WŁAŚCICIELE CZECHOWA I DZIEJE MAJĄTKU OD XV DO XX WIEKU
Przez stulecia dzieje Czechowa związane były z miejscowym majątkiem ziemskim oraz kolejnymi rodzinami szlacheckimi, które władały wsią. Zachowane księgi sądowe, metryki parafialne i późniejsze źródła urzędowe pozwalają prześledzić historię własności majątku od XV wieku aż do II wojny światowej.
Czechowscy – ród, który dał nazwę miejscowości
Najstarsze pewne informacje o właścicielach Czechowa pochodzą z XV wieku. W 1436 roku w księgach sądowych pojawia się Jan z Czechowa, który nabył część pobliskiego Piotrowa od Wawrzyńca, dziedzica tej miejscowości.
W drugiej połowie XV wieku właścicielami wsi byli przedstawiciele rodu Czechowskich. W 1465 roku Augustyn z Czechowa zapisał swojej żonie Helenie 220 grzywien posagu na należących do niego dobrach. Cztery lata później, w 1469 roku, dokonał działu rodzinnego majątku, przekazując Janowi Czechowskiemu między innymi Czechowo, Jarząbkowo, Chwaliszyce, Gąsiorowo i Chwalibogówko.
W 1494 roku Jan Czechowski zabezpieczył posag swojej żony Katarzyny, córki Jana Swynarskiego, wójta gnieźnieńskiego, na połowie Czechowa i Jarząbkowa.
Na początku XVI wieku dziedzicem Czechowa był Tomasz Czechowski, syn Jana. W źródłach wielokrotnie występuje jako właściciel Czechowa i Jarząbkowa. W 1524 roku odnotowano istnienie sołectwa w Czechowie należącego do Tomasza Czechowskiego.
Ród Czechowskich pozostawał związany z miejscowością przez ponad sto lat, jednak w połowie XVI wieku jego znaczenie zaczęło stopniowo zanikać.
Słomowscy i liczne podziały majątkowe
W pierwszej połowie XVI wieku część majątku znalazła się w rękach rodziny Słomowskich, spokrewnionej z Czechowskimi.
W źródłach pojawiają się między innymi Wincenty, Jan, Janusz, Łukasz, Maksymilian oraz Stanisław Słomowscy. Rodzina posiadała również sąsiednie Jarząbkowo oraz część Żółcza.
W 1544 roku Jan i Stanisław Słomowscy sprzedali Czechowo i Jarząbkowo Andrzejowi Brudzewskiemu. W następnych latach majątek przechodził przez ręce kolejnych właścicieli, jednak Słomowscy nadal zachowywali część praw do dóbr i występowali w licznych transakcjach dotyczących Czechowa.
Bnińscy i Iwińscy
W 1571 roku Łukasz i Maksymilian Słomowscy wraz z braćmi sprzedali całą wieś Czechowo Stanisławowi Bnińskiemu, sędziemu ziemskiemu poznańskiemu, za 5200 złotych polskich.
Pod koniec XVI wieku majątek znalazł się w rękach rodziny Iwińskich z Tomic. W dokumentach z 1599 roku Krzysztof Iwiński występuje już jako dziedzic Czechowa i Jarząbkowa.
W kolejnych latach wieś była przedmiotem zastawów i dzierżaw. W 1601 roku Krzysztof Iwiński oddał Czechowo w roczny wyderkaf Janowi Gunickiemu, a rok później sprzedał wieś Maciejowi Trzeckiemu za 5500 złotych.
Mielżyńscy, Opalińscy i Zalescy
Po śmierci Krzysztofa Iwińskiego opiekę nad jego małoletnim synem Piotrem sprawował Łukasz Mielżyński, kasztelan gnieźnieński.
W 1638 roku Piotr Iwiński sprzedał Czechowo, Jarząbkowo, część Michałek oraz Jelitowo Katarzynie z Bnina Opalińskiej i Teresie z Otoka Zaleskiej za 35 000 złotych polskich.
Rok później Katarzyna przekazała swoje prawa przyrodniej siostrze Teresie Zaleskiej. W ten sposób Czechowo na krótki czas znalazło się w rękach rodziny Zaleskich.
Czarnkowscy i Pigłowscy
W 1645 roku Adam Uriel Czarnkowski sprzedał Czechowo, Jarząbkowo i związane z nimi dobra Łukaszowi Pigłowskiemu za 49 000 złotych polskich. Była to jedna z największych transakcji w dziejach majątku.
Pigłowscy należeli do najważniejszych właścicieli Czechowa w XVII wieku. W 1651 roku Łukasz Pigłowski przekazał majątek swojemu synowi Janowi.
Po śmierci Jana Pigłowskiego doszło do rodzinnych podziałów spadkowych. Z dóbr związanych z rodziną wydzielono kilka kompleksów majątkowych, a Czechowo przypadło ostatecznie rodzinie Popowskich.
Popowscy – właściciele Czechowa przez większą część XVIII wieku
W 1675 roku Jan Popowski przejął Czechowo, Jarząbkowo, Ruchocino, Jelitowo i Michałki.
Przez kolejne dziesięciolecia Czechowo pozostawało w rękach rodziny Popowskich. W źródłach pojawiają się między innymi Jan, Marian oraz Bogusław Popowski.
W metrykach parafii Jarząbkowo odnotowano liczne wydarzenia związane z rodziną właścicieli majątku. W 1731 roku wspomniany został Marian Popowski jako dziedzic i kolator miejscowego kościoła. W 1740 roku odnotowano ślub Bogusława Popowskiego z Marianną Kaliszkowską, a następnie narodziny ich dzieci.
W 1743 roku zmarła Jadwiga Popowska, przedstawicielka rodziny związanej z miejscowym dworem.
Dwór i folwark w połowie XVIII wieku
W 1743 roku przeprowadzono wizję majątku Czechowo. Opisano wówczas niewielki drewniany dwór kryty gontem, wyposażony w kamienną piwnicę. Budynek był już stary i wymagał napraw.
Większość budynków gospodarczych znajdowała się w złym stanie technicznym. We wsi znajdowało się jedenaście gospodarstw chłopskich, z których tylko jedno określono jako nowe.
Kolejna wizja dóbr z 1785 roku, przeprowadzona za czasów Ignacego Stobieckiego, przedstawia dwór w znacznie lepszym stanie. Wspomniano jedynie o konieczności naprawy dachu. Możliwe, że pomiędzy obiema lustracjami przeprowadzono gruntowną przebudowę lub wzniesiono nową siedzibę.
Widliccy i Goczałkowscy
W drugiej połowie XVIII wieku majątek należał do Antoniego Widlickiego i jego żony Zofii z Rożnowskich.
W źródłach parafialnych z lat siedemdziesiątych XVIII wieku występują oni jako właściciele Czechowa i Jarząbkowa.
W latach osiemdziesiątych XVIII wieku dobra przeszły w ręce rodziny Goczałkowskich herbu Poraj. W dokumentach pojawiają się Augustyn i Józef Goczałkowscy jako właściciele majątku.
Brzozowscy i Seyberlichowie
Na przełomie XVIII i XIX wieku właścicielami Czechowa zostali Michał Józef Brzozowski i jego żona Magdalena ze Szczanieckich.
W księgach parafialnych wielokrotnie występują oni jako dziedzice Czechowa i Jarząbkowa. Z rodziną związane są liczne zapisy dotyczące narodzin i zgonów dzieci właścicieli.
Po Brzozowskich majątek znalazł się w rękach Ferdynanda Seyberlicha i jego żony Antoniny z Goślinowskich. Rodzina zarządzała dobrami w pierwszych dekadach XIX wieku.
Chrzanowscy – ostatni właściciele majątku
Około lat trzydziestych XIX wieku Czechowo przeszło w ręce rodziny Chrzanowskich herbu Nowina.
W 1836 roku właścicielem majątku został Stanisław Chrzanowski. Za jego czasów powstał obecnie istniejący dwór, będący do dziś najważniejszym zabytkiem miejscowości.
W 1846 roku wieś liczyła 11 domów i 123 mieszkańców.
W 1856 roku Stanisław Chrzanowski zmarł w wieku 67 lat. Majątek przejęli jego potomkowie.
W drugiej połowie XIX wieku właścicielem Czechowa był Wiktor Chrzanowski.
Poniższe informacje opracował Andrzej Prus Niewiadomski:
Żoną Wiktora Chrzanowskiego herbu Nowina była Kazimiera Teofila Chrzanowska (1857–1914), córka Nikifora i Elżbiety Muentzberg. Małżeństwo miało czworo dzieci, w tym Stefana Chrzanowskiego, późniejszego właściciela majątku.
24 lutego 1885 roku Wiktor Chrzanowski zmarł po długiej i ciężkiej chorobie.
Po jego śmierci majątek pozostał w rękach rodziny.
Poniższe informacje opracował Andrzej Prus Niewiadomski:
Kazimiera Teofila Chrzanowska po śmierci męża wyszła ponownie za mąż za Władysława Chrzanowskiego. Rodzina zachowała majątek aż do XX wieku.
Na początku XX wieku właścicielem Czechowa został dr Stefan Klemens Nicefor Chrzanowski.
Poniższe informacje opracował Andrzej Prus Niewiadomski:
Stefan Chrzanowski, urodzony w Czechowie w 1877 roku, był doktorem prawa. W latach międzywojennych zarządzaniem majątkiem zajmowała się również Helena Lucyna z Chrzanowskich Nieniewska.
W 1913 roku majątek liczył 344 hektary i przynosił ponad 3700 marek dochodu gruntowego. W 1928 roku obejmował około 337 hektarów.
Majątek w Czechowie podczas II wojny światowej
Wybuch II wojny światowej zakończył ponad stuletni okres związany z rodziną Chrzanowskich. Po zajęciu Wielkopolski przez Niemców majątek został przejęty przez administrację okupacyjną III Rzeszy.
Poniższe informacje opracował Andrzej Prus Niewiadomski (28 lutego 2025 roku):
Majątek rolny w Czechowie, liczący według danych okupacyjnych 333,5 ha, otrzymał przesiedleniec z Estonii Maximilian (Max) von Arronet. Początkowo pełnił on funkcję zarządcy, a od lipca 1941 roku został oficjalnym powiernikiem majątku z ramienia III Rzeszy.
Maximilian von Arronet urodził się w 1878 roku w Rosji. Był inżynierem architektem oraz ziemianinem. W 1911 roku poślubił Dorotheę baronównę von Fersen, urodzoną w 1886 roku w Estonii. Małżeństwo doczekało się pięciorga dzieci. Jednym z nich był Otto von Arronet, urodzony w 1913 roku, żołnierz Wehrmachtu, który zmarł 14 maja 1945 roku w szpitalu polowym, sześć dni po zakończeniu wojny w Europie.
Rodzina Arronetów mieszkała w Czechowie do stycznia 1945 roku. W obliczu zbliżającej się ofensywy Armii Czerwonej zdążyła opuścić majątek i ewakuować się na zachód.
Z rodziną von Fersen związana jest również historia Anny z domu Juszkow, Rosjanki i byłej żony barona Otto von Fersena, brata Dorothei. Przez wiele lat sądzono, że zaginęła podczas wydarzeń końca wojny. Późniejsze ustalenia wykazały jednak, że przeżyła i osiedliła się we Francji, gdzie zmarła w Paryżu w 1957 roku.
Koniec majątku ziemskiego
Po zakończeniu wojny majątek został przejęty przez Skarb Państwa. Na bazie dawnego folwarku utworzono Państwowe Gospodarstwo Rolne.
W ten sposób zakończyła się trwająca ponad pięć stuleci historia prywatnego majątku ziemskiego w Czechowie. Kolejne pokolenia Czechowskich, Słomowskich, Iwińskich, Pigłowskich, Popowskich, Goczałkowskich i Chrzanowskich pozostawiły po sobie ślad w dokumentach oraz krajobrazie miejscowości, którego najcenniejszym zabytkiem pozostaje zachowany do dziś dwór wraz z parkiem.
