Dwór i majątek w Jelitowie
Przez stulecia Jelitowo pozostawało niewielką wsią szlachecką położoną na pograniczu ziem gnieźnieńskiej i witkowskiej. Choć dzieje miejscowości sięgają średniowiecza, obecny zespół dworsko-parkowy związany jest przede wszystkim z rozwojem majątku ziemskiego w XIX wieku.
Od szlacheckiej wsi do majątku ziemskiego
W XV i XVI wieku Jelitowo należało do licznych przedstawicieli rodu Jelitowskich herbu Jelita. W kolejnych stuleciach właścicielami poszczególnych części wsi byli między innymi Skrzetuscy, Jarochowscy i Smoleńscy. Z czasem rozdrobniona własność została scalona w jeden majątek ziemski.
W pierwszej połowie XIX wieku właścicielami dóbr byli Chrzanowscy. W księgach parafialnych z lat 1829–1832 jako dziedzice Jelitowa występują Stanisław Chrzanowski i jego żona Balbina z Masłowskich. W 1857 roku majątek odziedziczył ich syn Teofil Chrzanowski.
Budowa dworu
Według danych Narodowego Instytutu Dziedzictwa obecny dwór w Jelitowie został wzniesiony około 1870 roku. Powstał jako siedziba właścicieli majątku i centrum zarządzania gospodarstwem folwarcznym.
Budynek otoczono parkiem, a w jego sąsiedztwie znajdowały się zabudowania gospodarcze obsługujące folwark. Przez wiele lat dwór był najważniejszym obiektem w miejscowości i symbolem lokalnego majątku ziemskiego.
W końcu XIX wieku majątek obejmował około 218 hektarów ziemi. Według danych z 1882 roku wieś liczyła 11 domów i 133 mieszkańców, natomiast właścicielem pozostawał Teofil Chrzanowski.
Koschembar-Łyskowscy w Jelitowie
Pod koniec XIX wieku nastąpiła zmiana właścicieli majątku. W 1897 roku dobra w Jelitowie nabył dr Tomasz Koschembar-Łyskowski herbu Doliwa.
Szczegółowe informacje dotyczące dziejów majątku w latach 1897–1945 pochodzą z opracowań Andrzeja Prusa Niewiadomskiego.
Tomasz Koschembar-Łyskowski należał do grona wielkopolskich ziemian związanych z życiem publicznym regionu. W jego rękach Jelitowo pozostawało do okresu międzywojennego. Dwór nadal pełnił funkcję centrum administracyjnego majątku, a folwark stanowił podstawę miejscowej gospodarki.
Ostatnia właścicielka majątku
Po śmierci Tomasza Koschembar-Łyskowskiego właścicielką Jelitowa została jego żona Maria Prandota-Trzcińska herbu Rawicz, urodzona w 1876 roku.
Była ona ostatnią właścicielką majątku przed wybuchem II wojny światowej. Małżeństwo nie doczekało się potomstwa. Po zajęciu Wielkopolski przez Niemców została wysiedlona do Generalnego Gubernatorstwa, gdzie zmarła w 1940 roku w okolicach Krosna.
Majątek podczas okupacji
Po przejęciu dóbr przez niemieckie władze okupacyjne majątek Jelitowo został podporządkowany administracji III Rzeszy.
W latach 1941–1945 funkcję powiernika majątku pełnił Georg von Gruenewaldt, pochodzący z Estonii Niemiec bałtycki. Zarządzał on gospodarstwem liczącym około 339 hektarów.
Jego żoną była Helene von Dehn, również wywodząca się z rodziny Niemców bałtyckich. Małżeństwo posiadało dwie córki urodzone jeszcze przed wybuchem wojny.
Losy Georga von Gruenewaldta stanowią przykład polityki prowadzonej przez III Rzeszę na ziemiach wcielonych do Niemiec, gdzie przejmowane majątki powierzano często osobom pochodzącym z krajów bałtyckich.
Powojenne losy dworu
Po zakończeniu II wojny światowej majątek został przejęty przez państwo. Zakończył się w ten sposób wielowiekowy okres funkcjonowania Jelitowa jako prywatnej własności ziemskiej.
Mimo zmian zachował się dwór wraz z częścią dawnego założenia parkowego. Budynek przetrwał burzliwe wydarzenia XX wieku i do dziś pozostaje najcenniejszym zabytkiem miejscowości.
Obecnie w dawnej siedzibie właścicieli majątku mieści się Dom Pomocy Społecznej. Dzięki temu historyczny obiekt nadal pełni ważną funkcję społeczną, pozostając jednocześnie świadectwem wielowiekowej historii Jelitowa i jego dawnych właścicieli.
