Grotkowo

Grotkowo jest niewielką miejscowością położoną w południowo-wschodniej części gminy Niechanowo, przy drodze prowadzącej z Witkowa do Czerniejewa. Wieś znajduje się około 15 kilometrów od Gniezna. Według Narodowego Spisu Powszechnego z 2021 roku liczyła 155 mieszkańców.

Najdawniejsze dzieje

Historia osadnictwa na terenie Grotkowa sięga czasów pradziejowych. Badania archeologiczne wykazały obecność śladów ludności kultury pucharów lejkowatych oraz kultury łużyckiej. Odkryto również stanowiska związane z osadnictwem wczesnośredniowiecznym, późnośredniowiecznym i nowożytnym, co świadczy o wielowiekowej ciągłości zasiedlenia tych terenów.

Średniowieczne początki

Najstarsza znana wzmianka o Grotkowie pochodzi z 25 kwietnia 1298 roku. W dokumencie wystawionym w Gnieźnie książę wielkopolski Władysław Łokietek nadał klasztorowi św. Klary w Gnieźnie szereg dóbr, wśród których znalazło się również Grotkowo, zapisane jako „Grothkowicze”.

Akt został wystawiony na prośbę księżnej Jolenty, wdowy po księciu Bolesławie Pobożnym. Jolenta, córka króla Węgier Beli IV i siostra św. Kingi, po śmierci męża wstąpiła do założonego przez siebie klasztoru klarysek w Gnieźnie, gdzie spędziła ostatnie lata życia. W 1827 roku została ogłoszona błogosławioną Kościoła katolickiego, a dziś znana jest jako błogosławiona Jolenta.

Na mocy dokumentu z 1298 roku Grotkowo wraz z innymi miejscowościami zostało przekazane klaryskom na wieczne posiadanie. Zakonnice otrzymały szerokie przywileje gospodarcze i sądowe, obejmujące między innymi zwolnienia od licznych danin oraz prawo zakładania młynów, stawów i pasiek. W tym samym dokumencie wspomniano również las Moków położony w pobliżu Grotkowa, gdzie klaryski mogły zakładać barcie pszczele.

Dokument Władysława Łokietka stanowi najstarsze zachowane źródło potwierdzające istnienie Grotkowa i jest jednocześnie jednym z najważniejszych świadectw jego średniowiekowych dziejów.

Kolejna cenna wzmianka pochodzi z 1403 roku. W źródłach kościelnych występuje Marek, syn Zelka z Grotkowa, określany jako magister sztuk wyzwolonych oraz duchowny diecezji gnieźnieńskiej. Został on przyjęty do grona wikariuszy katedry gnieźnieńskiej, należąc tym samym do wykształconej elity duchowieństwa wielkopolskiego początku XV wieku.

Choć zachowało się niewiele średniowiecznych dokumentów bezpośrednio dotyczących Grotkowa, wzmianki te świadczą o istnieniu miejscowości już pod koniec XIII wieku oraz o jej związkach z otoczeniem Gniezna i ważnymi instytucjami kościelnymi regionu.

Czasy nowożytne

W XVI wieku Grotkowo było wsią duchowną położoną w województwie kaliskim, powiecie gnieźnieńskim i parafii Jarząbkowo. Wieś należała do dóbr kościelnych i pozostawała związana z gospodarką prowadzoną przez instytucje kościelne.

Z późniejszych źródeł znani są kolejni mieszkańcy oraz posesorzy miejscowego majątku. W 1757 roku odnotowano chrzest Mikołaja Sypniewskiego, syna Wojciecha i Katarzyny Sypniewskich, określanych jako posesorzy Grotkowa. W XVIII wieku w księgach parafialnych pojawiają się również przedstawiciele innych rodzin związanych z miejscowością.

Właściciele majątku w XIX wieku

Na początku XIX wieku z Grotkowem związane były rodziny Chełmickich, Raczyńskich i Koszutskich. W księgach parafialnych zachowały się informacje o narodzinach, małżeństwach i zgonach członków tych rodzin.

W pierwszej połowie XIX wieku właścicielami dóbr byli między innymi Ludwik Ignacy Koszutski wraz z rodzeństwem, a następnie Ignacy i Ewa Chotomscy. W 1846 roku wieś liczyła 11 domów oraz 111 mieszkańców. W kolejnych latach majątek należał do Leokadii Ponińskiej z domu Grabowskiej.

Dwór i okres zaborów

W drugiej połowie XIX wieku dobra przeszły w ręce niemieckich właścicieli. Najpierw należały do Hugona Aleksandra Moritza, następnie do Gustawa Winklera i jego rodziny.

Z okresem tym związany jest najcenniejszy zabytek miejscowości – murowany dwór z czerwonej cegły ukończony w 1877 roku. Budowla wyróżnia się nietypową architekturą i do dziś pozostaje jednym z najbardziej charakterystycznych obiektów historycznych gminy Niechanowo. W jego otoczeniu zachowały się pozostałości dawnego parku krajobrazowego.

W 1886 roku Grotkowo liczyło 129 mieszkańców zamieszkujących dziewięć domów. Większość stanowili katolicy, a niewielką grupę ewangelicy. Majątek obejmował ponad 300 hektarów ziemi.

Powrót majątku w polskie ręce

Ważnym wydarzeniem w dziejach miejscowości był rok 1891. Jan Grudzielski odkupił wówczas majątek od niemieckich właścicieli. Informację o tej transakcji odnotował „Dziennik Poznański”, podkreślając, że dobra powróciły w polskie ręce po ponad trzydziestu latach niemieckiego posiadania.

Rodzina Grudzielskich pozostała związana z Grotkowem aż do wybuchu II wojny światowej.

Kolejka wąskotorowa i okres międzywojenny

Kolejnym ważnym wydarzeniem było uruchomienie w 1897 roku przystanku Grotkowo na trasie Gnieźnieńskiej Kolei Wąskotorowej. Przez wiele lat kolejka stanowiła istotny środek transportu dla mieszkańców oraz okolicznych gospodarstw.

W okresie międzywojennym właścicielem majątku był Alfons Grudzielski. W 1931 roku poślubił Janinę Sikorską herbu Cietrzew i wspólnie prowadzili gospodarstwo aż do wybuchu wojny.

Według danych z 1930 roku Grotkowo liczyło 146 mieszkańców. W listopadzie 1929 roku miejscowość odnotowała również pożar miejscowego młyna motorowego, który został niemal całkowicie zniszczony przez ogień.

II wojna światowa i czasy powojenne

Po wybuchu II wojny światowej majątek znalazł się pod zarządem okupacyjnych władz niemieckich. Po zakończeniu wojny dobra zostały przejęte przez Skarb Państwa.

W następnych latach utworzono tu Państwowe Gospodarstwo Rolne, które funkcjonowało do przemian ustrojowych końca XX wieku. Po likwidacji PGR-u miejscowość zachowała swój rolniczy charakter.

Współczesność

Obecnie Grotkowo pozostaje spokojną miejscowością rolniczą gminy Niechanowo. O jego wielowiekowej historii przypominają zachowany XIX-wieczny dwór, pozostałości parku oraz dokumenty źródłowe pozwalające prześledzić dzieje wsi od końca XIII wieku po czasy współczesne.