niechanowie, której właścicielem był Borys.

Jest to jedna z ciekawszych informacji gospodarczych. Mleczarnia oznaczała bowiem, że produkcja mleka mogła być prowadzona nie tylko na potrzeby pojedynczych gospodarstw, lecz stanowiła część większego obrotu gospodarczego.

Mleko dostarczane przez gospodarstwa mogło być przetwarzane i wprowadzane na rynek w postaci produktów mlecznych.

Obecność mleczarni pokazuje więc, że obok tradycyjnego rolnictwa rozwijały się w Niechanowie formy przetwórstwa produktów rolnych.

---

Młyny i młynarze

W 1908 roku źródło wymienia dwóch młynarzy:

Jana Konieczkę oraz Wojciecha Kaczyńskiego.

Młyn należał do zakładów bezpośrednio związanych z funkcjonowaniem rolnictwa. Zboże było podstawowym produktem miejscowych gospodarstw, a jego przemiał stanowił niezbędny etap produkcji żywności.

Szczególnie interesujący jest przypadek Jana Konieczki. Jego nazwisko pojawia się również w księdze adresowej z 1930 roku, gdzie ponownie został określony jako:

Konieczka Jan – młynarz, Niechanowo.

Daje to bardzo ciekawy ślad ciągłości działalności młynarskiej w Niechanowie na przestrzeni ponad dwóch dekad. Na podstawie samych ksiąg nie możemy jeszcze przesądzić, czy w obu przypadkach chodzi o tę samą osobę, czy też o następcę z tej samej rodziny. Jest to jednak niewątpliwie nazwisko, które warto dalej śledzić w dokumentach dotyczących Niechanowa.

---

Oberża – miejsce handlu i spotkań

W 1908 roku w Niechanowie działała również oberża J. Kryszczyńskiego.

Oberża była ważnym elementem życia dawnej wsi. Pełniła funkcję lokalu gastronomicznego i miejsca sprzedaży napojów, ale była także miejscem spotkań mieszkańców i osób przyjezdnych.

Niechanowo znajdowało się przy ważnych drogach lokalnych, a dodatkowo posiadało połączenie kolejowe. Oberża mogła więc obsługiwać nie tylko miejscową ludność, lecz także podróżnych i osoby związane z handlem oraz transportem.

W 1930 roku źródło wymienia natomiast J. Kryszaka, prowadzącego oberżę w Niechanowie. Nie można bez dodatkowych źródeł stwierdzić, czy mamy tu do czynienia z kontynuacją działalności Kryszczyńskiego, czy z zupełnie innym przedsiębiorstwem. Sam fakt istnienia oberży zarówno w 1908, jak i w 1930 roku pokazuje jednak trwałość tego rodzaju działalności w miejscowości.

---

Piekarz Antoni Ledworowski

W 1908 roku w Niechanowie działał również piekarz Antoni Ledworowski.

Piekarnia należała do tych zakładów, które miały bezpośredni związek z codziennym życiem mieszkańców. Chleb był podstawowym składnikiem pożywienia, dlatego miejscowy piekarz obsługiwał szeroką grupę odbiorców.

Co ciekawe, nazwisko Ledworowskiej pojawia się również wśród kramarzy. Nie mamy jednak podstaw, aby na tej podstawie przesądzać o pokrewieństwie tych osób. Jest to jednak interesujący trop genealogiczny, który można sprawdzić w księgach parafialnych i innych dokumentach.

---

Rzeźnicy

W 1908 roku w Niechanowie wymieniono dwóch rzeźników:

Jana Krzaneckiego oraz Pawlaka.

Ich działalność stanowiła ważne uzupełnienie miejscowego rynku spożywczego.

W 1930 roku pojawia się natomiast Jan Kozanecki, określony w księdze jako rzeźnik w Niechanowie.

Nazwisko Kozaneckiego jest szczególnie warte uwagi również z innych względów, ponieważ rodzina ta pojawia się w materiałach dotyczących Niechanowa także przy innych rodzajach działalności i własności.

Dzięki takim zapisom możemy stopniowo odtwarzać nie tylko listę zawodów, ale również gospodarcze dzieje poszczególnych rodzin.

---

Szewcy

W 1908 roku w Niechanowie działało dwóch szewców:

Józef Blaszka i Stanisław Pawlak.

Szewc był rzemieślnikiem niezwykle potrzebnym w codziennym życiu. Obuwie było kosztownym elementem wyposażenia mieszkańca wsi, dlatego jego naprawa i wykonywanie nowego obuwia miały duże znaczenie.

Obecność dwóch szewców w jednej miejscowości świadczy o tym, że Niechanowo posiadało wystarczająco duży rynek, aby utrzymać więcej niż jeden warsztat tego rodzaju.

---

Suszarnia perek hrabiego Żółtowskiego

Jednym z najciekawszych zapisów w całym wykazie z 1908 roku jest informacja:

„suszarnia perek: Hr. Żółtowski”.

„Perki” były dawnym określeniem ziemniaków. Nie chodzi więc o suszarnię „pereł”, lecz o zakład lub urządzenia służące do suszenia ziemniaków.

Informacja ta jest bardzo cenna dla poznania gospodarki majątku Żółtowskich.

Pokazuje bowiem, że działalność majątku nie ograniczała się do samej produkcji płodów rolnych. Część produktów mogła być poddawana dalszemu przetwarzaniu. Suszenie ziemniaków pozwalało je konserwować i wykorzystywać w dalszym obrocie gospodarczym.

Jest to jeden z tych szczegółów, które w zwykłym opisie właścicieli Niechanowa mogłyby zostać pominięte, a które bardzo dobrze pokazują jak funkcjonowało wielkie gospodarstwo ziemskie od strony gospodarczej.

---

Niechanowo w 1930 roku

Kolejnym ważnym źródłem jest Księga Adresowa Polski z 1930 roku. Jest ona szczególnie cenna, ponieważ powstała już w okresie II Rzeczypospolitej, pozwala więc zobaczyć lokalną gospodarkę Niechanowa ponad dwadzieścia lat później.

W księdze znajdujemy między innymi:

• Jan Konieczka – młynarz, Niechanowo,
• Jan Kozanecki – rzeźnik, Niechanowo,
• J. Kryszak – oberża, Niechanowo.

To oczywiście tylko część działalności gospodarczej istniejącej w miejscowości. Księga adresowa miała charakter ogólnopolski i obejmowała setki miejscowości, dlatego jej wykazy trzeba analizować bardzo dokładnie.

W szczególności nie wolno przypisywać Niechanowu wszystkich osób występujących w sąsiednich miejscowościach. Przy każdym nazwisku kluczowe znaczenie ma podana w źródle miejscowość.

---

Od gospodarstwa do lokalnego rynku

Zestawienie danych z 1908 i 1930 roku pokazuje, że Niechanowo było czymś więcej niż tylko wsią rolniczą.

Rolnictwo stanowiło podstawę miejscowej gospodarki, ale wokół niego funkcjonował cały system usług:

rolnik → młynarz → piekarz,
rolnik → kowal,
gospodarstwo → mleczarnia,
produkcja zwierzęca → rzeźnik,
majątek → przetwórstwo ziemniaków,
mieszkańcy → kramarze, szewcy i oberża.

Był to swoisty lokalny obieg gospodarczy.

Niechanowo posiadało więc własnych rzemieślników i usługodawców, którzy zaspokajali znaczną część codziennych potrzeb mieszkańców. Jednocześnie położenie przy drodze oraz linii kolejowej łączyło miejscowość z większymi ośrodkami – przede wszystkim Gnieznem i Witkowem.

---

Nazwiska niechanowskich rzemieślników i przedsiębiorców

Na podstawie wykorzystanych dotąd źródeł możemy stworzyć następujący wykaz:

Rok	Nazwisko	Działalność
1908	Jaworski	kramarz
1908	Ledworowska	kramarka
1908	Trudziński J.	kramarz
1908	Gutowski J.	kowal
1908	Rybacki St.	kowal
1908	Borys	właściciel mleczarni
1908	Konieczka Jan	młynarz
1908	Kaczyński Wojciech	młynarz
1908	Kryszczyński J.	oberżysta
1908	Ledworowski Antoni	piekarz
1908	Krzanecki Jan	rzeźnik
1908	Pawlak	rzeźnik
1908	Blaszka Józef	szewc
1908	Pawlak St.	szewc
1908	hr. Żółtowski	suszarnia perek, czyli ziemniaków
1930	Konieczka Jan	młynarz
1930	Kozanecki Jan	rzeźnik
1930	Kryszak J.	oberża

Nie jest to jeszcze pełny spis wszystkich przedsiębiorców i rzemieślników, którzy działali w Niechanowie w pierwszej połowie XX wieku. Jest to wykaz osób, które udało się odnaleźć w wykorzystanych dotąd źródłach.

Gospodarcze oblicze dawnego Niechanowa

Dawne Niechanowo miało więc własne zaplecze handlowe, rzemieślnicze i usługowe. Obok wielkiego majątku ziemskiego Żółtowskich istniała gospodarka drobnych przedsiębiorców i rzemieślników.

Za każdym krótkim wpisem w starej księdze kryje się człowiek i konkretny warsztat: kowalnia Gutowskiego lub Rybackiego, młyn Konieczki, piekarnia Ledworowskiego, zakład rzeźnicki Krzaneckiego, warsztaty szewskie Blaszki i Pawlaka, kramy Jaworskiego, Ledworowskiej i Trudzińskiego czy oberża Kryszczyńskiego.

To właśnie takie drobne przedsiębiorstwa tworzyły codzienną gospodarkę Niechanowa. Dzięki zachowanym księgom adresowym możemy dziś zobaczyć tę część historii miejscowości, która zwykle znika z wielkich opracowań – historię ludzi, którzy nie byli właścicielami majątków ani urzędnikami, lecz swoją pracą zapewniali mieszkańcom wsi podstawowe towary, usługi i rzemiosło.

Źródła:

• Księga Kupiectwa i Przemysłu Polskiego w W. Ks. Poznańskiem, 1908.
• Księga Adresowa Polskich Właścicieli Ziemskich W. Księstwa Poznańskiego, Poznań 1909.
• Księga Adresowa Polski (wraz z W. M. Gdańskiem) dla Handlu, Przemysłu, Rzemiosł i Rolnictwa, 1930.