Dzieje majątku i właścicieli Czechowa

Historia majątku w Czechowie sięga średniowiecza i należy do najlepiej udokumentowanych spośród miejscowości obecnej gminy Niechanowo. Dzięki zachowanym księgom sądowym, rejestrom podatkowym, metrykom parafialnym oraz późniejszym źródłom urzędowym można prześledzić losy miejscowych właścicieli niemal nieprzerwanie od początku XV wieku aż do II wojny światowej.

Najstarsi właściciele Czechowa

Najstarsza znana wzmianka o właścicielu Czechowa pochodzi z 1403 roku. W źródłach występuje wówczas Pakosław z Czechowa, jeden z pierwszych znanych dziedziców miejscowości.

W XV wieku wieś była siedzibą rodu Czechowskich, który przyjął nazwisko od nazwy miejscowości. Już w 1426 roku źródła wspominają Jana z Czechowa jako współdziedzica Jarząbkowa. Informacja ta potwierdza ścisłe związki własnościowe pomiędzy Czechowem i Jarząbkowem, które przez kolejne stulecia bardzo często występowały jako jeden kompleks majątkowy.

Z Czechowem związany był również Paweł Czechowski, kanonik gnieźnieński i poznański oraz archidiakon śremski. Należał on do grona wyższych duchownych Wielkopolski, co świadczy o znaczeniu społecznym rodziny Czechowskich już w XV wieku.

W 1436 roku Jan z Czechowa nabył część pobliskiego Piotrowa. W kolejnych dziesięcioleciach właścicielami majątku byli Augustyn Czechowski oraz Jan Czechowski.

W 1465 roku Augustyn z Czechowa zapisał swojej żonie Helenie 220 grzywien posagu na należących do niego dobrach. Cztery lata później przeprowadził podział rodzinnego majątku, przekazując Janowi Czechowskiemu między innymi Czechowo, Jarząbkowo, Chwaliszyce, Gąsiorowo i Chwalibogówko.

W 1494 roku Jan Czechowski zabezpieczył posag swojej żony Katarzyny Swynarskiej na połowie Czechowa i Jarząbkowa.

Czechowscy w XVI wieku

Na początku XVI wieku dziedzicem Czechowa był Tomasz Czechowski, syn Jana. W źródłach wielokrotnie występuje jako właściciel Czechowa i Jarząbkowa.

W 1524 roku odnotowano istnienie sołectwa w Czechowie należącego do Tomasza Czechowskiego. Świadczy to o dobrze zorganizowanej strukturze gospodarczej miejscowości.

Przez ponad sto lat Czechowo pozostawało główną siedzibą rodu Czechowskich. W połowie XVI wieku znaczenie rodziny zaczęło jednak stopniowo maleć, a majątek przechodził w ręce kolejnych właścicieli.

Słomowscy i Brudzewscy

W pierwszej połowie XVI wieku część dóbr znalazła się w rękach rodziny Słomowskich, spokrewnionej z Czechowskimi.

W dokumentach pojawiają się Wincenty, Jan, Janusz, Łukasz, Maksymilian i Stanisław Słomowscy. Rodzina posiadała również Jarząbkowo oraz część Żółcza.

W 1544 roku Jan i Stanisław Słomowscy sprzedali Czechowo i Jarząbkowo Andrzejowi Brudzewskiemu. Był to początek okresu częstych zmian własnościowych.

Bnińscy i Iwińscy

W 1571 roku Łukasz i Maksymilian Słomowscy wraz z braćmi sprzedali Czechowo Stanisławowi Bnińskiemu, sędziemu ziemskiemu poznańskiemu.

Pod koniec XVI wieku dobra znalazły się w rękach Krzysztofa Iwińskiego z Tomic. W 1599 roku występował on już jako właściciel Czechowa i Jarząbkowa.

W 1601 roku oddał dobra Janowi Gunickiemu w wyderkaf, natomiast rok później sprzedał je Maciejowi Trzeckiemu za 5500 złotych polskich.

Rejestr poborowy województwa kaliskiego z lat 1618–1620 wymienia jednak ponownie Krzysztofa Iwińskiego jako właściciela Czechowa. Według źródła znajdowało się tutaj sześć łanów osiadłych, dwóch zagrodników oraz działający wiatrak. Pokazuje to, że Czechowo należało wówczas do większych i lepiej rozwiniętych wsi szlacheckich w okolicy.

W 1612 roku Krzysztof Iwiński dokonał rezygnacji Czechowa i Jarząbkowa na rzecz Jana Gałczyńskiego za 10 000 złotych polskich. Charakter tej transakcji nie jest całkowicie jasny, ponieważ późniejsze źródła ponownie wymieniają Iwińskich jako właścicieli majątku. Możliwe, że była to forma wyderkafu lub zabezpieczenia wierzytelności.

Po śmierci Krzysztofa Iwińskiego dobra odziedziczył jego małoletni syn Piotr. Opiekę nad nim sprawował Łukasz Mielżyński, kasztelan gnieźnieński.

W 1638 roku Piotr Iwiński sprzedał Czechowo, Jarząbkowo, część Michałek oraz Jelitowo Katarzynie z Bnina Opalińskiej i Teresie z Otoka Zaleskiej za 35 000 złotych polskich.

Czarnkowscy i Pigłowscy

W połowie XVII wieku dobra przeszły w ręce Adama Uriela Czarnkowskiego.

W 1645 roku sprzedał on Czechowo, Jarząbkowo i związane z nimi dobra Łukaszowi Pigłowskiemu za 49 000 złotych polskich.

Pigłowscy należeli do najważniejszych właścicieli Czechowa w XVII wieku. W 1651 roku Łukasz Pigłowski przekazał majątek swojemu synowi Janowi.

Po kolejnych podziałach rodzinnych dobra przypadły rodzinie Popowskich.

Popowscy i XVIII-wieczny dwór

Od 1675 roku Czechowo pozostawało w rękach Popowskich.

W źródłach pojawiają się Jan, Marian i Bogusław Popowscy. Rodzina przez większą część XVIII wieku należała do grona najważniejszych właścicieli majątku.

W 1743 roku przeprowadzono wizję dóbr. Opisano wtedy drewniany dwór kryty gontem, wyposażony w kamienną piwnicę. Budynek był już stary i wymagał napraw, podobnie jak większość zabudowań gospodarczych.

Kolejna lustracja z 1785 roku przedstawia dwór w znacznie lepszym stanie, wymagający jedynie naprawy dachu. Możliwe, że pomiędzy tymi datami przeprowadzono gruntowną przebudowę.

Widliccy, Goczałkowscy i Brzozowscy

W drugiej połowie XVIII wieku właścicielami Czechowa byli Antoni Widlicki i Zofia z Rożnowskich Widlicka.

Następnie majątek przeszedł w ręce rodziny Goczałkowskich herbu Poraj. W źródłach pojawiają się Augustyn i Józef Goczałkowscy jako właściciele Czechowa i Jarząbkowa.

Na przełomie XVIII i XIX wieku dobra należały do Michała Józefa Brzozowskiego i jego żony Magdaleny ze Szczanieckich.

Po nich majątek przejęła rodzina Seyberlichów.

Chrzanowscy – ostatni właściciele majątku

W pierwszej połowie XIX wieku Czechowo przeszło w ręce Chrzanowskich herbu Nowina.

W 1836 roku właścicielem majątku został Stanisław Chrzanowski. Z jego okresem związana jest budowa obecnego dworu, który do dziś pozostaje najcenniejszym zabytkiem miejscowości.

W 1846 roku Czechowo liczyło 11 domów i 123 mieszkańców.

Po śmierci Stanisława majątek pozostał w rękach rodziny. W drugiej połowie XIX wieku właścicielem był Wiktor Chrzanowski.

Według ustaleń Andrzeja Prusa Niewiadomskiego żoną Wiktora była Kazimiera Teofila Chrzanowska z domu Muentzberg. Małżeństwo doczekało się czworga dzieci, w tym Stefana Chrzanowskiego, późniejszego właściciela majątku.

24 lutego 1885 roku Wiktor Chrzanowski zmarł po długiej chorobie. Po jego śmierci Kazimiera Teofila ponownie wyszła za mąż za Władysława Chrzanowskiego.

Na początku XX wieku właścicielem majątku został dr Stefan Klemens Nicefor Chrzanowski. Urodził się on w Czechowie w 1877 roku i posiadał wykształcenie prawnicze.

W 1913 roku majątek obejmował 344 hektary ziemi, natomiast w okresie międzywojennym około 337 hektarów.

Czechowo podczas II wojny światowej

Szczegółowe informacje dotyczące losów majątku w latach okupacji pochodzą z materiałów opracowanych przez Andrzeja Prusa Niewiadomskiego we współpracy z Klasem (Karlem) Lackschewitzem, niemieckim genealogiem, archiwistą i byłym kapitanem marynarki wojennej, zajmującym się dokumentowaniem losów Niemców bałtyckich przesiedlonych do Kraju Warty.

Według tych materiałów majątek w Czechowie liczył 333,5 hektara i został przekazany Maximilianowi (Maxowi) von Arronetowi, przesiedleńcowi pochodzącemu z Estonii.

Początkowo pełnił on funkcję zarządcy, a od lipca 1941 roku został oficjalnym powiernikiem majątku z ramienia władz III Rzeszy.

Maximilian von Arronet urodził się w 1878 roku w Imperium Rosyjskim. Był architektem oraz właścicielem ziemskim. W 1911 roku poślubił Dorotheę baronównę von Fersen. Małżeństwo doczekało się pięciorga dzieci.

Jednym z nich był Otto von Arronet, żołnierz Wehrmachtu, który zmarł 14 maja 1945 roku w szpitalu polowym, już po zakończeniu wojny w Europie.

Rodzina von Arronet mieszkała w Czechowie do stycznia 1945 roku. W obliczu zbliżającej się Armii Czerwonej opuściła majątek i ewakuowała się na zachód.

Materiały te pozwoliły również wyjaśnić losy Anny z domu Juszkow, związanej z rodziną von Fersen. Przez wiele lat uznawano ją za zaginioną pod koniec wojny, jednak późniejsze ustalenia wykazały, że przeżyła i zmarła w Paryżu w 1957 roku.

Koniec majątku ziemskiego

Po zakończeniu II wojny światowej majątek został przejęty przez Skarb Państwa. Na bazie dawnego folwarku utworzono Państwowe Gospodarstwo Rolne.

W ten sposób zakończyła się trwająca ponad pięć stuleci historia prywatnego majątku ziemskiego w Czechowie. Kolejne pokolenia Czechowskich, Słomowskich, Iwińskich, Pigłowskich, Popowskich, Goczałkowskich i Chrzanowskich pozostawiły trwały ślad w historii miejscowości, której najważniejszą pamiątką pozostaje zachowany do dziś dwór wraz z parkiem.

Powrót do strony głównej Czechowa.