MARYSIN GM. NIECHANOWO. DZIEJE WSI I JEJ MIESZKAŃCÓW

Marysin to niewielka wieś położona w gminie Niechanowo, około 11 kilometrów od Gniezna. Choć sama miejscowość jest stosunkowo młoda i swoje początki zawdzięcza XIX-wiecznemu folwarkowi należącemu do dóbr niechanowskich Żółtowskich, historia osadnictwa na jej terenie sięga czasów prehistorycznych.

Do dziś najbardziej widocznym świadectwem przeszłości Marysina pozostają zabudowania dawnego folwarku. Ich dzieje prowadzą od wielkopolskiego ziemiaństwa, przez administrację niemiecką w czasie II wojny światowej i powojenne Państwowe Gospodarstwo Rolne, aż po współczesność.

Marysin dzisiaj

Według danych Narodowego Spisu Powszechnego z 2021 roku Marysin liczył 167 mieszkańców. W latach 1998–2021 liczba ludności wzrosła o około 17,6 procent. Obręb geodezyjny miejscowości obejmuje obecnie około 212 ha.

Wieś leży w bezpośrednim sąsiedztwie Niechanowa, przy drodze prowadzącej w kierunku Nowej Wsi Niechanowskiej. Jej krajobraz do dziś związany jest z dawnym folwarkiem, którego zabudowania przypominają o czasach, gdy Marysin stanowił część rozległych dóbr ziemskich.

Zanim powstał Marysin – najstarsze ślady osadnictwa

Historia samej miejscowości rozpoczyna się dopiero w XIX wieku, jednak człowiek pojawił się na tych terenach tysiące lat wcześniej.

Badania archeologiczne prowadzone w ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski (AZP) wykazały na terenie Marysina ślady osadnictwa związane z ludnością kultury amfor kulistych, a także kultur łużyckiej i pomorskiej oraz przeworskiej i wielbarskiej. Odnotowano również pozostałości działalności człowieka pochodzące z wczesnego i późnego średniowiecza oraz czasów nowożytnych.

Znaleziska te nie świadczą oczywiście o istnieniu wówczas miejscowości noszącej nazwę Marysin. Pokazują jednak, że teren późniejszej wsi był wykorzystywany i zasiedlany przez kolejne społeczności na przestrzeni wielu stuleci.

Narodziny Marysina

Początki współczesnego Marysina związane są z historią pobliskiego Niechanowa i rodziną Żółtowskich.

Około 1847 roku dobra niechanowskie, należące wcześniej do Potulickich, znalazły się w rękach Franciszka Żółtowskiego. W tym okresie za Niechanowem, przy drodze prowadzącej w stronę Nowej Wsi, założono nowy folwark, który otrzymał nazwę Marysin.

Dokumentacja konserwatorska Narodowego Instytutu Dziedzictwa wiąże powstanie folwarku właśnie z objęciem dóbr przez Żółtowskich i podaje rok 1847.

Marysin nie był więc dawną średniowieczną wsią, która z czasem przekształciła się w folwark. Był nowym, XIX-wiecznym założeniem gospodarczym, powstałym w obrębie większego kompleksu dóbr niechanowskich.

W jednym z późniejszych opracowań Marysin określono jako miejscowość „wzmiankowaną w 1907 roku”. Daty tej nie należy jednak traktować jako momentu powstania wsi. Dokumentacja folwarku wskazuje bowiem na jego znacznie wcześniejszą, XIX-wieczną metrykę.

Marysin w dobrach Żółtowskich

Po śmierci Franciszka Żółtowskiego w 1894 roku dobra niechanowskie wraz z Marysinem przeszły na jego syna Stanisława Żółtowskiego.

Zachowane źródła z początku XX wieku jednoznacznie potwierdzają przynależność Marysina do większego kompleksu majątkowego skupionego wokół Niechanowa.

W wydawnictwie „Polscy właściciele ziemscy w Wielkim Księstwie Poznańskim” z 1909 roku zapisano:

„Majętność Niechanowo, wł. spadkobiercy hr. Stanisława Żółtowskiego.”

Wśród należących do niej dóbr wymieniono również:

„Marysin, folw.”

Jest to ważne źródłowe potwierdzenie, że Marysin funkcjonował wówczas jako folwark należący do Majętności Niechanowo.

Stanisław Żółtowski zmarł w 1908 roku, dlatego rok później jako właściciele występują już jego spadkobiercy. Następnie dobra niechanowskie znalazły się w rękach jego syna Leona Żółtowskiego.

Marysin pozostawał częścią większego organizmu gospodarczego. Według dokumentacji konserwatorskiej Marysin, Mikołajewice i Niechanowo należały do klucza niechanowskiego, obejmującego łącznie około 1483 ha, z czego około 500 ha stanowiły lasy.

Jak wyglądał dawny folwark?

Zachowana dokumentacja NID pozwala częściowo odtworzyć dawny układ przestrzenny folwarku.

Założenie znajdowało się w północno-wschodniej części miejscowości, przy drodze prowadzącej z Niechanowa w stronę Nowej Wsi Niechanowskiej. Folwark został rozplanowany na rzucie zbliżonym do prostokąta.

Centralnym punktem był plac folwarczny, wokół którego skupiała się zabudowa gospodarcza.

W dokumentacji wymieniono między innymi:

• wolnostojącą stodołę,
• magazyn wełny,
• oborę-owczarnię,
• stajnię,
• owczarnię oraz inne budynki gospodarcze.

Szczególnie interesujące jest występowanie magazynu wełny oraz owczarni. Wskazuje to, że hodowla owiec musiała odgrywać istotną rolę w gospodarce folwarku przynajmniej w pewnym okresie jego funkcjonowania.

Układ zabudowy podporządkowany był potrzebom dużego gospodarstwa rolnego. Główny wjazd prowadził na plac folwarczny od strony południowo-wschodniej, a drugi znajdował się po przeciwnej stronie założenia.

Pozostałości tego dawnego układu, mimo późniejszych przekształceń, przez wiele lat pozostawały czytelne w przestrzeni Marysina.

Folwark w okresie międzywojennym

Bardzo dokładny obraz wielkości gospodarstwa daje „Księga adresowa gospodarstw rolnych województwa poznańskiego” z 1926 roku.

Według zawartych w niej danych folwark Marysin obejmował:

300 ha ogólnej powierzchni, w tym:

• 275 ha ziemi uprawnej,
• 13 ha łąk i pastwisk,
• 12 ha nieużytków, podwórzy, dróg i innych gruntów.

Nie wykazano natomiast lasów ani większej powierzchni wód.

Dane te dobrze pokazują charakter gospodarstwa. Aż ponad dziewięćdziesiąt procent jego powierzchni stanowiły grunty orne. Marysin był więc przede wszystkim dużym, intensywnie użytkowanym folwarkiem rolnym.

Dla porównania główny majątek w Niechanowie obejmował w tym samym czasie 933 ha, z czego aż 500 ha stanowiły lasy. Oba gospodarstwa, choć należały do tego samego kompleksu dóbr, miały więc odmienną strukturę.

Warto również zauważyć, że przedwojenny folwark Marysin liczył 300 ha, podczas gdy współczesny obręb geodezyjny miejscowości obejmuje około 212 ha. Nie można jednak bezpośrednio porównywać tych wartości, ponieważ historyczne granice majątku ziemskiego nie musiały odpowiadać późniejszym granicom administracyjnym i geodezyjnym wsi.

Tajemnicza „bitwa pod Marysinem” z 1919 roku

W jednym z opracowań dotyczących miejscowości pojawia się zagadkowa informacja:

„W czasie powstania wielkopolskiego, w 1919, pod M. rozegrała się bitwa z zaborcą niemieckim.”

Informacja ta wymaga jednak dalszej weryfikacji.

Dotychczas zgromadzone materiały nie pozwalają potwierdzić, że w Marysinie koło Niechanowa rzeczywiście doszło do wydarzenia, które można byłoby określić mianem bitwy.

Nie można wykluczyć, że chodziło o mniejsze starcie, potyczkę, przemarsz oddziału lub inne wydarzenie związane z powstaniem wielkopolskim. Możliwa jest również pomyłka z inną miejscowością noszącą nazwę Marysin.

Do czasu odnalezienia niezależnego źródła informację tę należy więc traktować jako interesujący, lecz niepotwierdzony trop historyczny.

Rok 1939 – koniec epoki ziemiańskiego folwarku

Przełomowym momentem w historii Marysina był wybuch II wojny światowej.

Po zajęciu Wielkopolski przez Niemcy w 1939 roku folwark został przejęty przez administrację niemiecką. Tym samym zakończył się trwający blisko sto lat okres związku Marysina z dobrami rodziny Żółtowskich.

Dokumentacja konserwatorska jednoznacznie stwierdza, że Żółtowscy utrzymali folwark do 1939 roku.

Wojna zapoczątkowała całkowitą zmianę stosunków własnościowych, której skutki miały ostatecznie przesądzić o dalszych losach majątku.

Od majątku ziemskiego do PGR

Po zakończeniu II wojny światowej dawny folwark nie powrócił już do swoich przedwojennych właścicieli.

W 1946 roku majątek Marysin został przejęty przez Skarb Państwa. Następnie wszedł w struktury państwowego rolnictwa i został związany z PGR Żydowo.

Był to początek zupełnie nowego okresu w dziejach miejscowości.

Dawny folwark został w czasach PGR znacznie rozbudowany. Dokumentacja konserwatorska odnotowuje, że na północny wschód od starego placu folwarcznego, wzdłuż drogi prowadzącej do Nowej Wsi Niechanowskiej, powstały nowe owczarnie. Kolejne obiekty gospodarcze wzniesiono również po południowo-wschodniej stronie dawnego założenia.

Zmienił się także układ komunikacyjny gospodarstwa. Główny wjazd do PGR Marysin znajdował się w jego południowo-zachodniej części, natomiast dawny plac folwarczny został otoczony charakterystycznym dla tego okresu ogrodzeniem z płyt betonowych.

W ten sposób na starszą, XIX-wieczną strukturę folwarku Żółtowskich nałożona została nowa warstwa zabudowy związana z gospodarką państwową.

Po likwidacji PGR

Kolejna wielka zmiana nastąpiła po przemianach ustrojowych końca XX wieku i likwidacji Państwowych Gospodarstw Rolnych.

Budynki, które przez dziesięciolecia służyły najpierw ziemiańskiemu folwarkowi, a później państwowemu gospodarstwu, utraciły swoje pierwotne znaczenie gospodarcze.

Do dziś w Marysinie zachowały się zabudowania przypominające o rolniczej przeszłości miejscowości. Część z nich została przekształcona, inne utraciły dawną funkcję lub uległy degradacji.

Ich obecność pozostaje jednak ważnym elementem krajobrazu wsi. Są świadectwem kolejnych epok: folwarku Żółtowskich, wojennej administracji niemieckiej oraz powojennego PGR.

Marysin – młoda wieś na starym osadniczo terenie

Historia Marysina ma szczególny charakter. W przeciwieństwie do wielu sąsiednich miejscowości nie sięga jako wieś czasów średniowiecznych. Marysin narodził się dopiero w XIX wieku jako folwark utworzony w dobrach niechanowskich Żółtowskich.

Nie oznacza to jednak, że wcześniej ziemie te były puste. Znaleziska archeologiczne świadczą o obecności człowieka na tym obszarze od czasów prehistorycznych, poprzez starożytność i średniowiecze, aż po epokę nowożytną.

Około 1847 roku rozpoczął się nowy rozdział. Powstał folwark, wokół którego z czasem ukształtowała się dzisiejsza miejscowość. Przez niemal sto lat pozostawał on związany z Żółtowskimi i rozległymi dobrami niechanowskimi. W okresie międzywojennym był dużym, 300-hektarowym gospodarstwem nastawionym przede wszystkim na produkcję rolną.

Rok 1939 zakończył tę epokę. Po wojnie majątek przeszedł na własność państwa, a dawny folwark został przekształcony i rozbudowany jako część Państwowego Gospodarstwa Rolnego.

Dzisiaj Marysin jest niewielką miejscowością, ale jego krajobraz nadal opowiada historię ostatnich blisko dwóch stuleci. Pozostałości folwarku są nie tylko śladem dawnego gospodarstwa – stanowią materialne świadectwo przemian, jakie przeszła wielkopolska wieś od czasów ziemiaństwa, przez wojnę i okres PGR, po współczesność.

Kalendarium Marysina

Czasy prehistoryczne – średniowiecze – na terenie dzisiejszego Marysina pozostają ślady osadnictwa związane m.in. z kulturą amfor kulistych, kulturami łużycką/pomorską i przeworską/wielbarską oraz osadnictwem średniowiecznym.

Około 1847 – po przejęciu dóbr niechanowskich przez Żółtowskich powstaje folwark Marysin.

1894 – po śmierci Franciszka Żółtowskiego dobra przejmuje jego syn Stanisław Żółtowski.

1908 – umiera Stanisław Żółtowski.

1909 – źródło Polscy właściciele ziemscy w Wielkim Księstwie Poznańskim. wymienia Marysin jako folwark należący do Majętności Niechanowo, pozostającej we władaniu spadkobierców Stanisława Żółtowskiego.

1919 – jedno z późniejszych opracowań wspomina o rzekomej „bitwie” pod Marysinem podczas powstania wielkopolskiego; informacja wymaga potwierdzenia w innych źródłach.

1926 – folwark Marysin obejmuje 300 ha, w tym 275 ha ziemi uprawnej oraz 13 ha łąk i pastwisk.

1939 – po wybuchu II wojny światowej folwark przejmuje administracja niemiecka.

1946 – majątek zostaje przejęty przez Skarb Państwa.

Okres PRL – dawny folwark funkcjonuje w strukturach państwowego rolnictwa, związany z PGR Żydowo; gospodarstwo zostaje rozbudowane o nowe obiekty.

Po 1989 roku – wraz z przemianami ustrojowymi i likwidacją PGR kończy się kolejny etap gospodarczej historii dawnego folwarku.

2021 – Marysin liczy 167 mieszkańców.

Źródła i materiały

Archeologiczne Zdjęcie Polski (AZP); dokumentacja ewidencyjna dawnego zespołu folwarcznego Marysin – zasoby Narodowego Instytutu Dziedzictwa; Polscy właściciele ziemscy w W.K.P., 1909; Księga adresowa gospodarstw rolnych województwa poznańskiego, 1926; Bogdan Hojdis, Encyklopedia Gniezna i Ziemi Gnieźnieńskiej; dane demograficzne – Polska w liczbach.

Kronika kryminalna Marysina

Zuchwały napad na folwark, sprytny podstęp złodziei i tragiczna śmierć robotnika przy stodole – dawna prasa zachowała wydarzenia, które zakłócały codzienne życie niewielkiego Marysina. Zajrzyj do Kroniki kryminalnej Marysina i poznaj historie sprzed blisko stu lat.

Tajemnicza śmierć robotnika folwarcznego Stanisława Kurka

Jesienią 1938 roku robotnik folwarczny Stanisław Kurek udał się do stodoły po narzędzie i już nie wrócił. Odnaleziony nieprzytomny z ciężką raną głowy, zmarł w gnieźnieńskim szpitalu. Nieszczęśliwy wypadek czy uderzenie tępym narzędziem? Przedwojenna prasa pozostawiła relację z tragicznego zdarzenia, którego okoliczności początkowo budziły wiele pytań.