WŁAŚCICIELE CZECHOWA I DZIEJE MAJĄTKU OD XV DO XX WIEKU
Fot. Dwór w Czechowie od strony parku.
Ponad pięć stuleci historii jednego majątku
Dzieje majątku w Czechowie należą do najlepiej udokumentowanych spośród miejscowości obecnej gminy Niechanowo. Zachowane księgi sądowe, rejestry poborowe, dokumenty majątkowe oraz metryki parafialne pozwalają prześledzić zmiany własnościowe od początku XV wieku aż do wybuchu II wojny światowej.
Przez ponad pięćset lat majątek przechodził z rąk do rąk – od średniowiecznych Czechowskich, poprzez Słomowskich, Iwińskich, Pigłowskich i Popowskich, aż po rodzinę Chrzanowskich, która pozostawała jego właścicielem do 1939 roku. Każdy z tych rodów pozostawił trwały ślad w historii Czechowa.
Ród Czechowskich – pierwsi znani dziedzice
Najstarsza pewna wzmianka o właścicielu Czechowa pochodzi z 1403 roku. W źródłach pojawia się wówczas Pakosław z Czechowa, pierwszy znany z imienia dziedzic miejscowości.
W XV wieku Czechowo było rodową siedzibą Czechowskich, którzy przyjęli nazwisko od nazwy swoich dóbr. Już w 1426 roku źródła wspominają Jana z Czechowa jako współdziedzica Jarząbkowa, co potwierdza ścisłe związki obu majątków.
Rodzina stopniowo powiększała swój stan posiadania. W 1436 roku Jan Czechowski nabył część pobliskiego Piotrowa, a kolejne dokumenty wymieniają jego następców – między innymi Augustyna i Tomasza Czechowskich.
Do najwybitniejszych przedstawicieli rodu należał Paweł Czechowski, kanonik gnieźnieński i poznański oraz archidiakon śremski. Obecność przedstawiciela rodziny w gronie wyższych duchownych Wielkopolski świadczy o znaczeniu społecznym Czechowskich już w XV stuleciu.
Podział rodzinnego majątku
W drugiej połowie XV wieku doszło do uporządkowania rodzinnych dóbr.
W 1465 roku Augustyn Czechowski zapisał swojej żonie Helenie posag zabezpieczony na Czechowie i innych dobrach. Cztery lata później przeprowadzono podział majątku obejmującego Czechowo, Jarząbkowo, Chwaliszyce, Gąsiorowo oraz Chwalibogówko.
Pod koniec XV wieku Jan Czechowski zabezpieczył posag swojej żony Katarzyny Swynarskiej na połowie Czechowa i Jarząbkowa.
Źródła pokazują, że już wtedy oba majątki tworzyły niemal nierozłączną całość gospodarczą.
Czechowscy w XVI wieku
Na początku XVI wieku głównym właścicielem był Tomasz Czechowski, syn Jana.
W dokumentach wielokrotnie występuje jako dziedzic Czechowa i Jarząbkowa. Z 1524 roku pochodzi wzmianka o miejscowym sołectwie należącym do Tomasza, co świadczy o dobrze zorganizowanej strukturze gospodarczej wsi.
W tym okresie Czechowo należało do lepiej zagospodarowanych majątków szlacheckich ziemi gnieźnieńskiej. Funkcjonował folwark, gospodarstwa kmiece oraz wiatraki obsługujące okoliczne wsie.
Słomowscy i Brudzewscy
W pierwszej połowie XVI wieku część dóbr znalazła się w rękach Słomowskich, spokrewnionych z rodziną Czechowskich.
W źródłach pojawiają się Wincenty, Jan, Janusz, Łukasz, Maksymilian i Stanisław Słomowscy. Rodzina posiadała również Jarząbkowo i część Żółcza.
W 1544 roku Jan i Stanisław Słomowscy sprzedali Czechowo oraz Jarząbkowo Andrzejowi Brudzewskiemu. Był to początek częstszych zmian właścicieli miejscowego majątku.
Bnińscy i Iwińscy
W 1571 roku Łukasz i Maksymilian Słomowscy sprzedali Czechowo Stanisławowi Bnińskiemu, sędziemu ziemskiemu poznańskiemu.
Jeszcze przed końcem XVI wieku dobra znalazły się jednak w rękach Krzysztofa Iwińskiego z Tomic, jednego z najważniejszych właścicieli Czechowa w początkach XVII wieku.
Rejestr poborowy z lat 1618–1620 wymienia go jako właściciela sześciu łanów osiadłych, dwóch zagrodników i wiatraka. Dane te pokazują, że Czechowo pozostawało dobrze prosperującym majątkiem rolnym.
Krzysztof Iwiński prowadził liczne transakcje majątkowe. W 1602 roku sprzedał dobra Maciejowi Trzeckiemu, a dziesięć lat później dokonał rezygnacji Czechowa i Jarząbkowa na rzecz Jana Gałczyńskiego. Charakter tych umów nie zawsze jest jednoznaczny, ponieważ kolejne dokumenty ponownie wymieniają Iwińskich jako właścicieli majątku.
Po śmierci Krzysztofa dobra odziedziczył jego małoletni syn Piotr Iwiński, pozostający pod opieką kasztelana gnieźnieńskiego Łukasza Mielżyńskiego.
W 1638 roku Piotr sprzedał Czechowo, Jarząbkowo, część Michałek oraz Jelitowo Katarzynie z Bnina Opalińskiej i Teresie z Otoka Zaleskiej za 35 tysięcy złotych polskich.
Czarnkowscy, Pigłowscy i Popowscy
Po sprzedaży Czechowa w 1638 roku majątek jeszcze kilkakrotnie zmieniał właścicieli. W połowie XVII wieku należał do Adama Uriela Czarnkowskiego. Nie był jednak jego właścicielem długo. W 1645 roku sprzedał Czechowo wraz z Jarząbkowem i należącymi do tych dóbr posiadłościami Łukaszowi Pigłowskiemu. Cena wyniosła aż 49 tysięcy złotych polskich – jak na owe czasy była to ogromna suma, pokazująca, że Czechowo wraz z okolicznymi dobrami stanowiło wartościowy majątek.
Od tego momentu na kilka dziesięcioleci w historii Czechowa pojawiają się Pigłowscy. Łukasz Pigłowski posiadał również inne dobra w okolicy, a w 1651 roku przekazał Czechowo, Jarząbkowo i Ruchocino swojemu synowi Janowi Pigłowskiemu.
Jan był wówczas młodym właścicielem i w tym samym roku założył rodzinę. Poślubił Annę Baszkowską, córkę Andrzeja Baszkowskiego. Małżeństwu towarzyszył bardzo wysoki posag – 15 tysięcy złotych polskich. Co ważne dla dalszych dziejów Czechowa, zabezpieczenie tego posagu zapisano właśnie na Czechowie, Jarząbkowie i Ruchocinie.
Dzisiaj taki zapis może wydawać się jedynie formalnością. W XVII wieku miał jednak bardzo praktyczne znaczenie. Posag był majątkiem kobiety, a zapisanie go na konkretnych dobrach miało zapewnić jej bezpieczeństwo finansowe. W przypadku śmierci męża mogła dochodzić swoich praw do zapisanej sumy.
Losy Jana Pigłowskiego potoczyły się jednak inaczej, niż można by się spodziewać. Zmarł stosunkowo wcześnie, a po jego śmierci rozpoczęły się sprawy związane z podziałem rodzinnego majątku. W zachowanych dokumentach pojawia się między innymi jego siostra Zofia Pigłowska, córka Łukasza Pigłowskiego i Anny Mielińskiej.
Zofia odegrała w historii Czechowa szczególną rolę. Najpierw wyszła za Pawła Popowskiego, a po jego śmierci została żoną Stanisława Karśnickiego. Dzięki jej pierwszemu małżeństwu historia Pigłowskich połączyła się z rodziną Popowskich.
W 1675 roku przeprowadzono rodzinny podział dóbr. W jego wyniku syn Zofii i Pawła Popowskich, Jan Popowski, otrzymał między innymi Czechowo, Jarząbkowo, Ruchocino, Jelitowo i Michałki. Była to duża część majątku, który wcześniej należał do Pigłowskich.
Nie była to więc zwykła zmiana właściciela. Czechowo przeszło z rąk Pigłowskich do Popowskich w obrębie jednej rodziny. Jan Popowski był bowiem wnukiem Łukasza Pigłowskiego. Dzięki temu przez kolejne pokolenie majątek pozostał w kręgu rodzin związanych z Pigłowskimi.
Co więcej, związki te wkrótce jeszcze się umocniły. Żoną Jana Popowskiego została Jadwiga Pigłowska, córka Macieja Jana Pigłowskiego i Marianny Budziejewskiej. Pochodziła z innej gałęzi rodu, ale jej małżeństwo sprawiło, że nazwisko Pigłowskich ponownie pojawiło się w bezpośredniej historii właścicieli Czechowa.
Takie sytuacje były wówczas czymś zupełnie normalnym. Wielkopolskie rodziny szlacheckie były ze sobą mocno powiązane. Majątki przechodziły między nimi nie tylko w wyniku sprzedaży. Równie ważne były małżeństwa, posagi, spadki i rodzinne podziały. Dlatego za kolejnymi nazwiskami właścicieli często kryła się w rzeczywistości jedna rozbudowana sieć rodzinnych powiązań.
Popowscy pozostali związani z Czechowem również w XVIII wieku. W źródłach z tego okresu pojawiają się między innymi Marian Popowski i Bogusław Popowski. To właśnie z czasów ich gospodarowania pochodzi jeden z najciekawszych opisów dawnego majątku.
W 1743 roku przeprowadzono wizję Czechowa. Dzięki niej możemy zobaczyć, jak wyglądało wtedy życie majątku. W centrum znajdował się drewniany dwór kryty gontem, posiadający kamienną piwnicę. Nie był to już jednak nowy budynek. Wymagał napraw, podobnie jak część zabudowań gospodarczych. W gorszym stanie znajdowały się między innymi stodoły, stajnie i inne budynki folwarczne.
Ten opis jest szczególnie cenny, bo pozwala na chwilę odejść od samych nazwisk i dat. Pokazuje Czechowo jako żyjący majątek ziemski – z dworem, folwarkiem, budynkami gospodarczymi i ludźmi, którzy na co dzień pracowali przy jego funkcjonowaniu.
Historia Pigłowskich i Popowskich w Czechowie trwała więc znacznie dłużej, niż mogłoby się wydawać na podstawie pojedynczych aktów sprzedaży. Przez kilka pokoleń zmieniały się nazwiska, ale majątek pozostawał w kręgu spokrewnionych ze sobą rodzin.
Dwór i zabudowania majątku
Po właścicielach Czechowa pozostał nie tylko ślad w księgach sądowych. Zachowane opisy majątku pozwalają zajrzeć również do samego dworu i jego gospodarczego zaplecza. Dzięki nim możemy zobaczyć, jak wyglądało Czechowo w XVIII wieku – nie jako pojedynczy szlachecki dom, ale jako niewielki ośrodek majątkowy, w którym obok dworu znajdowały się liczne budynki potrzebne do prowadzenia gospodarstwa.
Najstarszy znany nam opis pochodzi z 1743 roku. Czechowski dwór był wówczas drewnianym budynkiem krytym gontem, posiadającym kamienną piwnicę. Nie był to już zapewne nowy i okazały dom. Opis wskazuje, że budynek był stary i wymagał napraw. Podobne problemy dotyczyły również zabudowań gospodarczych. Wymagały ich między innymi stodoły, stajnie oraz inne budynki folwarczne.
Można sobie wyobrazić, jak wyglądał taki majątek. W centrum znajdował się drewniany dwór, a wokół niego zabudowania związane z codziennym funkcjonowaniem folwarku. W stodołach przechowywano zboże i siano, w stajniach konie, a pozostałe budynki służyły gospodarstwu i obsłudze dóbr. Życie dworu było więc ściśle związane z pracą całego folwarku.
Czterdzieści lat później obraz Czechowa wyglądał już inaczej. Lustracja z 1785 roku przedstawia dwór i zabudowania w znacznie lepszym stanie. Różnica pomiędzy opisem z 1743 a tym z 1785 roku jest na tyle wyraźna, że można przypuszczać, iż w międzyczasie przeprowadzono poważniejszy remont lub przebudowę dworu. Nie mamy jednak podstaw, aby dokładnie określić zakres tych prac, dlatego należy pozostawić tę kwestię jako prawdopodobną, a nie pewną.
Te dwa opisy są dla historii Czechowa szczególnie cenne. Pokazują bowiem nie tylko sam budynek dworu, lecz także zmieniający się stan całego majątku. W 1743 roku widzimy stary, wymagający napraw gospodarski ośrodek, natomiast w 1785 roku majątek prezentuje się znacznie lepiej.
Dawny dwór czechowski nie przetrwał do naszych czasów w swojej XVIII-wiecznej postaci. Zachowane opisy pozwalają jednak odtworzyć przynajmniej jego podstawowy obraz: drewniany dwór kryty gontem, kamienna piwnica oraz otaczające go zabudowania folwarczne, w których toczyło się codzienne życie majątku. To właśnie takie szczegóły sprawiają, że historia Czechowa przestaje być wyłącznie opowieścią o kolejnych właścicielach, a zaczyna przypominać obraz konkretnego miejsca, w którym przez pokolenia mieszkali ludzie i prowadzili swoje gospodarstwo.
Widliccy, Goczałkowscy i Brzozowscy
W drugiej połowie XVIII wieku właścicielami Czechowa byli Antoni Widlicki oraz Zofia z Rożnowskich Widlicka.
Następnie dobra przeszły w ręce Goczałkowskich herbu Poraj. W źródłach pojawiają się Augustyn i Józef Goczałkowscy jako właściciele Czechowa i Jarząbkowa.
Na przełomie XVIII i XIX wieku majątek należał do Michała Józefa Brzozowskiego oraz jego żony Magdaleny ze Szczanieckich.
Po nich dobra przeszły na rodzinę Seyberlichów, która władała nimi krótko.
Chrzanowscy – ostatni polscy właściciele
W pierwszej połowie XIX wieku Czechowo znalazło się w rękach Chrzanowskich herbu Nowina.
To właśnie z ich okresem związany jest największy rozwój miejscowego majątku.
W połowie XIX wieku powstał obecny dwór otoczony parkiem krajobrazowym. Rozbudowano również zabudowania gospodarcze, tworząc nowoczesny folwark odpowiadający wymaganiom rozwijającego się rolnictwa.
W drugiej połowie XIX wieku właścicielem był Wiktor Chrzanowski. Za jego czasów gospodarstwo należało do najlepiej prowadzonych majątków ziemskich tej części powiatu gnieźnieńskiego.
Po jego śmierci majątek odziedziczył syn dr Stefan Klemens Nicefor Chrzanowski, urodzony w Czechowie w 1877 roku.
Na początku XX wieku gospodarstwo obejmowało około 344 hektary ziemi. Posiadało telefon połączony z centralą w Żydowie i specjalizowało się między innymi w produkcji nasion buraczanych. Był to jeden z nowocześniejszych majątków rolnych w okolicy.
Koniec wielowiekowego majątku
Wrzesień 1939 roku zakończył ponad pięćsetletnią historię prywatnego majątku ziemskiego w Czechowie.
Po zajęciu Wielkopolski przez Niemców dobra zostały skonfiskowane i przejęte przez administrację okupacyjną Kraju Warty. Rodzina Chrzanowskich utraciła swoją siedzibę, a majątek przekazano niemieckim zarządcom.
Losy ostatnich właścicieli oraz okupacyjne dzieje Czechowa stanowią odrębny rozdział historii miejscowości.
Więcej o rodzinie Chrzanowskich, przejęciu majątku przez Niemców, Maximilianie von Arronecie oraz badaniach Andrzeja Prusa Niewiadomskiego przeczytasz w osobnym artykule.
OSTATNI WŁAŚCICIELE CZECHOWA I OKUPACYJNE LOSY MAJĄTKU W ŚWIETLE USTALEŃ ANDRZEJA PRUSA NIEWIADOMSKIEGO
Historia ostatnich właścicieli Czechowa to opowieść o końcu wielkopolskiego ziemiaństwa, niemieckiej okupacji oraz ludziach, którzy zamieszkiwali miejscowy dwór w latach II wojny światowej. Dzięki badaniom Andrzeja Prusa Niewiadomskiego udało się odtworzyć wiele nieznanych wcześniej faktów dotyczących tego okresu.
