OSTATNI WŁAŚCICIELE CZECHOWA I OKUPACYJNE LOSY MAJĄTKU W ŚWIETLE USTALEŃ ANDRZEJA PRUSA NIEWIADOMSKIEGO
Ostatni rozdział historii ziemiańskiego Czechowa
Historia majątku w Czechowie liczy ponad pięć stuleci. Przez ten czas dobra przechodziły z rąk do rąk, należąc do wielu znanych wielkopolskich rodów szlacheckich. Ostatnimi polskimi właścicielami byli Chrzanowscy herbu Nowina, z którymi zakończyła się epoka prywatnego majątku ziemskiego w Czechowie.
Szczególnie cenne informacje o ostatnich latach istnienia majątku oraz jego losach podczas II wojny światowej zawdzięczamy badaniom Andrzeja Prusa Niewiadomskiego. Korzystając z niepublikowanego manuskryptu „Wartheland”, którego współautorem był niemiecki genealog i archiwista Karl (Klas) Lackschewitz, autor odtworzył dzieje osób zamieszkujących Czechowo w latach okupacji oraz wyjaśnił wiele zagadek związanych z historią miejscowego dworu.
Chrzanowscy – ostatni gospodarze Czechowa
Rodzina Chrzanowskich objęła Czechowo w pierwszej połowie XIX wieku. To właśnie z jej działalnością wiąże się największy rozwój miejscowego majątku.
W połowie XIX stulecia wzniesiono istniejący do dziś dwór otoczony parkiem krajobrazowym. Rozbudowano również folwark, który stał się jednym z najlepiej prowadzonych gospodarstw rolnych w tej części powiatu gnieźnieńskiego.
Jednym z najwybitniejszych przedstawicieli rodu był Wiktor Chrzanowski, właściciel majątku w drugiej połowie XIX wieku. Dzięki nowoczesnemu gospodarowaniu Czechowo należało wówczas do dobrze prosperujących dóbr ziemskich.
24 lutego 1885 roku Wiktor Chrzanowski zmarł po długiej chorobie. Pozostawił żonę Kazimierę Teofilę z Muentzbergów, z którą doczekał się czworga dzieci. Po jego śmierci wdowa ponownie wyszła za mąż za Władysława Chrzanowskiego.
Dr Stefan Chrzanowski
Ostatnim właścicielem majątku przed wybuchem II wojny światowej został dr Stefan Klemens Nicefor Chrzanowski.
Urodził się w Czechowie w 1877 roku. Zdobył wykształcenie prawnicze, jednak podobnie jak jego przodkowie związał swoje życie z rodzinnym majątkiem.
Na początku XX wieku gospodarstwo obejmowało około 344 hektary ziemi. Było jednym z nowocześniejszych majątków rolnych w okolicy. Już w 1913 roku posiadało telefon połączony z centralą w Żydowie, a w okresie międzywojennym specjalizowało się między innymi w produkcji nasion buraczanych.
Pod zarządem Stefana Chrzanowskiego Czechowo zachowało wysoką pozycję wśród majątków ziemskich powiatu gnieźnieńskiego. Nic nie zapowiadało, że wkrótce wielowiekowa historia rodzinnego gospodarstwa dobiegnie końca.
Wrzesień 1939 roku
Niemiecka agresja na Polskę oznaczała dramatyczny przełom również dla Czechowa.
Po zajęciu Wielkopolski majątek został odebrany polskim właścicielom i przejęty przez administrację okupacyjną Kraju Warty. Podobnie jak setki innych wielkopolskich dóbr ziemskich został podporządkowany niemieckiej polityce osadniczej.
Rozpoczął się ostatni rozdział historii ziemiańskiego Czechowa.
Maximilian von Arronet – nowy gospodarz z nadania III Rzeszy
Jak ustalił Andrzej Prus Niewiadomski, majątek w Czechowie liczył w czasie okupacji 333,5 hektara.
Został przekazany Maximilianowi (Maxowi) von Arronetowi, Niemcowi bałtyckiemu przesiedlonemu z Estonii w ramach prowadzonej przez III Rzeszę akcji osiedleńczej.
Początkowo pełnił on funkcję zarządcy gospodarstwa, natomiast od lipca 1941 roku został oficjalnym powiernikiem majątku.
Maximilian von Arronet urodził się w 1878 roku na terenie Imperium Rosyjskiego. Był architektem oraz właścicielem ziemskim. W 1911 roku poślubił Dorotheę baronównę von Fersen, wywodzącą się z jednego z najbardziej znanych rodów szlachty bałtyckiej.
Małżeństwo doczekało się pięciorga dzieci.
Rodzina zamieszkała w dworze w Czechowie, który przez kilka okupacyjnych lat stał się ich nowym domem.
Otto von Arronet
Jednym z synów Maximiliana był Otto von Arronet, urodzony w 1913 roku.
Podczas II wojny światowej służył w Wehrmachcie. Nie doczekał jednak powrotu do rodzinnego majątku.
Zmarł 14 maja 1945 roku w szpitalu polowym, kilka dni po zakończeniu działań wojennych w Europie.
Jego los dobrze pokazuje tragizm wojny, która pochłonęła ofiary po obu stronach konfliktu.
Anna Juszkow – rozwiązana zagadka
Jednym z ciekawszych ustaleń Andrzeja Prusa Niewiadomskiego było wyjaśnienie losów Anny z domu Juszkow, Rosjanki związanej z rodziną von Fersen.
Przez wiele lat sądzono, że zaginęła podczas wojennych wydarzeń.
Badania wykazały jednak, że przeżyła wojnę, wyjechała do Francji i zmarła w Paryżu w 1957 roku.
To przykład, jak współczesne badania archiwalne potrafią zweryfikować informacje powtarzane przez dziesięciolecia.
Styczeń 1945 roku
Na początku 1945 roku front zbliżał się do Wielkopolski.
W obliczu ofensywy Armii Czerwonej rodzina von Arronet opuściła Czechowo i ewakuowała się na zachód.
Wraz z ich wyjazdem zakończył się okupacyjny rozdział historii miejscowego majątku.
Po kilku miesiącach dwór ponownie zmienił gospodarzy.
Koniec ziemiańskiego Czechowa
Po zakończeniu II wojny światowej majątek został przejęty przez Skarb Państwa.
Podobnie jak wiele innych wielkopolskich dóbr ziemskich został znacjonalizowany, a na bazie dawnego folwarku utworzono Państwowe Gospodarstwo Rolne.
W ten sposób zakończyła się historia prywatnego majątku, który przez ponad pięćset lat pozostawał w rękach kolejnych rodzin szlacheckich i ziemiańskich.
Do dziś o tamtych czasach przypominają zachowany dwór, park krajobrazowy oraz układ dawnego folwarku.
Badania, które przywróciły pamięć
Jeszcze kilkanaście lat temu okupacyjne dzieje Czechowa były znane jedynie fragmentarycznie. Wiadomo było, że majątek przejęli Niemcy, jednak niewiele można było powiedzieć o osobach mieszkających w dworze czy ich dalszych losach.
Dzięki badaniom Andrzeja Prusa Niewiadomskiego, opartym między innymi na niepublikowanym manuskrypcie „Wartheland” Karla Lackschewitza, udało się odtworzyć biografie ostatnich mieszkańców majątku oraz uporządkować wiele faktów dotyczących okresu okupacji.
Badania te nie tylko poszerzają wiedzę o historii Czechowa, lecz także pokazują, jak wiele nieznanych historii nadal kryją archiwa w Polsce i za granicą. Dzięki nim można dziś znacznie pełniej zrozumieć ostatni rozdział dziejów jednego z najważniejszych majątków ziemskich dawnej gminy Niechanowo.
