Właściciele i dzieje majątku w Drachowie (XV–XX w.)

Dzieje majątku i właścicieli Drachowa

Historia Drachowa jest historią ludzi, którzy przez stulecia współtworzyli krajobraz tej niewielkiej wielkopolskiej miejscowości. Niewiele wsi gminy Niechanowo może poszczycić się tak bogatą dokumentacją źródłową. Zachowane księgi sądowe, dokumenty majątkowe, rejestry poborowe i księgi parafialne pozwalają prześledzić losy miejscowych właścicieli od początku XV wieku aż po XX stulecie.

Przez ponad dwieście lat Drachowo pozostawało typową wsią drobnoszlachecką, podzieloną pomiędzy liczne gałęzie jednego rodu. Z czasem rozdrobnione działy zaczęły znikać, ustępując miejsca większemu majątkowi ziemskiemu. Dzieje Drachowa doskonale pokazują przemiany własnościowe zachodzące na wielkopolskiej wsi od późnego średniowiecza aż po czasy nowożytne.

Najstarsi znani właściciele Drachowa

Najstarsza wzmianka o Drachowie pochodzi z 1377 roku, jednak dopiero księgi ziemskie i Roty sądowe pozwalają poznać pierwszych znanych przedstawicieli miejscowej szlachty. Już w 1402 roku przed sądem występują Wojciech i Andrzej z Drachowa, a w następnych latach pojawiają się kolejni współdziedzice: Jaszek, Teodoryk, Dobiesław, Mikołaj, Albert, Paweł, Jakub, Piotr, Tomasz, Dobrogost, Jan, Stanisław oraz Jachna.

Większość z nich nie pojawia się jako strony sporów, lecz jako świadkowie. W średniowieczu była to funkcja powierzana ludziom cieszącym się zaufaniem sąsiadów, dlatego częsta obecność Drachowskich w księgach sądowych świadczy o ich znaczącej pozycji w lokalnym środowisku rycerskim.

Na szczególną uwagę zasługuje Andrzej z Drachowa, występujący w źródłach od 1402 do 1417 roku, oraz Albert z Drachowa, którego obecność można prześledzić od 1407 aż do 1433 roku. Oznacza to, że ich działalność została udokumentowana przez ponad ćwierć wieku.

Już w pierwszej połowie XV wieku źródła odnotowują także pierwsze przydomki rodowe. W 1415 roku pojawiają się Mikołaj Romeja i Albert Romeja, a w 1432 roku Jan Niemczewicz z Drachowa. Świadczy to o tym, że ród Drachowskich był już wtedy podzielony na odrębne linie rodzinne.

Ród Drachowskich

Od połowy XV wieku liczba zachowanych dokumentów gwałtownie wzrasta. Dzięki nim można prześledzić dzieje jednej z najliczniejszych rodzin drobnoszlacheckich w okolicy Gniezna.

W źródłach spotykamy Wojciecha, Andrzeja, Wyszaka, Jana, Bartłomieja i wielu innych Drachowskich. Dokumenty wymieniają również kobiety należące do rodu – Annę, Barbarę i Małgorzatę Drachowskie, Katarzynę Drachowską, Elżbietę – żonę Wyszaka Drachowskiego, Helenę – żonę Wojciecha Drachowskiego oraz Barbarę, żonę Jana Drachowskiego Syrowego.

Małżeństwa zawierane przez Drachowskich z rodzinami z Malczewa, Mikołajewic, Gurowa, Cielimowa, Grzybowa czy Goczałkowa sprawiały, że miejscowy ród był silnie powiązany z niemal całą drobną szlachtą tej części ziemi gnieźnieńskiej.

Wieś wielu właścicieli

Drachowo należało do najbardziej rozdrobnionych własnościowo wsi w okolicy. Poszczególne części miejscowości posiadały własne nazwy, wywodzące się od imion lub przydomków dawnych właścicieli.

W źródłach spotykamy między innymi:

• Drachowo Wietrzychowo,
• Drachowo Wyszakowo,
• Drachowo Romiejewo,
• Drachowo Kopciowo,
• Drachowo Syrowe,
• Drachowo Kośmidrowe.

W dokumentach pojawia się również określenie „Drachowo potrójne” (Drachowo triplex), świadczące o funkcjonowaniu kilku odrębnych działów majątkowych w obrębie jednej miejscowości. Nie były to jednak osobne wsie, lecz części należące do różnych współdziedziców.

Dla odróżnienia poszczególnych gałęzi rodziny używano przydomków: Romeja, Wietrzych, Syrowy, Kopeć, Kośmider czy Lis. Dzięki nim łatwiej było rozpoznać, do której linii należał dany właściciel.

Codzienność drobnej szlachty

Księgi sądowe pokazują, że życie w Drachowie nie ograniczało się do spokojnego gospodarowania. W dokumentach często pojawiają się podziały rodzinne, sprzedaże części pól, zapisy posagowe, zamiany gruntów i spory pomiędzy krewnymi.

W 1511 roku odnotowano konflikt pomiędzy braćmi Michałem i Jakubem Drachowskimi dotyczący domu i dworu w Drachowie. Nie był to przypadek odosobniony. Rozdrobnienie własności powodowało, że kolejne pokolenia dziedziczyły coraz mniejsze części majątku, co prowadziło do licznych procesów i rodzinnych sporów.

Jednocześnie źródła pokazują, że mieszkańcy Drachowa prowadzili dobrze prosperujące gospodarstwa. W połowie XVI wieku funkcjonował tu folwark, łany kmiece oraz karczma obsługująca mieszkańców i podróżnych.

Początek końca rodu Drachowskich

Druga połowa XVI wieku przyniosła największe zmiany w historii miejscowości.

Krzysztof Iwiński z Tomic rozpoczął systematyczny wykup części Drachowa należących do różnych gałęzi rodu Drachowskich. Swoje dobra sprzedawali mu między innymi Walenty Drachowski Wietrzych, Marcin Drachowski Lis, Wojciech Drachowski Kopeć, Maciej Drachowski Kopeć, Maciej Drachowski Syrowy oraz Wojciech Drachowski Golemowski.

Kulminacją tego procesu była transakcja z 1570 roku, kiedy Maciej Drachowski Syrowy sprzedał Krzysztofowi Iwińskiemu Drachowo Wyszakowo wraz z opuszczoną wsią Skrody za 4000 złotych.

Był to symboliczny koniec epoki, w której Drachowo pozostawało przede wszystkim wsią licznych współdziedziców wywodzących się z jednego rodu.

Ostatni ślad dawnych podziałów

Jeszcze na początku XVII wieku rejestr poborowy województwa kaliskiego z lat 1618–1620 wymienia dawne części majątkowe Drachowa. W Romiejewie znajdowały się folwarki należące do Jana Malczewskiego, Stanisława Skrzetuskiego oraz Wawrzyńca i Macieja Karszewskich. Z kolei Drachowo Kopciów należało do Krzysztofa Iwińskiego.

Jest to ostatni moment, w którym średniowieczny układ własności jest tak wyraźnie widoczny w źródłach. W kolejnych dziesięcioleciach dawne działy rodowe stopniowo zanikły.

Drachowo jako część dóbr niechanowskich

W XVII wieku miejscowość przechodziła kolejno w ręce Iwińskich, Rożnowskich i Mańkowskich. Coraz częściej występowała już jako element większego kompleksu dóbr ziemskich.

Najpóźniej w XVIII wieku weszła w skład dóbr niechanowskich. W 1782 roku Stefan Garczyński kupił od spadkobierców Franciszka Drogosława Skórzewskiego cały klucz niechanowski obejmujący również Drachowo. Od tego momentu dzieje miejscowości były ściśle związane z historią majątku niechanowskiego.

XIX i XX wiek

W połowie XIX wieku właścicielką majątku była Teresa Potulicka. Według danych z 1846 roku Drachowo liczyło 15 domów i 123 mieszkańców.

Na początku XX wieku nastąpiła kolejna ważna zmiana. Ignacy Knast sprzedał miejscowy folwark Niemieckiej Komisji Kolonizacyjnej za 196 500 marek. Wkrótce znaczna część gruntów znalazła się w rękach niemieckich osadników, co wyraźnie zmieniło strukturę własnościową miejscowości.

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Drachowo ponownie znalazło się w granicach państwa polskiego. Po II wojnie światowej majątek został przejęty przez państwo, a dawna własność ziemska przestała istnieć.

Dziedzictwo Drachowskich

Największym dziedzictwem Drachowa nie jest zachowany dwór ani pałac, lecz niezwykle bogata dokumentacja archiwalna. Setki zapisów pozostawionych w księgach sądowych pozwalają odtworzyć dzieje miejscowej szlachty z dokładnością niespotykaną w większości okolicznych wsi.

Historia Drachowskich pokazuje, jak przez ponad dwa stulecia funkcjonowała wielkopolska wieś drobnoszlachecka – od licznych współdziedziców występujących przed sądami ziemskimi na początku XV wieku, przez rozdrobnione działy rodzinne XVI stulecia, aż po stopniowe przejmowanie majątku przez większych właścicieli ziemskich. Dzięki zachowanym źródłom Drachowo należy dziś do najlepiej udokumentowanych pod względem własnościowym miejscowości gminy Niechanowo.