Malczewscy z Malczewa – średniowieczni dziedzice i ich potomkowie
Nazwisko Malczewski należy do tych nazwisk szlacheckich, których początki wiążą się bezpośrednio z nazwą rodzinnej miejscowości. W przypadku Malczewskich takim miejscem było wielkopolskie Malczewo w dzisiejszej gminie Niechanowo.
Przez kilka stuleci przedstawiciele miejscowej szlachty posiadali tutaj swoje części ziemi, zawierali małżeństwa z rodzinami z sąsiednich majątków, dzielili dobra między potomków, sprzedawali i ponownie skupowali poszczególne części wsi. Zachowane księgi grodzkie i ziemskie pozwalają zajrzeć w ten świat znacznie głębiej niż zwykła lista właścicieli.
Nie dają jednak odpowiedzi na wszystkie pytania.
Najstarsze zapisy nie pozwalają jeszcze stworzyć jednej pewnej genealogii wszystkich osób piszących się „z Malczewa”. Dopiero od XVI wieku związki rodzinne stają się bardziej czytelne. Dlatego historia Malczewskich wymaga ostrożności – łatwo bowiem połączyć w jeden ród ludzi, których źródła w rzeczywistości nie pozwalają ze sobą jednoznacznie powiązać.
Mimo tych zastrzeżeń można prześledzić ponad dwa stulecia obecności rodziny, która od rodzinnej wsi przyjęła nazwisko Malczewskich.
Czy Malczewscy byli Awdańcami?
W opracowaniach dotyczących Malczewa pojawia się informacja, że wieś była dawną własnością rodu Awdańców, a Malczewscy pieczętowali się herbem Abdank.
Jest to prawdopodobne i zgodne z późniejszą tradycją heraldyczną, jednak w odniesieniu do najstarszych, XV-wiecznych mieszkańców Malczewa należy zachować ostrożność.
W średniowieczu określenie:
„de Malczewo” – „z Malczewa”
nie było jeszcze nazwiskiem w dzisiejszym znaczeniu. Informowało przede wszystkim, skąd dana osoba pochodziła lub gdzie posiadała dobra.
Dlatego nie możemy automatycznie uznać każdej osoby występującej w XV wieku jako „z Malczewa” za przedstawiciela jednej rodziny Malczewskich herbu Abdank.
Źródła pokazują bowiem, że wieś była podzielona pomiędzy kilku dziedziców.
Elżbieta z Malczewa – jedna z najstarszych znanych dziedziczek
Jedną z najstarszych osób związanych bezpośrednio z miejscowością jest Elżbieta z Malczewa, występująca w księgach gnieźnieńskich około 1427 roku.
Źródło odnotowuje jej sprawę z Bartłomiejem, Maciejem, Katarzyną i Wichną z Łagiewnik.
Regest jest bardzo krótki i nie pozwala ustalić dokładnego przedmiotu sporu ani pokrewieństwa między wymienionymi osobami.
Sam zapis jest jednak niezwykle cenny.
Pokazuje, że już w pierwszej połowie XV wieku Malczewo było siedzibą drobnej lub średniozamożnej szlachty aktywnie uczestniczącej w życiu prawnym ziemi gnieźnieńskiej.
Nie wiemy natomiast, czy Elżbieta należała do tej samej rodziny, która później przyjęła utrwalone nazwisko Malczewskich.
Stefan z Malczewa i związki z Wysoką
W 1443 roku pojawia się kolejny przedstawiciel miejscowej szlachty – Stefan z Malczewa.
Dokument dotyczył wymiany dóbr z Janem, dziedzicem w Wysokiej. Stefan przekazał część w Stawianach w zamian za połowę Wysokiej oraz dopłatę.
Zapis ten pokazuje coś bardzo charakterystycznego dla średniowiecznej własności ziemskiej.
Dziedzic Malczewa nie musiał posiadać ziemi wyłącznie w swojej rodzinnej wsi. Majątki szlacheckie składały się często z rozproszonych części znajdujących się w kilku miejscowościach.
Poprzez małżeństwa, spadki, zamiany i sprzedaże powstawała skomplikowana sieć własności.
Girzman zwany Naderszą
Szczególnie interesujący jest dokument z 1451 roku.
Występuje w nim:
Girzman zwany Naderszą z Malczewa,
a wraz z nim Mikołaj, Małgorzata, Anna i Dorota.
Sprzedali oni Jakuszowi z Malczewa za 30 grzywien część ziemi określoną jako płosa Graboszewska w Malczewie.
Ten zapis jest ważny z dwóch powodów.
Po pierwsze, ponownie potwierdza rozdrobnienie własności. W jednej wsi występowało równocześnie kilku posiadaczy.
Po drugie, źródło wymienia obok siebie Girzmana Naderszę i Jakusza z Malczewa. Sam fakt pochodzenia z tej samej miejscowości nie oznaczał więc automatycznie przynależności do jednej rodziny.
Nie mamy podstaw, aby Girzmana Naderszę uznać bez zastrzeżeń za przodka późniejszych Malczewskich.
Kiedy pojawia się nazwisko Malczewski?
W dotychczasowych opracowaniach dotyczących wsi jako ważną datę wskazywano 1467 rok, kiedy w źródłach miało pojawić się nazwisko Malczewskich.
Trzeba jednak zauważyć, że zgromadzone przez nas regesty pokazują osoby określane wcześniej przede wszystkim jako „de Malczewo”, czyli „z Malczewa”.
Proces powstawania nazwisk odmiejscowych był stopniowy.
Najpierw człowieka określano miejscem pochodzenia:
Maciej z Malczewa.
Z czasem forma ta przekształcała się w nazwisko:
Maciej Malczewski.
Dlatego nie należy traktować jednej konkretnej daty jako momentu, w którym nagle „powstał” ród Malczewskich.
Nazwisko kształtowało się stopniowo w XV i na początku XVI wieku.
Barbara, córka Macieja Malczewskiego
Bardzo interesujący zapis pochodzi z 1488 roku.
Stanisław i Wincenty Karsowscy oraz małoletni Wojciech z Karsowa oświadczyli, że wspólnie spłacą długi ciążące na dobrach:
Malczewo i Karsowo,
które przypadły im po śmierci:
Barbary, córki zmarłego Macieja Malczewskiego.
To jeden z ważniejszych zapisów dla poznania genealogii późnośredniowiecznych właścicieli.
Dowiadujemy się z niego, że w XV wieku żył Maciej Malczewski, posiadający związki własnościowe z Malczewem, a jego córką była Barbara.
Po jej śmierci prawa do dóbr przeszły na Karsowskich.
Nie znamy jednak dokładnego stopnia pokrewieństwa Barbary z wymienionymi spadkobiercami. Dokument pokazuje natomiast mechanizm, dzięki któremu części Malczewa trafiały do innych rodzin – poprzez dziedziczenie i związki małżeńskie.
Właśnie w ten sposób część wsi znalazła się później w rękach Karsowskich.
Trzy szlacheckie siedziby w Malczewie
Niezwykle interesujący obraz wsi przynosi Liber beneficiorum arcybiskupa Jana Łaskiego z początku XVI wieku.
W Malczewie znajdowały się wówczas:
tres curiae nobilium – trzy szlacheckie siedziby.
To bardzo ważna informacja dla historii Malczewskich.
Pokazuje, że wieś nie była jednym zwartym majątkiem z jednym dworem i jednym właścicielem.
Istniały tutaj trzy odrębne szlacheckie gospodarstwa lub siedziby.
Obok nich znajdowało się pięć gospodarstw kmiecych, jeden opuszczony łan, dwóch zagrodników oraz wiatrak.
Malczewo było więc typową wsią szlachecką o rozdrobnionej strukturze własnościowej.
Wśród właścicieli poszczególnych części znajdowali się Malczewscy, ale również przedstawiciele innych rodzin.
Kośmidrowie Malczewscy
W pierwszej połowie XVI wieku źródła pozwalają wyodrębnić interesującą gałąź rodziny używającą przydomka:
Kośmider.
W 1531 roku występuje Jan, syn zmarłego Mikołaja Kośmidra, dziedzic w Malczewie.
Miał brata Wojciecha.
Obaj posiadali części:
Malczewa i Drachowa.
To ważny moment, ponieważ możemy już odtworzyć fragment genealogii:
Mikołaj Kośmider
↓
Jan Malczewski Kośmider
Wojciech Malczewski Kośmider
Bracia odziedziczyli wspólne dobra i następnie dokonywali między sobą podziałów.
Przydomek „Kośmider” pozwalał odróżnić tę linię od innych Malczewskich.
W czasach, gdy w jednej okolicy żyło wielu ludzi noszących to samo nazwisko, takie przydomki miały duże znaczenie praktyczne.
Maciej Malczewski skupuje rodzinne dobra
Jedną z najważniejszych postaci XVI-wiecznej historii rodu był Maciej Malczewski.
W 1531 roku zabezpieczył na swoich dobrach w Malczewie, Wypęczynie i Kawieczynie posag przyszłej żony Katarzyny, córki Zachariasza Klunowskiego.
W kolejnych latach konsekwentnie powiększał swoje posiadłości.
W 1539 roku Jan Malczewski Kośmider sprzedał mu za 100 złotych swoją część ojczystą i macierzystą w Malczewie.
W 1543 roku Wojciech Kośmider Malczewski, działając wraz z żoną Anną Drachowską, sprzedał Maciejowi kolejną część dziedziczną Malczewa – również za 100 złotych.
Maciej skupował więc udziały należące do innych gałęzi rodziny.
Ale na tym nie poprzestał.
Karsowscy oddają swoją część Malczewa
Część Malczewa, która wcześniej poprzez dziedziczenie znalazła się w rękach Karsowskich, również ostatecznie wróciła do Malczewskich.
W 1534 roku bracia Bartłomiej i Andrzej Karsowscy dokonali podziału swoich dóbr.
Bartłomiej otrzymał między innymi:
połowę Malczewa,
połowę Wypęczyna,
część Karsowa
i część Drachowa.
Dziesięć lat później Bartłomiej Karsowski wraz z żoną Małgorzatą ze Słomowskich sprzedał połowę Malczewa i Wypęczyna Mikołajowi Kambłowskiemu za 500 grzywien.
Nie był to jednak koniec tej historii.
W 1550 roku Mikołaj Kambłowski sprzedał swoje części Malczewa i pustego już Wypęczyna Maciejowi Malczewskiemu za 700 grzywien.
W ten sposób Maciej Malczewski skupił znaczną część rozdrobnionych wcześniej dóbr.
To jeden z najważniejszych procesów w historii rodu.
Malczewo, które jeszcze na początku XVI wieku posiadało trzy szlacheckie siedziby, zaczynało stopniowo przekształcać się w bardziej zwarty majątek.
Drachowo – druga ważna wieś Malczewskich
W dokumentach dotyczących rodu niezwykle często obok Malczewa pojawia się Drachowo.
Nie był to przypadek.
Obie miejscowości przez długi czas były własnościowo powiązane.
W 1535 roku Wojciech Malczewski Kośmider, mąż Anny Drachowskiej, zabezpieczał jej posag na dobrach, które miały przypaść mu w podziale z bratem Janem w:
Drachowie i Malczewie.
Małżeństwo Wojciecha z Anną Drachowską dodatkowo wzmacniało związki pomiędzy rodzinami i sąsiednimi dobrami.
W kolejnych dziesięcioleciach Malczewo i Drachowo bardzo często występują razem w zapisach własnościowych.
Do tego kompleksu należało również Wypęczyno, które z czasem opustoszało i w XVII-wiecznych dokumentach określane było już jako wieś pusta.
Marcin Malczewski
W drugiej połowie XVI wieku w źródłach pojawia się Marcin Malczewski.
W 1567 roku zabezpieczył na połowie swoich dóbr w osiadłym Malczewie i pustym Wypęczynie 900 złotych posagu swojej żony Jadwigi, córki Macieja Galczyńskiego.
Nie mamy wystarczających podstaw, aby bez dodatkowych dokumentów określić dokładne pokrewieństwo Marcina z Maciejem Malczewskim skupującym wcześniejsze części wsi.
Można natomiast stwierdzić, że dobra pozostawały nadal w rękach rodu.
Marcin odegrał ważną rolę w przekazaniu majątku następnemu pokoleniu.
Synowie Marcina – Andrzej i Maciej
W 1610 roku Marcin Malczewski przekazał swoje dziedziczne części:
Malczewa, Drachowa i pustego Wypęczyna
synom:
Andrzejowi i Maciejowi Malczewskim.
To jeden z najważniejszych dokumentów genealogicznych, ponieważ jednoznacznie określa relację ojciec–synowie.
Możemy więc zapisać:
Marcin Malczewski
↓
Andrzej Malczewski
Maciej Malczewski
W tym samym okresie występuje jednak także Wojciech Malczewski, syn Marcina.
W 1611 roku zabezpieczył on posag swojej żony Katarzyny Żychlińskiej na połowie części Malczewa, Drachowa i Wypęczyna.
Dokumenty z 1614 roku pokazują następnie rozliczenia pomiędzy Wojciechem i Maciejem Malczewskimi, określanymi jako bracia rodzeni.
Oznacza to, że Marcin miał co najmniej trzech synów:
Andrzeja, Macieja i Wojciecha.
Rodzinny podział z 1614 roku
W 1614 roku doszło do kolejnego ważnego podziału.
Wojciech Malczewski, syn Marcina, przekazał swoje dziedziczne części Malczewa, Drachowa i pustego Wypęczyna bratu Maciejowi Malczewskiemu w ramach działów rodzinnych, przy wartości określonej na 4000 złotych polskich.
Maciej zabezpieczył następnie na połowie Malczewa i Wypęczyna posag swojej żony Jadwigi Bogwieckiej w wysokości aż 4500 złotych.
Kwoty występujące w dokumentach pokazują, że Malczewscy nie należeli już do najuboższej szlachty zagrodowej.
Ich majątek obejmował części kilku wsi i przedstawiał znaczną wartość.
Nie wszyscy Malczewscy mieszkali w Malczewie
W XVII wieku nazwisko Malczewski występuje coraz szerzej poza samą rodzinną miejscowością.
To naturalny proces.
Kolejni synowie dziedziczyli części majątków, żenili się z przedstawicielkami innych rodzin, otrzymywali posagi i nabywali ziemię w innych miejscowościach.
Nazwisko, które pierwotnie oznaczało człowieka „z Malczewa”, zaczęło żyć własnym życiem.
Dlatego od tego momentu trzeba wyraźnie odróżniać:
Malczewskich będących właścicielami Malczewa
od
innych osób noszących nazwisko Malczewski, których związek genealogiczny z miejscową linią nie zawsze można udowodnić.
To szczególnie ważne przy próbach łączenia wielkopolskich Malczewskich z późniejszymi, bardziej znanymi rodzinami tego nazwiska.
Bartłomiej Malczewski i kolejne pokolenie
W 1646 roku pojawia się Bartłomiej Malczewski, syn zmarłego Jana.
Posiadał części:
Malczewa, Drachówka i pustego Wypęczyna,
zarówno odziedziczone po ojcu, jak i zakupione od swoich braci:
Piotra i Marcina Malczewskich.
Dokument pozwala więc odtworzyć kolejną rodzinę:
Jan Malczewski
↓
Bartłomiej Malczewski
Piotr Malczewski
Marcin Malczewski
Bartłomiej skupił części należące wcześniej do braci.
Na połowie swoich dóbr zabezpieczył posag żony Ewy z Lisieckich Lisieckiej w wysokości 3500 złotych polskich.
Nie możemy jednak bez dodatkowych źródeł pewnie połączyć tego Jana z wcześniejszym Janem Malczewskim Kośmidrem z pierwszej połowy XVI wieku. Dzieli ich zbyt duży odstęp czasu.
Ignacy Malczewski – ostatni dziedzic rodowej wsi
Pod koniec XVII wieku pojawia się człowiek, za którego czasów wielowiekowy związek rodziny z Malczewem dobiegł końca.
Był nim Ignacy z Malczewa Malczewski.
Źródło z 1693 roku określa go jako:
syna zmarłego Bartłomieja Malczewskiego i Marianny Wyrzyskiej.
Możemy więc pewnie zapisać:
Bartłomiej Malczewski + Marianna Wyrzyska
↓
Ignacy Malczewski
Już w 1690 roku Ignacy oddał Malczewo Świętosławowi Sulczyńskiemu za sumę 10 000 złotych polskich w formie czasowego przekazania dóbr.
Trzy lata później podjął decyzję o ich ostatecznej sprzedaży.
Rok 1693 – Malczewscy opuszczają Malczewo
W 1693 roku Ignacy z Malczewa Malczewski sprzedał:
Malczewo, Drachówko i Twierdzino
Krzysztofowi Gorzewskiemu, cześnikowi chełmińskiemu.
Cena wynosiła:
60 000 złotych polskich.
Była to ogromna suma, świadcząca o znacznej wartości całego kompleksu dóbr.
Transakcja miała również wymiar symboliczny.
Po kilku stuleciach rodzina nosząca nazwisko utworzone od Malczewa przestała być właścicielem swojej rodowej miejscowości.
Rozpoczynała się epoka Gorzewskich, a niedługo później Kaliszkowskich.
Dla Malczewskich oznaczało to natomiast definitywne rozstanie z gniazdem rodowym.
Czy wszyscy późniejsi Malczewscy pochodzili z Malczewa?
To pytanie nasuwa się niemal automatycznie.
Nazwisko Malczewski nosiło później wiele rodzin szlacheckich, a w historii Polski pojawiło się kilka znanych osób o tym nazwisku.
Nie można jednak zakładać, że każdy Malczewski był potomkiem dziedziców naszego Malczewa.
Nazwiska odmiejscowe mogły powstawać niezależnie w różnych częściach kraju od miejscowości o podobnych nazwach. Dodatkowo w obrębie szlachty istniały rodziny noszące identyczne nazwiska, lecz posługujące się różnymi herbami.
Dlatego samo nazwisko nie wystarcza do udowodnienia pokrewieństwa.
Potrzebny jest ciąg dokumentów genealogicznych łączących kolejne pokolenia.
W przypadku Malczewskich z wielkopolskiego Malczewa taki ciąg możemy odtworzyć jedynie fragmentarycznie.
Czy byli przodkami Jacka Malczewskiego?
To najbardziej kuszące pytanie związane z nazwiskiem.
Jacek Malczewski, jeden z najwybitniejszych polskich malarzy symbolistów, pochodził z rodziny Malczewskich herbu Tarnawa.
Już sam ten fakt nakazuje ostrożność przy łączeniu jego rodziny z wielkopolskimi Malczewskimi, których tradycja heraldyczna wiąże z herbem Abdank.
Na podstawie zgromadzonych przez nas dokumentów nie ma podstaw, aby twierdzić, że Jacek Malczewski był potomkiem dziedziców Malczewa w gminie Niechanowo.
Podobieństwo nazwiska jest tutaj niewystarczające.
To ważne, ponieważ lokalne historie często z czasem obrastają atrakcyjnymi genealogicznymi legendami. Lepiej pozostawić pytanie otwarte tam, gdzie dokumenty nie dają odpowiedzi, niż tworzyć efektowną, ale nieudowodnioną więź rodzinną.
Co stało się z potomkami Malczewskich?
Sprzedaż rodzinnego majątku nie oznaczała oczywiście końca rodu.
Potomkowie poszczególnych gałęzi Malczewskich żyli już wcześniej poza Malczewem. Małżeństwa zawierane z Drachowskimi, Klunowskimi, Galczyńskimi, Żychlińskimi, Bogwieckimi, Lisieckimi, Wyrzyskimi i innymi rodzinami tworzyły rozległą sieć powiązań genealogicznych.
Część potomków dziedziczyła inne dobra.
Córki poprzez małżeństwa wnosiły prawa majątkowe do innych rodzin.
Młodsi synowie szukali własnego miejsca poza rodową wsią.
W ten sposób rodzina stopniowo rozproszyła się po Wielkopolsce i poza jej granicami.
Odtworzenie dalszych losów potomków wymagałoby już osobnych badań genealogicznych prowadzonych linia po linii.
Próba odtworzenia genealogii
Na podstawie dotychczas zgromadzonych źródeł można wskazać kilka pewnych fragmentów genealogicznych, ale nie należy ich jeszcze łączyć w jedno drzewo bez dodatkowych dowodów.
Najstarszy fragment:
Maciej Malczewski
↓
Barbara Malczewska – zmarła przed 1488 r.
Linia Kośmidrów:
Mikołaj Kośmider
↓
Jan Malczewski Kośmider
Wojciech Malczewski Kośmider
Linia Marcina:
Marcin Malczewski
↓
Andrzej Malczewski
Maciej Malczewski
Wojciech Malczewski
Kolejny fragment:
Jan Malczewski
↓
Bartłomiej Malczewski
Piotr Malczewski
Marcin Malczewski
Ostatnia pewna relacja:
Bartłomiej Malczewski + Marianna Wyrzyska
↓
Ignacy z Malczewa Malczewski – ostatni znany właściciel rodowych dóbr, który sprzedał je w 1693 roku.
Nie wiadomo jeszcze, jak dokładnie wszystkie te fragmenty łączą się ze sobą.
I właśnie tego nie powinniśmy sztucznie uzupełniać.
Od rozdrobnionej wsi do rodowego majątku
Dzieje Malczewskich są jednocześnie historią przemian samego Malczewa.
W XV wieku spotykamy tutaj wielu dziedziców.
Na początku XVI wieku istniały trzy szlacheckie siedziby.
Poszczególne części wsi należały do Malczewskich, Karsowskich i innych właścicieli.
W XVI wieku rozpoczął się proces koncentracji dóbr. Szczególnie ważną rolę odegrał Maciej Malczewski, który skupował kolejne części rodzinnej miejscowości.
Z czasem z Malczewem coraz silniej związano Drachowo, później Drachówko oraz opuszczone Wypęczyno.
W XVII wieku był to już znaczny kompleks majątkowy.
Gdy w 1693 roku Ignacy Malczewski sprzedał go za 60 000 złotych polskich, odchodził świat zupełnie inny od tego, który istniał dwa i pół wieku wcześniej.
Nazwisko, które pozostało po wsi
Najtrwalszym śladem dawnych dziedziców okazało się ich nazwisko.
Malczewscy byli „tymi z Malczewa”.
Nazwa niewielkiej wielkopolskiej wsi stała się nazwiskiem rodowym przekazywanym kolejnym pokoleniom również wtedy, gdy jego przedstawiciele przestali już tutaj mieszkać.
To jeden z najbardziej interesujących aspektów historii miejscowości.
W dokumentach możemy obserwować cały proces: od średniowiecznych określeń „de Malczewo”, poprzez utrwalanie nazwiska Malczewski, aż po rodzinę, która przez kolejne pokolenia posiadała ziemię w Malczewie i okolicy.
Nie znamy jeszcze pełnego drzewa genealogicznego tego rodu.
Nie potrafimy z całkowitą pewnością połączyć wszystkich XV-, XVI- i XVII-wiecznych Malczewskich w jedną linię.
Wiemy jednak wystarczająco dużo, aby stwierdzić, że przez ponad dwa stulecia ich dzieje były nierozerwalnie związane z tą miejscowością.
Ostatnim symbolicznym aktem tej historii była sprzedaż dóbr przez Ignacego Malczewskiego w 1693 roku.
Malczewscy odeszli.
Malczewo pozostało – zachowując w swojej nazwie pamięć o miejscu, od którego przed wiekami oni sami przyjęli nazwisko.
