Czechowo poprzez wieki

Czechowo jest niewielką miejscowością położoną w gminie Niechanowo, około 17 kilometrów na południowy wschód od Gniezna. Wieś sąsiaduje z Jarząbkowem, z którym przez stulecia związana była zarówno administracyjnie, jak i własnościowo. Według danych z 2021 roku liczyła 193 mieszkańców.

Najbardziej charakterystycznym zabytkiem miejscowości jest dwór z połowy XIX wieku otoczony parkiem krajobrazowym. W jego sąsiedztwie znajduje się staw ze sztuczną wyspą, prawdopodobnie utworzoną na przełomie XIX i XX wieku. Zachowany zespół dworsko-parkowy przypomina o czasach, gdy Czechowo było siedzibą jednego z większych majątków ziemskich w tej części powiatu gnieźnieńskiego.

Najstarsze ślady osadnictwa

Historia Czechowa sięga znacznie dalej niż pierwsze wzmianki zapisane w dokumentach. Badania archeologiczne prowadzone w ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski wykazały obecność śladów osadnictwa ludności kultury pucharów lejkowatych, kultury łużyckiej oraz kultury przeworskiej. Odkryto również stanowiska pochodzące z okresu wczesnego i późnego średniowiecza oraz czasów nowożytnych.

Oznacza to, że okolice Czechowa były zamieszkiwane lub użytkowane przez ludzi od kilku tysięcy lat. Korzystne warunki przyrodnicze sprzyjały rozwojowi osadnictwa na długo przed powstaniem współczesnej wsi.

Średniowieczne początki

Za najstarszą wzmiankę o Czechowie uważa się zapis z 1261 roku. Według części badaczy miejscowość należała wówczas do rodu Awdańców. Należy jednak zaznaczyć, że identyfikacja tej wzmianki nie jest całkowicie pewna, gdyż w źródłach występują wątpliwości, czy chodzi właśnie o Czechowo położone w obecnej gminie Niechanowo.

Pewne informacje o miejscowości pojawiają się już na początku XV wieku. W 1403 roku źródła wymieniają Pakosława z Czechowa, jednego z najstarszych znanych dziedziców wsi. W kolejnych dziesięcioleciach Czechowo pozostawało siedzibą rodu Czechowskich, który przyjął nazwisko od nazwy miejscowości.

W dokumentach występują między innymi Jan, Augustyn i Tomasz Czechowscy. W 1469 roku dokonano działu rodzinnego majątku obejmującego Czechowo, Jarząbkowo, Chwaliszyce, Gąsiorowo i Chwalibogówko. Pokazuje to, że przedstawiciele rodu należeli do grona znaczących właścicieli ziemskich w tej części ziemi gnieźnieńskiej.

Z Czechowem związany był również Paweł Czechowski, kanonik gnieźnieński i poznański oraz archidiakon śremski. Obecność przedstawiciela miejscowego rodu wśród wyższych duchownych Wielkopolski świadczy o pozycji społecznej rodziny Czechowskich.

Czechowo w XVI i na początku XVII wieku

W XVI wieku wieś znajdowała się w województwie kaliskim, w powiecie gnieźnieńskim i należała do parafii Jarząbkowo.

Rejestr poborowy z 1565 roku odnotowuje siedem łanów ziemi kmiecej, czterech zagrodników bez ziemi, trzech komorników oraz dwa wiatraki. Dane te wskazują, że Czechowo było wówczas dobrze rozwiniętą osadą rolniczą.

Większość mieszkańców utrzymywała się z uprawy ziemi i hodowli zwierząt. Oprócz gospodarstw chłopskich funkcjonował tu również folwark należący do właściciela wsi. Obecność dwóch wiatraków wyróżniała Czechowo na tle wielu okolicznych miejscowości.

Kolejnych informacji dostarcza rejestr poborowy województwa kaliskiego z lat 1618–1620. Czechowo należało wówczas do Krzysztofa Iwińskiego. Źródło wymienia sześć łanów osiadłych, dwóch zagrodników oraz działający wiatrak. Pokazuje to, że wieś zachowała swoje znaczenie gospodarcze również na początku XVII wieku.

Dwór i folwark

Centralnym punktem Czechowa przez stulecia był miejscowy majątek ziemski.

Wizja dóbr przeprowadzona w 1743 roku opisywała drewniany dwór kryty gontem, posiadający kamienną piwnicę. Budynek był już wówczas stary i wymagał napraw. Większość zabudowań gospodarczych znajdowała się w złym stanie technicznym.

Kolejna lustracja z 1785 roku wspomina już o dworze będącym w dobrym stanie, wymagającym jedynie naprawy dachu. Możliwe więc, że pomiędzy tymi datami przeprowadzono jego gruntowną przebudowę lub wzniesiono nową siedzibę.

Obecnie istniejący dwór powstał około połowy XIX wieku. W późniejszych latach został rozbudowany, zachowując historyczny charakter. W jego otoczeniu założono park krajobrazowy, który do dziś pozostaje jednym z najcenniejszych elementów dawnego założenia dworsko-parkowego.

Czechowo w XIX wieku

W pierwszej połowie XIX wieku właścicielami majątku zostali Chrzanowscy herbu Nowina. Z ich okresem związany jest rozwój nowoczesnego folwarku oraz budowa obecnego dworu.

W 1846 roku Czechowo liczyło 11 domów i 123 mieszkańców.

Według danych z 1880 roku majątek wraz ze wsią obejmował ponad 1100 mórg ziemi. We wsi znajdowało się dziewięć domów zamieszkanych przez 109 osób. Wszyscy mieszkańcy byli wyznania katolickiego, a 47 osób nie potrafiło czytać ani pisać.

W drugiej połowie XIX wieku właścicielem majątku był Wiktor Chrzanowski. Za jego czasów Czechowo należało do dobrze prosperujących majątków ziemskich powiatu gnieźnieńskiego.

Początek XX wieku

Na początku XX wieku właścicielem majątku został dr Stefan Chrzanowski.

W 1913 roku majątek obejmował 344 hektary ziemi i posiadał telefon podłączony do centrali w Żydowie. Był to jeden z nowocześniejszych majątków ziemskich w okolicy.

W 1928 roku Czechowo liczyło 188 mieszkańców, a majątek zajmował około 337 hektarów. Specjalizował się między innymi w produkcji nasion buraczanych.

Okres II wojny światowej

Wybuch II wojny światowej zakończył wieloletnie związki rodziny Chrzanowskich z Czechowem. Po zajęciu Wielkopolski przez Niemców majątek został przejęty przez administrację okupacyjną III Rzeszy i podporządkowany polityce germanizacyjnej prowadzonej na ziemiach wcielonych do Rzeszy.

Losy majątku w świetle badań Andrzeja Prusa Niewiadomskiego

Szczegółowe informacje dotyczące dziejów Czechowa w latach 1939–1945 pochodzą z opracowań Andrzeja Prusa Niewiadomskiego przygotowanych na podstawie nieopublikowanego manuskryptu „Wartheland”, którego współautorem był Karl Lackschewitz.

Według ustaleń Andrzeja Prusa Niewiadomskiego majątek rolny w Czechowie liczył wówczas 333,5 hektara. Gospodarstwo zostało przekazane Maximilianowi (Maxowi) von Arronetowi – przesiedleńcowi pochodzącemu z Estonii. Początkowo pełnił on funkcję zarządcy, natomiast od lipca 1941 roku został oficjalnym powiernikiem majątku z ramienia władz III Rzeszy.

Maximilian von Arronet urodził się w 1878 roku na terenie Imperium Rosyjskiego. Był inżynierem architektem oraz właścicielem ziemskim. W 1911 roku poślubił Dorotheę baronównę von Fersen, wywodzącą się z bałtyckiej rodziny szlacheckiej zamieszkującej Estonię. Małżeństwo doczekało się pięciorga dzieci.

Jednym z nich był Otto von Arronet, urodzony w 1913 roku. Podczas II wojny światowej służył w Wehrmachcie. Zmarł 14 maja 1945 roku w szpitalu polowym, już po zakończeniu wojny w Europie.

Jak ustalił Andrzej Prus Niewiadomski, rodzina von Arronet mieszkała w Czechowie aż do stycznia 1945 roku. W obliczu zbliżającej się ofensywy Armii Czerwonej opuściła majątek i ewakuowała się na zachód. Tym samym zakończył się okupacyjny rozdział w historii miejscowego majątku.

Badania pozwoliły również wyjaśnić losy Anny z domu Juszkow, Rosjanki związanej z rodziną von Fersen. Przez wiele lat sądzono, że zaginęła podczas wojennych wydarzeń. Ustalenia badacza wykazały jednak, że przeżyła wojnę, osiedliła się we Francji i zmarła w Paryżu w 1957 roku.

Dzięki kwerendzie przeprowadzonej przez Andrzeja Prusa Niewiadomskiego udało się odtworzyć mało znany rozdział historii Czechowa i poznać losy osób zamieszkujących miejscowy majątek w czasie okupacji niemieckiej.

Lata powojenne

Po zakończeniu wojny majątek został przejęty przez Skarb Państwa. Podobnie jak wiele innych wielkopolskich dóbr ziemskich, Czechowo zostało znacjonalizowane, a na bazie dawnego folwarku utworzono Państwowe Gospodarstwo Rolne.

Przez kolejne dziesięciolecia dawny majątek pełnił funkcje gospodarcze związane z rolnictwem państwowym. Po przemianach ustrojowych końca XX wieku gospodarstwo zostało zlikwidowane, a zabudowania przeszły w nowe ręce.

Czechowo współcześnie

Dzisiejsze Czechowo jest spokojną miejscowością rolniczą. O jego wielowiekowej historii przypominają zachowany dwór, park podworski oraz liczne dokumenty archiwalne pozwalające prześledzić dzieje miejscowości od średniowiecza po czasy współczesne.

Choć wieś należy do niewielkich miejscowości gminy Niechanowo, może poszczycić się historią sięgającą co najmniej średniowiecza oraz jednym z najlepiej udokumentowanych zespołów źródeł dotyczących dziejów majątku ziemskiego w tej części powiatu gnieźnieńskiego.

Historia Czechowa kryje wiele interesujących wątków. Więcej informacji znaleźć można w artykułach poświęconych właścicielom majątku, dawnym mieszkańcom oraz wydarzeniom z dziejów miejscowości.

Historia Czechowa kryje wiele interesujących wątków. Więcej informacji znaleźć można w artykułach: