Drachowo poprzez wieki

Drachowo jest niewielką miejscowością położoną w gminie Niechanowo, około 14 kilometrów na południowy wschód od Gniezna. Choć obecnie liczy zaledwie około 150 mieszkańców, jego historia sięga średniowiecza, a ślady obecności człowieka na tym terenie są znacznie starsze. Przez stulecia wieś była siedzibą drobnej szlachty, a jej dzieje odzwierciedlają przemiany zachodzące na wielkopolskiej wsi od czasów Piastów po współczesność.

Najdawniejsze ślady osadnictwa

Teren Drachowa był zamieszkiwany już w pradziejach. Archeolodzy odkryli tutaj kamienny toporek kultury ceramiki sznurowej, datowany na schyłek neolitu lub początek epoki brązu. Na obszarze miejscowości zarejestrowano również stanowiska archeologiczne świadczące o osadnictwie we wczesnym i późnym średniowieczu oraz w czasach nowożytnych.

Dogodne położenie na żyznych ziemiach Równiny Gnieźnieńskiej sprzyjało rozwojowi osadnictwa już od najdawniejszych czasów.

Średniowieczne początki wsi

Najstarsza obecnie znana wzmianka o Drachowie pochodzi z 1377 roku. Były to czasy panowania króla Ludwika Węgierskiego, gdy Królestwo Polskie przeżywało okres względnej stabilizacji i rozwoju gospodarczego.

W XV wieku wieś była już własnością kilku rodzin szlacheckich. W źródłach spotykamy przedstawicieli rodu Drachowskich, którzy przyjęli nazwisko od nazwy miejscowości. Dokumenty sądowe z lat 1443–1499 wymieniają między innymi Wojciecha, Wyszaka, Jana, Bartłomieja oraz innych dziedziców posiadających części wsi „Źródła wymieniają również kobiety wywodzące się z rodu, między innymi Annę, Barbarę, Małgorzatę i Katarzynę Drachowskie, które występowały jako współdziedziczki, spadkobierczynie i uczestniczki podziałów majątkowych.”

Rozdrobnienie własności było zjawiskiem typowym dla wielkopolskiej drobnej szlachty. Poszczególne części Drachowa przechodziły drogą sprzedaży, zamiany i spadków pomiędzy licznymi krewnymi oraz sąsiadującymi rodami szlacheckimi.

Wieś drobnoszlachecka w XVI wieku

Najwięcej informacji o Drachowie pochodzi z XVI wieku. W tym czasie miejscowość znajdowała się w województwie kaliskim, powiecie gnieźnieńskim i należała do parafii Gurowo, w późniejszych latach włączono ją do parafii w Jarząbkowie.

Źródła z pierwszej połowy XVI wieku ukazują wieś podzieloną na liczne części należące do różnych gałęzi rodu Drachowskich. Spotykamy wówczas przydomki takie jak Wietrzych, Kopecz, Romieja, Kośmider czy Syrowy. Pozwalały one odróżniać poszczególne linie rodzinne zamieszkujące tę samą miejscowość. Drachowo należało wówczas do najbardziej rozdrobnionych własnościowo wsi szlacheckich w okolicy Gniezna. Obok Drachowskich w dokumentach często pojawiają się Cielmowscy, Malczewscy, Korzkiewscy, Grzybowscy, Słowikowscy i Goczałkowscy, którzy posiadali poszczególne części miejscowości.

W 1511 roku księgi sądowe odnotowały spór pomiędzy braćmi Michałem i Jakubem Drachowskimi dotyczący wygnania z domu i dworu. Takie konflikty nie należały do rzadkości i często wynikały z podziałów majątkowych.

Około 1521 roku Drachowo oddawało dziesięcinę kościołowi św. Wawrzyńca w Gnieźnie, co potwierdza funkcjonowanie dobrze zorganizowanego gospodarstwa rolnego.

Szczególnie cenne są dane podatkowe z 1564 roku. Wieś była wówczas zamieszkana przez liczne rodziny drobnoszlacheckie gospodarujące samodzielnie na swoich łanach ziemi. Rejestry wymieniają między innymi Wojciecha Czeluścińskiego, Wojciecha Kośmidra, Ambrożego Korzkiewskiego i Andrzeja Romieję. W części zwanej Kopciowo mieszkali kolejni przedstawiciele rodu Drachowskich.

W tym samym czasie istniała również większa posiadłość z folwarkiem, 1,5 łana ziemi kmiecej oraz czterema zagrodnikami. Rok później, w 1565 roku, źródła podatkowe potwierdzają funkcjonowanie karczmy.

W latach 1566–1570 Krzysztof Iwiński z Tomic rozpoczął systematyczny wykup części Drachowa należących do różnych gałęzi rodu Drachowskich. Był to początek końca wielowiekowej dominacji miejscowej drobnej szlachty. Proces ten stopniowo ograniczał znaczenie miejscowej drobnej szlachty.

Drachowo na początku XVII wieku

Kolejne informacje przynosi rejestr poborowy z lat 1618–1620. Źródło ukazuje Drachowo nadal jako wieś podzieloną pomiędzy kilku właścicieli szlacheckich.

W części zwanej Romiejowo odnotowano gospodarstwa należące do Jana Malczewskiego, Stanisława Skrzetuskiego oraz Wawrzyńca i Macieja Karszewskich. Właściciele ci posiadali folwarczne łany ziemi, a przy jednym z gospodarstw wymieniono również zagrodnika.

Osobno wymieniono Drachowo Kopciów, należące do Krzysztofa Iwińskiego, gdzie znajdowało się pół łana ziemi należącej do posesjonata.

Rejestr pokazuje, że jeszcze na początku XVII wieku Drachowo zachowywało charakter wsi drobnoszlacheckiej, podzielonej pomiędzy kilku właścicieli. Był to ostatni okres przed stopniowym skupianiem poszczególnych części majątku w rękach większych właścicieli ziemskich.

Źródło: Rejestry poborowe województwa kaliskiego z lat 1618–1620.

Od XVII do XVIII wieku

W XVII wieku Drachowo coraz częściej pojawia się w źródłach jako element większych kompleksów majątkowych. Właścicielami poszczególnych części byli między innymi Iwińscy, Rożnowscy, Mańkowscy i Malczewscy.

Nie oszczędziły wsi trudne wydarzenia epoki. Podobnie jak wiele miejscowości Wielkopolski, Drachowo odczuło skutki wojen, przemarszów wojsk i epidemii. Według lokalnych przekazów wielka zaraza z lat 1711–1713 spustoszyła również tę miejscowość.

W XVIII wieku wieś należała do dóbr niechanowskich. W 1782 roku cały klucz niechanowski, obejmujący między innymi Drachowo, został zakupiony przez Stefana Garczyńskiego za imponującą kwotę 292 635 złotych polskich. Była to jedna z większych transakcji majątkowych w regionie.

Drachowo pod zaborem pruskim

Po rozbiorach Polski Drachowo znalazło się pod panowaniem pruskim. W XIX wieku wieś zachowała rolniczy charakter.

W 1846 roku liczyła 15 domów i 123 mieszkańców. Właścicielką majątku była wówczas Teresa Potulicka.

Kilkadziesiąt lat później, według danych z 1881 roku, Drachowo posiadało 13 domów i 129 mieszkańców. Zwraca uwagę przewaga ludności ewangelickiej, która stanowiła ponad trzy czwarte mieszkańców. Był to rezultat prowadzonej przez państwo pruskie polityki kolonizacyjnej.

Na początku XX wieku nastąpiły dalsze zmiany własnościowe. Przed marcem 1905 roku Ignacy Knast sprzedał miejscowy folwark Niemieckiej Komisji Kolonizacyjnej za 196 500 marek. W 1907 roku większość gospodarstw znajdowała się już w rękach osadników niemieckich.

Mieszkańcy w okresie międzywojennym

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Drachowo ponownie znalazło się w granicach państwa polskiego.

W 1930 roku wieś liczyła około 153 mieszkańców. Funkcjonował tu wiatrak należący do Edwarda Sydowa oraz warsztat kołodziejski prowadzony przez M. Cichockiego. Życie mieszkańców koncentrowało się wokół pracy na roli i codziennych obowiązków związanych z prowadzeniem gospodarstw.

Tragiczne lata II wojny światowej

Najbardziej bolesnym okresem w dziejach miejscowości była II wojna światowa. Niemiecki okupant przeprowadził masowe represje wymierzone w polską ludność Wielkopolski.

Wśród ofiar znaleźli się mieszkańcy Drachowa: Mieczysław Kujawa, Marian Mizerka, Edward Murch, Edward Osiński oraz Czesław Szymkowski. Większość z nich została rozstrzelana jesienią 1939 roku podczas niemieckich egzekucji przeprowadzanych w okolicach Dalek pod Gnieznem.

Ich los stał się częścią tragicznej historii regionu i świadectwem ceny, jaką mieszkańcy zapłacili za polskość.

Drachowo współcześnie

W XXI wieku Drachowo pozostaje spokojną, rolniczą miejscowością gminy Niechanowo. W 2021 roku liczyło 152 mieszkańców, co oznacza wzrost liczby ludności w porównaniu z końcem XX wieku.

Figura smoka przed świetlicą wiejską w Drachowie.

Choć wieś nie posiada dziś wielu zabytków architektury, zachowała własną tożsamość i ciekawą lokalną tradycję. Najbardziej znana jest legenda o smoku mieszkającym niegdyś w okolicy, którego miał pokonać miejscowy bartnik. Nawiązaniem do tej opowieści jest współczesna figura smoka ustawiona przy świetlicy wiejskiej.

Dzieje Drachowa pokazują, że nawet niewielka wieś może kryć w sobie bogatą historię sięgającą średniowiecza. Losy miejscowych rodów szlacheckich, zmiany własnościowe, okres kolonizacji pruskiej oraz doświadczenia II wojny światowej tworzą opowieść o miejscu, które przez ponad sześć stuleci pozostawało częścią historii ziemi gnieźnieńskiej.

Historia Drachowa to nie tylko dzieje mieszkańców, ale także losy miejscowego majątku i jego właścicieli. Poniżej znajdziesz dodatkowe opracowania, które pozwolą lepiej poznać przeszłość tej wielkopolskiej wsi.