JELITOWO GM. NIECHANOWO. DZIEJE WSI I JEJ MIESZKAŃCÓW.

Jelitowo to niewielka wieś położona w południowo-wschodniej części gminy Niechanowo, przy drodze prowadzącej z Witkowa do Czerniejewa. Miejscowość oddalona jest o około 14 kilometrów od Gniezna. W 2021 roku liczyła 182 mieszkańców. Najcenniejszym zabytkiem wsi pozostaje dwór otoczony parkiem, w którym obecnie mieści się Dom Pomocy Społecznej.

Najdawniejsze ślady osadnictwa

Historia okolic Jelitowa sięga tysięcy lat wstecz. Na terenie miejscowości odnaleziono kamienny topór kultury ceramiki sznurowej, datowany na schyłek neolitu. Badania archeologiczne potwierdziły również ślady osadnictwa z neolitu, schyłkowego neolitu, późnego średniowiecza oraz czasów nowożytnych. Oznacza to, że teren obecnej wsi był wykorzystywany przez człowieka na długo przed pojawieniem się pierwszych źródeł pisanych.

Średniowieczne początki

Pierwsza znana wzmianka o Jelitowie pochodzi z 1398 roku. Wieś należała wówczas do grona licznych osad szlacheckich położonych w okolicach Jarząbkowa. W XV wieku źródła wymieniają pierwszych znanych mieszkańców i właścicieli miejscowości. W latach 1440–1442 występują Stanisław i Marcin, synowie Macieja z Jelitowa. W kolejnych dziesięcioleciach pojawiają się następni przedstawiciele miejscowej szlachty, którzy zaczęli używać nazwiska Jelitowski, wywodzącego się od nazwy rodzinnej siedziby.

W drugiej połowie XV wieku i przez cały wiek XVI Jelitowo pozostawało własnością licznych przedstawicieli rodu Jelitowskich. Częste podziały spadkowe sprawiały, że wieś była rozdrobniona na kilka części należących do różnych współwłaścicieli.

Jelitowo w XVI wieku

W XVI stuleciu miejscowość należała do parafii Jarząbkowo i położona była w województwie kaliskim, w powiecie gnieźnieńskim.

W 1564 roku źródła podatkowe wymieniają czterech współwłaścicieli: Macieja Jelitowskiego, Wiktoryna Jelitowskiego, Jana Jelitowskiego zwanego Kosz oraz Jana Mikołajewskiego. Każdy z nich posiadał po jednym łanie ziemi uprawianym we własnym zakresie.

W kolejnych latach następowały dalsze zmiany własnościowe. W 1565 roku Jan Mikołajewski sprzedał swoją część Jelitowa Janowi Jelitowskiemu zwanemu Kosz oraz Maciejowi Jelitowskiemu.

Rejestr poborowy z 1588 roku przedstawia Jelitowo jako niewielką wieś liczącą zaledwie półtora łana osiadłego i dwóch zagrodników. Była to jedna z mniejszych miejscowości parafii jarząbkowskiej.

Wieś szlachecka XVII i XVIII wieku

Na początku XVII wieku Jelitowo pozostawało podzielone pomiędzy kilku właścicieli. Rejestry podatkowe z lat 1618–1620 wymieniają część należącą do Jana Skrzetuskiego oraz część związaną z rodziną Iwińskich, określaną jako własność po zmarłym Krzysztofie Iwińskim zwanym Sulińskim.

W następnych stuleciach miejscowość przechodziła w ręce kolejnych rodów szlacheckich. W źródłach pojawiają się między innymi Jarochowscy, Smoleńscy oraz inni właściciele związani z okolicznymi dobrami ziemskimi.

W księgach parafialnych zachowała się również niezwykła informacja o Dorocie Czaplickiej, dawnej ekonomowej z Jelitowa. Zmarła ona w 1802 roku, a jej wiek określono na 107 lat, co nawet jak na tamte czasy było wydarzeniem wyjątkowym.

Jelitowo w XIX wieku

W pierwszej połowie XIX wieku właścicielami majątku byli Chrzanowscy. W księgach parafialnych z lat 1829–1832 jako dziedzice Jelitowa występują Stanisław Chrzanowski oraz jego żona Balbina z Masłowskich.

W 1846 roku wieś liczyła 9 domów i 107 mieszkańców. Kilkadziesiąt lat później nastąpił niewielki rozwój osady. W 1882 roku odnotowano już 11 domów i 133 mieszkańców. Wszyscy byli wyznania katolickiego. Źródła podają również, że aż 60 osób nie potrafiło czytać ani pisać. Majątek ziemski obejmował wówczas około 218 hektarów.

Z tego okresu pochodzi także istniejący do dziś dwór. Według Narodowego Instytutu Dziedzictwa został on wzniesiony około 1870 roku.

Koschembar-Łyskowscy i ostatni właściciele majątku

Pod koniec XIX wieku nastąpiła kolejna zmiana właścicieli. W 1897 roku majątek nabył dr Tomasz Koschembar-Łyskowski herbu Doliwa. Informacje dotyczące tego okresu oraz losów ostatnich właścicieli majątku zostały ustalone dzięki badaniom Andrzeja Prus Niewiadomskiego.

Po śmierci Tomasza Koschembar-Łyskowskiego właścicielką Jelitowa została jego żona Maria Prandota-Trzcińska herbu Rawicz. Była ona ostatnią właścicielką majątku przed wybuchem II wojny światowej. W czasie okupacji została wysiedlona przez Niemców do Generalnego Gubernatorstwa, gdzie zmarła w 1940 roku.

W latach 1941–1945 zarządcą majątku z ramienia władz niemieckich był Georg von Gruenewaldt, pochodzący z rodziny Niemców bałtyckich.

Współczesność

Po II wojnie światowej majątek został przejęty przez państwo. Dwór wraz z otaczającym go parkiem zachował się do naszych czasów i obecnie pełni funkcję Domu Pomocy Społecznej.

Mimo niewielkich rozmiarów Jelitowo posiada bogatą historię, sięgającą średniowiecza i związaną z licznymi rodami szlacheckimi. O dawnych dziejach miejscowości przypominają zarówno źródła historyczne, jak i zachowany zespół dworsko-parkowy, będący najcenniejszym zabytkiem wsi.

Jelitowo to wieś o ponad sześciusetletniej historii. Odkryj losy dawnych właścicieli, historię miejscowego dworu oraz najważniejsze wydarzenia, które na przestrzeni wieków kształtowały oblicze tej miejscowości.