CZECHOWO GM. NIECHANOWO. DZIEJE WSI I JEJ MIESZKAŃCÓW
Fot. Czechowo
Fot. Czechowo
Czechowo – niewielka wieś z wielką historią
Czechowo należy do niewielkich miejscowości położonych w południowo-wschodniej części gminy Niechanowo, około 17 kilometrów od Gniezna. Wieś sąsiaduje z Jarząbkowem, z którym przez stulecia łączyły ją wspólni właściciele, dzieje miejscowego majątku oraz parafia.
Według danych z 2021 roku Czechowo liczyło 193 mieszkańców. Choć dziś jest spokojną miejscowością o rolniczym charakterze, jego historia sięga początków średniowiecza, a ślady obecności człowieka na tych terenach są znacznie starsze.
Najbardziej charakterystycznym zabytkiem Czechowa pozostaje XIX-wieczny dwór otoczony parkiem krajobrazowym. Towarzyszy mu staw ze sztuczną wyspą, a cały zespół dworsko-parkowy przypomina o czasach, gdy miejscowość była siedzibą jednego z większych majątków ziemskich tej części powiatu gnieźnieńskiego.
Najstarsze ślady osadnictwa
Historia Czechowa rozpoczęła się na długo przed pojawieniem się pierwszych zapisów w średniowiecznych dokumentach.
Badania archeologiczne prowadzone w ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski wykazały obecność śladów osadnictwa ludności kultury pucharów lejkowatych, kultury łużyckiej oraz kultury przeworskiej. Odkryto również stanowiska pochodzące z okresu wczesnego i późnego średniowiecza oraz czasów nowożytnych.
Świadczy to o tym, że okolice Czechowa były zamieszkiwane lub użytkowane przez ludzi od kilku tysięcy lat. Sprzyjały temu żyzne gleby, dogodny dostęp do wody oraz korzystne położenie pomiędzy dolinami niewielkich cieków wodnych.
Średniowieczne początki
Za najstarszą wzmiankę o Czechowie uważa się dokument z 1261 roku. Część badaczy utożsamia go z obecną miejscowością, choć identyfikacja ta nie jest całkowicie pewna.
Pierwsze niewątpliwe informacje pojawiają się na początku XV wieku. W 1403 roku źródła wspominają Pakosława z Czechowa – pierwszego znanego z imienia dziedzica miejscowości. W następnych dziesięcioleciach wieś była siedzibą rodu Czechowskich, który przyjął nazwisko od nazwy swoich dóbr.
Przez kolejne stulecia Czechowo pozostawało jedną z ważniejszych wsi szlacheckich tej części ziemi gnieźnieńskiej. Właścicielami miejscowości były między innymi rody Czechowskich, Słomowskich, Iwińskich, Pigłowskich, Popowskich, Goczałkowskich i Chrzanowskich. Każda z tych rodzin pozostawiła trwały ślad w historii miejscowego majątku.
Więcej o właścicielach Czechowa, zmianach własnościowych oraz dziejach miejscowego majątku przeczytasz w osobnym opracowaniu.
WŁAŚCICIELE CZECHOWA I DZIEJE MAJĄTKU OD XV DO XX WIEKU
Przez ponad pięć stuleci Czechowo przechodziło z rąk do rąk. Poznaj historię rodów, które władały miejscowością, dowiedz się, jak zmieniał się majątek ziemski oraz odkryj losy jego właścicieli – od średniowiecznych Czechowskich po rodzinę Chrzanowskich.
Wieś rolników i folwark
Od XVI wieku Czechowo było typową wielkopolską wsią rolniczą.
Rejestr poborowy z 1565 roku wymienia siedem łanów kmiecych, czterech zagrodników bez ziemi, trzech komorników oraz dwa wiatraki. Dane te świadczą o dobrze rozwiniętej gospodarce rolnej oraz znaczeniu miejscowego folwarku.
Kolejny rejestr z lat 1618–1620 potwierdza dalszy rozwój miejscowości. Funkcjonowało sześć łanów osiadłych, dwóch zagrodników oraz wiatrak. Rolnictwo pozostawało podstawą utrzymania mieszkańców, a folwark był centrum życia gospodarczego.
Dwór – serce dawnego majątku
Przez stulecia najważniejszym miejscem Czechowa był dwór wraz z zabudowaniami folwarcznymi.
Najstarszy zachowany opis pochodzi z 1743 roku. Wspomniano w nim drewniany dwór kryty gontem z kamienną piwnicą. Budynek był już wtedy mocno wyeksploatowany i wymagał licznych napraw.
Lustracja przeprowadzona w 1785 roku przedstawia natomiast dwór w znacznie lepszym stanie, co świadczy o przeprowadzonej wcześniej przebudowie lub gruntownym remoncie.
Obecny dwór powstał około połowy XIX wieku. W jego otoczeniu urządzono park krajobrazowy oraz staw ze sztuczną wyspą. Do dziś jest on najcenniejszym zabytkiem Czechowa i pamiątką po dawnym majątku ziemskim.
Czechowo w XIX wieku
Pierwsza połowa XIX wieku była okresem dalszego rozwoju miejscowego folwarku.
W 1846 roku Czechowo liczyło jedenaście domów i 123 mieszkańców.
Pod koniec XIX wieku majątek obejmował ponad 1100 mórg ziemi. We wsi znajdowało się dziewięć domów zamieszkanych przez 109 osób. Wszystkich mieszkańców zaliczano do wyznania katolickiego.
Rozwijające się gospodarstwo należało do lepiej prowadzonych majątków ziemskich w tej części powiatu gnieźnieńskiego.
Początek XX wieku
Na początku XX wieku Czechowo należało do nowoczesnych majątków rolnych Wielkopolski.
W 1913 roku gospodarstwo obejmowało 344 hektary ziemi i posiadało telefon połączony z centralą w Żydowie, co w tamtych czasach było oznaką nowoczesności.
W okresie międzywojennym majątek specjalizował się między innymi w produkcji nasion buraczanych, a wieś liczyła 188 mieszkańców.
Okres II wojny światowej
Wrzesień 1939 roku zakończył wielowiekową historię polskiego majątku ziemskiego w Czechowie.
Po zajęciu Wielkopolski przez Niemców dobra zostały przejęte przez administrację okupacyjną Kraju Warty. Dotychczasowi właściciele utracili majątek, a gospodarstwo podporządkowano niemieckiej administracji.
Dzięki badaniom Andrzeja Prusa Niewiadomskiego udało się odtworzyć losy ostatnich właścicieli Czechowa oraz osób zamieszkujących miejscowy dwór w czasie okupacji.
Więcej o rodzinie Chrzanowskich, niemieckim zarządcy Maximilianie von Arronecie oraz okupacyjnych dziejach majątku przeczytasz w osobnym artykule.
OSTATNI WŁAŚCICIELE CZECHOWA I OKUPACYJNE LOSY MAJĄTKU W ŚWIETLE USTALEŃ ANDRZEJA PRUSA NIEWIADOMSKIEGO
Kim był dr Stefan Chrzanowski? Jakie były losy rodziny von Arronet? Co wydarzyło się w Czechowie podczas okupacji niemieckiej? Artykuł oparty na badaniach Andrzeja Prusa Niewiadomskiego przedstawia ostatni rozdział historii miejscowego majątku.
Powojenne Czechowo
Po zakończeniu II wojny światowej majątek został przejęty przez Skarb Państwa. Na bazie dawnego folwarku utworzono Państwowe Gospodarstwo Rolne, które przez wiele lat było największym zakładem pracy w okolicy.
Po przemianach ustrojowych końca XX wieku gospodarstwo państwowe przestało istnieć, a dawny majątek przeszedł w ręce prywatne.
KALENDARIUM DZIEJÓW CZECHOWA
Czechowo współcześnie
Dzisiejsze Czechowo jest spokojną miejscowością, której krajobraz wciąż przypomina o wielowiekowej historii. Zachowany dwór, park oraz dawny układ folwarczny należą do najcenniejszych zabytków tej części gminy Niechanowo.
Historia miejscowości to jednak nie tylko dzieje właścicieli majątku. To także codzienne życie mieszkańców, wydarzenia opisywane przez dawną prasę oraz historie, które przez lata żyły w pamięci lokalnej społeczności.
Jak wyglądało codzienne życie mieszkańców Czechowa? Jakie wydarzenia poruszały wieś przed laty? Odpowiedzi na te pytania znaleźć można w kolejnych opracowaniach.
KRONIKA KRYMINALNA CZECHOWA
Pożary, kradzieże, tragiczne wypadki, sądowe procesy i inne wydarzenia, o których przed laty rozpisywała się lokalna prasa. Poznaj mniej znane historie z dziejów Czechowa i jego mieszkańców.
KRONIKA ŻYCIA SPOŁECZNEGO CZECHOWA
Uroczystości religijne, działalność organizacji społecznych, szkolne wydarzenia, dożynki oraz życie codzienne mieszkańców. Dawna prasa pozwala odtworzyć obraz Czechowa sprzed wielu dziesięcioleci i przypomina wydarzenia, które integrowały lokalną społeczność.
