Właściciele i dzieje majątku w Malczewie
Historia majątku w Malczewie obejmuje kilka stuleci i wiele rodzin, których losy splatały się z dziejami okolicznych wsi. Początkowo nie był to jednolity majątek należący do jednego właściciela. Średniowieczne i wczesnonowożytne źródła pokazują Malczewo jako wieś podzieloną między kilku dziedziców, posiadających własne części ziemi i szlacheckie siedziby.
Dopiero z biegiem czasu rozproszone dobra zaczęto skupiać w większe kompleksy majątkowe. Z Malczewem związani byli kolejno Malczewscy, Gorzewscy, Kaliszkowscy, Krasiccy, Ponińscy, a następnie właściciele niemieccy. Ostatnim rozdziałem prywatnego majątku były czasy rodziny Bülowów, zakończone II wojną światową i reformą rolną.
Dzieje własności Malczewa są przy tym historią nie tylko ziemi i dworu. Dawni właściciele decydowali o funkcjonowaniu folwarku, gospodarstw chłopskich, karczmy i wiatraka, a z czasem stworzyli rozległe założenie dworsko-parkowe, którego pozostałości są dziś jednym z ostatnich śladów dawnego majątku.
Malczewo podzielone między kilku dziedziców
Najstarsze dzieje własnościowe Malczewa nie są jeszcze w pełni rozpoznane. Encyklopedia Gniezna i Ziemi Gnieźnieńskiej określa wieś jako dawną własność rodu Awdańców, jednak ostrożność nakazuje nie tworzyć na tej podstawie ciągłej genealogii pierwszych właścicieli.
Pewniejsze informacje przynoszą dopiero XV-wieczne księgi sądowe.
Około 1427 roku występuje w nich Elżbieta z Malczewa, prowadząca sprawę związaną z osobami z Łagiewnik. W 1443 roku pojawia się Stefan z Malczewa, uczestniczący w transakcji dotyczącej dóbr w Wysokiej i Stawianach.
W 1451 roku źródła wymieniają Girzmana zwanego Naderszą z Malczewa, który wraz z Mikołajem, Małgorzatą, Anną i Dorotą sprzedał Jakuszowi z Malczewa za 30 grzywien część określaną jako „płosa Graboszewska”.
Już te dokumenty pokazują, że wieś była własnościowo rozdrobniona.
Potwierdza to zapis z Liber beneficiorum arcybiskupa Jana Łaskiego z początku XVI wieku. Odnotowano wówczas w Malczewie:
tres curiae nobilium – trzy szlacheckie siedziby.
Nie oznacza to trzech okazałych dworów w późniejszym rozumieniu. Najprawdopodobniej były to siedziby właścicieli poszczególnych części wsi.
Malczewo przez długi czas nie było więc jednym majątkiem, lecz mozaiką szlacheckich działów własnościowych.
Malczewscy – ród związany z nazwą wsi
Od XV wieku coraz wyraźniej zaznacza się obecność rodziny Malczewskich, wiązanej w opracowaniach heraldycznych z herbem Abdank.
Nie należy jednak zakładać, że każda osoba pisząca się wcześniej „z Malczewa” należała do jednej, łatwej do odtworzenia linii rodzinnej. Ówczesne nazwiska dopiero się utrwalały, a określenie pochodzące od miejscowości mogło wskazywać przede wszystkim miejsce posiadania dóbr.
W XVI wieku źródła pozwalają już znacznie dokładniej obserwować stosunki własnościowe.
W 1531 roku Jan, syn zmarłego Mikołaja Kośmidra, dziedzic w Malczewie, występuje razem z bratem Wojciechem w sprawach dotyczących części Malczewa i Drachowa. W tym samym czasie działał Maciej Malczewski, posiadający dobra również w Wypęczynie i Kawieczynie.
Obok Malczewskich części wsi znajdowały się w rękach Karsowskich.
W 1534 roku bracia Bartłomiej i Andrzej Karsowscy dokonali podziału dóbr obejmujących połowę Malczewa, połowę Wypęczyna, część Karsowa, Drachowa oraz Welnicę. Bartłomiej otrzymał między innymi połowę Malczewa.
Widać więc wyraźnie, że nawet w pierwszej połowie XVI wieku własność wsi pozostawała podzielona.
Skupowanie części Malczewa
W kolejnych dziesięcioleciach następował stopniowy proces koncentracji własności.
W 1539 roku Jan Malczewski Kośmider sprzedał Maciejowi Malczewskiemu swoją część ojczystą i macierzystą w Malczewie za 100 złotych.
Kilka lat później, w 1543 roku, Wojciech Kośmider Malczewski wraz z żoną Anną Drachowską sprzedał Maciejowi Malczewskiemu kolejną część dziedziczną Malczewa, również za 100 złotych.
Równolegle zmieniały właścicieli części należące do Karsowskich.
W 1544 roku Bartłomiej Karsowski i jego żona Małgorzata ze Słomowskich sprzedali połowy Malczewa i Wypęczyna Mikołajowi Kambłowskiemu za 500 grzywien. Z transakcji wyłączono jedynie określoną część Malczewa nazywaną w źródle Kaźmirkowską.
Już w 1550 roku Mikołaj Kambłowski, burgrabia ziemski pyzdrski, sprzedał swoje części w osiadłym Malczewie i opuszczonym Wypęczynie Maciejowi Malczewskiemu za 700 grzywien.
Te transakcje pokazują proces stopniowego skupiania rozdrobnionej własności w rękach Malczewskich.
Malczewo, Drachowo i Wypęczyno
W XVI i XVII wieku bardzo wyraźny staje się związek Malczewa z sąsiednimi dobrami.
W dokumentach niemal regularnie obok Malczewa występują Drachowo oraz Wypęczyno, przy czym to ostatnie z czasem określano jako wieś pustą.
W 1567 roku Marcin Malczewski zabezpieczył na połowie dóbr w Malczewie i pustym Wypęczynie posag swojej żony Jadwigi.
Na przełomie XVI i XVII wieku dobra pozostawały nadal w rękach kolejnych przedstawicieli rodziny.
W 1610 roku Marcin Malczewski przekazał swoje dziedziczne części Malczewa, Drachowa i pustego Wypęczyna synom – Andrzejowi i Maciejowi.
Kilka lat później źródła wymieniają również Wojciecha Malczewskiego. W 1614 roku przekazał on bratu Maciejowi swoje części Malczewa, Drachowa i Wypęczyna w ramach rodzinnego działu dóbr.
Malczewo stawało się coraz wyraźniej centrum większego zespołu ziemskiego, choć nadal dokonywano podziałów, zapisów posagowych i wzajemnych rozliczeń między członkami rodziny.
Jeszcze w 1646 roku Bartłomiej Malczewski, syn Jana, zabezpieczał posag swojej żony Ewy z Lisieckich na częściach Malczewa, Drachówka i pustego Wypęczyna.
Koniec epoki Malczewskich
Po kilku stuleciach związek rodu Malczewskich z miejscowością dobiegł końca.
W 1690 roku Ignacy Malczewski oddał Malczewo Świętosławowi Sulczyńskiemu w czasowe posiadanie za sumę 10 tysięcy złotych polskich.
Decydująca transakcja nastąpiła trzy lata później.
W 1693 roku Ignacy z Malczewa Malczewski, syn zmarłego Bartłomieja Malczewskiego i Marianny Wyrzyskiej, sprzedał:
Malczewo, Drachówko i Twierdzino
Krzysztofowi Gorzewskiemu, cześnikowi chełmińskiemu, za ogromną wówczas sumę 60 000 złotych polskich.
Był to moment przełomowy.
Malczewo przestało być rodową własnością Malczewskich i weszło w skład większego kompleksu dóbr pozostającego w rękach Gorzewskich.
Gorzewscy – krótki epizod w dziejach majątku
Krzysztof Gorzewski nie zatrzymał dóbr wyłącznie dla siebie.
Już w 1694 roku zobowiązał się przekazać Malczewo, Drachówko i Twierdzino jednemu z synów. Kolejne dokumenty pokazują jednak zmieniające się rodzinne ustalenia dotyczące majątku.
W 1696 roku pojawia się zobowiązanie do sprzedaży tych samych dóbr synowi Wojciechowi Gorzewskiemu, łowczemu bielskiemu.
Rok później Wojciech zastawił samo Malczewo Wojciechowi Sojeckiemu za 5000 złotych na okres jednego roku.
W 1698 roku Andrzej Gorzewski scedował prawa wynikające z wcześniejszych ustaleń rodzinnych na swojego brata Wojciecha.
Widać więc, że przełom XVII i XVIII wieku był okresem intensywnych przekształceń własnościowych.
Ostatecznie Gorzewscy zdecydowali się sprzedać cały kompleks.
Kaliszkowscy przejmują Malczewo
W 1701 roku doszło do kolejnej wielkiej transakcji.
Malczewo wraz z Drachówkiem i Ćwierdzinem zostało sprzedane Samuelowi Kaliszkowskiemu za 62 000 złotych polskich.
Dokument dotyczący transakcji wymienia Joannę Łychowską, żonę Krzysztofa Gorzewskiego, która zrzekła się praw zabezpieczonych na sprzedawanych dobrach.
Rozpoczynał się okres Kaliszkowskich – jednej z najważniejszych rodzin w nowożytnych dziejach Malczewa.
W pierwszych dziesięcioleciach XVIII wieku dobra przeszły do kolejnego pokolenia.
Z rodziną właścicieli związany był Franciszek Kaliszkowski, którego dzieci rodziły się w Malczewie. W 1723 roku ochrzczono tutaj jego córkę Domicellę Helenę, a w 1734 roku syna Piotra.
Ojcem chrzestnym Piotra został przedstawiciel znaczącego rodu – Jakub Działyński, kasztelanic brzesko-kujawski.
Metryki pokazują, że Malczewo było wówczas nie tylko folwarkiem, lecz także miejscem życia rodzinnego właścicieli i ich krewnych.
Piotr Rubin Kaliszkowski i rozległy kompleks dóbr
W drugiej połowie XVIII wieku szczególnie ważną postacią stał się Piotr Rubin Kaliszkowski.
Dokument zachowany w aktach hipotecznych, sporządzony w 1784 roku i znany z późniejszej kopii, określa go jako:
podkomorzego nadwornego Jego Królewskiej Mości Polskiego oraz dziedzica Ćwierdzina, Malczewa, Drachówka, Przyborowa i innych dóbr.
To bardzo ważna informacja, ponieważ pokazuje skalę ówczesnego kompleksu majątkowego.
Malczewo nie funkcjonowało w izolacji. Było częścią rozleglejszych dóbr obejmujących kilka sąsiednich miejscowości i folwarków.
W źródłach z końca XVIII wieku pojawiają się również posesorzy, czyli osoby dzierżawiące lub zarządzające majątkiem.
W 1784 roku w Malczewie występuje Wojciech Łędzki, a w 1797 roku Ignacy Wyszyński, określony jako posesor dóbr Malczewo. Po jego śmierci wdowa Petronella z Jaraczewskich wyszła za Michała Urbanowskiego.
Na początku XIX wieku jako posesor Malczewa pojawia się również Kajetan Modlibowski.
Pokazuje to ważne rozróżnienie: dziedzic nie zawsze osobiście mieszkał i gospodarował w majątku. Dobra mogły być oddawane w dzierżawę lub zarząd posesorom.
Krasiccy w Malczewie
Kolejny wyraźnie udokumentowany etap rozpoczyna się w XIX wieku.
Według późniejszej dokumentacji konserwatorskiej opartej na księgach gruntowych w 1816 roku jako właściciel Malczewa zapisany został Jan Krasicki.
Metryki parafii Jarząbkowo potwierdzają obecność rodziny Krasickich w Malczewie.
W 1818 roku urodził się tutaj Wincenty Ignacy Jan, syn Jana Krasickiego i Sylwii Zuzanny. Rok później przyszedł na świat Gabriel Jan Nepomucen Marcjan, następnie Marcjan Kajetan, a w 1823 roku Julia Władysława Nepomucena.
Rodzina występuje w metrykach jako dziedzice Malczewa, a także Ćwierdzina.
W 1829 roku zmarł trzyletni Ignacy Antoni, syn Jana i Sylwii Krasickich, natomiast w 1834 roku w Malczewie ochrzczono bliźnięta Józefa i Kazimierza.
Dokumentacja gruntowa wskazuje, że w 1843 roku jako właścicielka występowała Sylwia Zuzanna Krasicka.
Okres Krasickich trwał więc co najmniej przez kilka dziesięcioleci i był ważnym etapem w kształtowaniu XIX-wiecznego majątku.
Ponińscy – polscy ziemianie w Malczewie
W połowie XIX wieku dobra przeszły w ręce Ponińskich.
Według dokumentacji konserwatorskiej w 1845 roku właścicielką została Leokadia Ponińska z domu Grabowska, związana małżeństwem z Aleksandrem Bolesławem hrabią Ponińskim.
Już 29 września 1846 roku w Malczewie urodził się ich syn Hieronim Kazimierz.
W tym samym okresie opis statystyczny Wielkiego Księstwa Poznańskiego podawał dla Malczewa 14 domów i 157 mieszkańców, natomiast związane z dobrami Drachówko liczyło jeden dom i 27 mieszkańców.
W 1863 roku jako właściciel Malczewa figuruje Witold Poniński.
Za Ponińskich majątek pozostawał znaczącym kompleksem ziemskim. W drugiej połowie XIX wieku Malczewo wraz z Drachówkiem obejmowało ponad trzy tysiące mórg ziemi.
Jednak właśnie w tym okresie rozpoczął się proces, który doprowadził do utraty majątku przez polskich właścicieli.
Rok 1875 – „Malczewo przeszło w obce ręce”
W listopadzie 1875 roku Dziennik Poznański informował o kolejnych wielkopolskich dobrach przechodzących w ręce niemieckie.
Wśród nich wymieniono również Malczewo, którego obszar określono na 3127 mórg.
To bardzo ważna cezura w historii majątku.
Prasa nie pozostawiała wątpliwości co do znaczenia takich transakcji. W realiach zaboru pruskiego sprzedaż polskiego majątku niemieckiemu nabywcy była postrzegana nie tylko jako zwykła zmiana właściciela, lecz także jako element przemian narodowościowych w strukturze własności ziemskiej Wielkopolski.
Nie mamy jeszcze dostatecznie pewnego materiału, aby bez luk odtworzyć wszystkich właścicieli bezpośrednio po transakcji z 1875 roku.
Pewniejsze dane pojawiają się pod koniec XIX wieku.
Schwerinowie i Friedrichstein
Według dokumentacji ksiąg gruntowych w 1890 roku Malczewo przejęli major hrabia Fryderyk Schwerin i Waldemar Schwerin.
W okresie pruskim majątek występował również pod niemiecką nazwą Friedrichstein.
Mapa z 1888 roku, wykorzystana później przez konserwatorów zabytków, przedstawia już rozbudowany układ majątku: dwór stojący pośród parku, drogi dojazdowe, stawy, ogród oraz wydzieloną część gospodarczą.
Był to rozległy folwark, którego centrum stanowiła ziemiańska siedziba otoczona krajobrazowym parkiem.
Z późniejszej relacji rodzinnej zapisanej w dokumentacji konserwatorskiej wynika, że w końcowym okresie obecności Schwerinów właściciel nie mieszkał już stale w Malczewie, lecz miał przyjeżdżać głównie na polowania. Park miał wówczas ulec znacznemu zaniedbaniu.
Tę ostatnią informację należy traktować jako relację wspomnieniową, a nie zapis księgi własnościowej.
Zagadka właścicieli z 1926 roku
Szczególnie interesujący problem pojawia się w okresie międzywojennym.
Książka adresowa gospodarstw rolnych województwa poznańskiego z 1926 roku wymienia wspólnie:
Malczewo i Karsewo – około 800 hektarów
oraz nazwiska:
Stefan Frankowski i Bartłomiej Chełmicki.
Dobra obejmowały przede wszystkim około 755 hektarów ziemi uprawnej, ponadto pastwiska, niewielki areał lasu i pozostałe grunty.
Ten zapis jest bardzo ważny, ponieważ komplikuje prosty schemat przejścia majątku bezpośrednio od Schwerinów do Bülowów.
Nie wiemy jeszcze z całkowitą pewnością, jaki dokładnie był status Frankowskiego i Chełmickiego – czy byli pełnoprawnymi współwłaścicielami całych dóbr, czy książka adresowa ujmowała ich w sposób wynikający ze struktury ówczesnego gospodarstwa.
Dlatego w historii własnościowej Malczewa lata około 1926–1929 pozostają okresem wymagającym dalszego wyjaśnienia na podstawie ksiąg wieczystych.
Bülowowie – ostatni właściciele majątku
Pewny punkt daje dokumentacja księgi wieczystej.
18 października 1929 roku jako właściciel Malczewa został wpisany Marian Rudolf Bülow.
W ten sposób rozpoczął się ostatni okres prywatnego majątku ziemskiego.
Z rodziną Bülowów wiążą się zachowane relacje dotyczące przedwojennego wyglądu Malczewa. Informacji konserwatorom udzielała później córka ostatniego właściciela, dzięki czemu znamy nie tylko suche dane własnościowe, ale również szczegóły życia i wyglądu majątku.
W latach 30. uporządkowano otoczenie dworu. Na terenie dawnego ogrodu założono sad. Przy drogach rosły kwiaty, między innymi lilie, urządzono klomb przed rezydencją, a park wraz ze stawami i alejami tworzył reprezentacyjne otoczenie domu właścicieli.
Według rodzinnej relacji z majątkiem związane były w tym okresie również Karsewo i Drachówko, a cały kompleks miał liczyć około 3000 mórg magdeburskich.
W dokumentacji pojawia się również opowieść, że Bülowowie mieli otrzymać Malczewo w wyniku zamiany dóbr ze Schwerinami. Informacja ta pochodzi jednak z tradycji rodzinnej i wobec danych z 1926 roku wymaga dalszej weryfikacji.
Bülowowie a polska rzeczywistość międzywojenna
Historia rodziny Bülowów jest bardziej złożona, niż mogłoby sugerować samo niemieckie nazwisko.
Z dokumentacji konserwatorskiej wynika, że rodzina była od pokoleń związana zarówno z ziemiami niemieckimi, jak i polskimi. Zachowane relacje podkreślają jej związki z polskością.
Członkowie rodziny mieli służyć w Wojsku Polskim, a podczas II wojny światowej także walczyć po stronie polskiej. Jeden z krewnych był żołnierzem Armii Krajowej i uczestnikiem Powstania Warszawskiego.
Są to interesujące informacje pokazujące skomplikowane losy ziemiańskich rodzin pogranicza kultur i narodowości, choć przy szczegółowym opisywaniu poszczególnych osób wymagają osobnej weryfikacji genealogicznej.
Najważniejsze dla dziejów samego Malczewa jest to, że Bülowowie pozostali ostatnią rodziną związaną z majątkiem przed jego likwidacją.
Wojna przerywa historię prywatnego majątku
Wybuch II wojny światowej zakończył spokojny okres funkcjonowania majątku.
Według dokumentacji konserwatorskiej w 1940 roku rodzina Bülowów została wysiedlona przez Niemców.
To interesujący i wymagający dalszego rozwinięcia epizod. Pokazuje, że niemieckie pochodzenie nazwiska nie chroniło automatycznie właścicieli przed polityką okupacyjną, szczególnie jeśli rodzina identyfikowała się z Polską lub jej członkowie posiadali polskie obywatelstwo i związki z polskim wojskiem.
Majątek przestał funkcjonować w dotychczasowej formie.
Gdy w 1945 roku kończyła się wojna, dawny świat ziemiańskiego Malczewa właściwie już nie istniał.
Reforma rolna – koniec kilkusetletniej historii majątku
Ostateczny kres prywatnej własności ziemskiej przyniosła powojenna reforma rolna.
Według dokumentacji dotyczącej Malczewa 6 września 1946 roku majątek przeszedł na własność Skarbu Państwa i został rozparcelowany.
Był to symboliczny koniec historii rozpoczętej jeszcze w średniowieczu.
Przez kilka stuleci ziemia była dzielona, sprzedawana, dziedziczona, zastawiana i ponownie łączona. Należała do Malczewskich, Gorzewskich, Kaliszkowskich, Krasickich, Ponińskich, Schwerinów i kolejnych właścicieli.
Po 1945 roku ten system przestał istnieć.
Część ziem otrzymali parcelanci. W Malczewie powstała również Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna, choć według dokumentacji nie wszyscy nowi gospodarze do niej przystąpili. W 1963 roku miejscowe gospodarstwo zostało włączone do Kombinatu PGR Żydowo.
Dwór utracił swoją dawną funkcję i stopniowo popadał w ruinę.
W 1964 roku został rozebrany.
Od trzech szlacheckich siedzib do jednego wielkiego majątku
Historia własności Malczewa zatoczyła niezwykłe koło.
Na początku XVI wieku źródła odnotowywały tutaj trzy szlacheckie siedziby. Wieś była podzielona między kilku dziedziców, a poszczególne części ziemi przez dziesięciolecia przechodziły z rąk do rąk.
Malczewscy stopniowo skupiali rozproszone działy.
Pod koniec XVII wieku Malczewo wraz z Drachówkiem i innymi dobrami tworzyło już kompleks wart dziesiątki tysięcy złotych polskich. Za Kaliszkowskich zostało związane z Ćwierdzinem, Drachówkiem, Przyborowem i innymi posiadłościami.
W XIX wieku ukształtował się duży majątek ziemski z dworem, parkiem i rozbudowanym folwarkiem.
W 1875 roku liczył ponad trzy tysiące mórg. W okresie międzywojennym Malczewo i Karsewo tworzyły gospodarstwo obejmujące około 800 hektarów.
A potem, w ciągu zaledwie kilkunastu lat, cały ten świat zniknął.
Najpierw wojna przerwała ciągłość funkcjonowania majątku. Następnie reforma rolna zniosła wielką własność ziemską, ziemię rozparcelowano, a dawną siedzibę właścicieli ostatecznie rozebrano.
Dzisiaj po majątku pozostały przede wszystkim ślady w krajobrazie – resztki parku, stawy, fragmenty dawnego układu przestrzennego – oraz dokumenty rozsiane po księgach sądowych, metrykach, rejestrach podatkowych i archiwach.
To właśnie one pozwalają odtworzyć ponad pięćset lat przemian własnościowych Malczewa: od średniowiecznych działów szlacheckich, przez wielki majątek ziemiański, aż po jego ostateczny kres w XX wieku.
