Właściciele i dzieje majątku w Drachowie (XV–XX w.)
Drachowo należy do grona miejscowości, których historia własności sięga głębokiego średniowiecza. Przez kilka stuleci wieś pozostawała w rękach licznych przedstawicieli drobnej szlachty, wywodzących się głównie z rodu Drachowskich. Dopiero od końca XVI wieku rozpoczął się proces skupowania rozdrobnionych części majątku przez większych właścicieli ziemskich. Dzięki zachowanym dokumentom sądowym można prześledzić dzieje własności Drachowa niemal nieprzerwanie od XV do XX wieku.
Ród Drachowskich
Najstarsze zachowane źródła z XV wieku wymieniają miejscowych dziedziców używających nazwiska Drachowski, pochodzącego od nazwy wsi. W dokumentach spotykamy między innymi Wojciecha, Wyszaka, Jana, Bartłomieja oraz liczne kobiety wywodzące się z tego rodu.
Już w połowie XV wieku Drachowo było silnie rozdrobnione własnościowo. Poszczególne części przechodziły drogą sprzedaży, zamiany i spadków pomiędzy krewnymi oraz rodzinami związanymi z okolicznymi miejscowościami. W źródłach pojawiają się również właściciele z Malczewa, Grzybowa, Mikołajewic, Słowikowa czy Gurowa.
W 1443 roku część wsi należała do Wojciecha Drachowskiego, który dokonał zamiany dóbr z Mikołajem Paczynowskim. Z tego samego okresu pochodzą wzmianki o Andrzeju i Wojciechu z Drachowa.
Podzielona wieś
W XV i XVI wieku Drachowo nie stanowiło jednolitego majątku. Poszczególne części posiadały własne nazwy, związane najczęściej z gałęziami rodowymi właścicieli.
W źródłach pojawiają się między innymi:
- Drachowo Wietrzychowo,
- Drachowo Wyszakowo,
- Drachowo Romiejewo,
- Drachowo Kopciowo,
- Drachowo Syrowe,
- Drachowo Kośmidrowe.
Nazwy te nie oznaczały odrębnych wsi, lecz części jednej miejscowości należące do różnych rodzin.
W pierwszej połowie XVI wieku spotykamy liczne transakcje sprzedaży, zastawów i zapisów posagowych dotyczących poszczególnych działów majątku. W dokumentach przewijają się przedstawiciele rodzin Drachowskich, Cielmowskich, Malczewskich, Korzkiewskich, Goczałkowskich, Grzybowskich oraz Słowikowskich.
Drachowscy i ich przydomki
W XVI wieku ród Drachowskich był już podzielony na wiele linii rodzinnych. W dokumentach spotykamy między innymi:
- Drachowskich Kopeciów,
- Drachowskich Romiejów,
- Drachowskich Wietrzychów,
- Drachowskich Kośmiderów,
- Drachowskich Syrowych,
- Drachowskich Liszów.
Przydomki pozwalały odróżniać poszczególne gałęzie rodu zamieszkujące tę samą wieś. Często kilka rodzin noszących nazwisko Drachowski posiadało jednocześnie odrębne części majątku.
W 1511 roku odnotowano spór pomiędzy braćmi Michałem i Jakubem Drachowskimi o dom i dwór w Drachowie. Konflikty związane z podziałami majątkowymi były częstym zjawiskiem wśród drobnej szlachty.
Koniec epoki drobnej szlachty
Druga połowa XVI wieku przyniosła stopniową koncentrację własności.
Kluczową rolę odegrał Krzysztof Iwieński z Tomic. W latach 1569–1570 wykupił znaczną część Drachowa od różnych gałęzi rodu Drachowskich. W dokumentach zachowały się liczne akty sprzedaży obejmujące części Wietrzychowa, Wyszakowa i innych działów majątku.
Proces ten oznaczał początek końca wielowiekowej dominacji drobnej szlachty w Drachowie. Rozdrobniona wieś zaczęła przekształcać się w większy majątek ziemski.
Drachowo w rękach Iwieńskich i Rożnowskich
Na początku XVII wieku właścicielami większej części Drachowa pozostawali Iwieńscy.
W 1609 roku Krzysztof Iwieński zobowiązał się przekazać Drachowo Wielkie Adamowi Rożnowskiemu. Rok później majątek znalazł się już w rękach Jana i Jakuba Rożnowskich.
Jednocześnie inne części miejscowości pozostawały własnością rodzin Malczewskich oraz ich spadkobierców.
Mańkowscy i kolejni właściciele
W pierwszej połowie XVII wieku Drachowo przechodziło w ręce kolejnych przedstawicieli wielkopolskiej szlachty.
W 1630 roku Piotr Iwieński sprzedał Janowi Mańkowskiemu i Katarzynie Krzyckiej dobra obejmujące między innymi Mikołajewice i Drachowo. Kilka lat później źródła nadal odnotowują związki majątkowe pomiędzy Drachowem a sąsiednimi dobrami ziemskimi.
W tym okresie wieś była już częścią większych kompleksów majątkowych, a jej wcześniejszy drobnoszlachecki charakter stopniowo zanikał.
Drachowo w dobrach niechanowskich
Najpóźniej w XVIII wieku Drachowo weszło w skład klucza dóbr niechanowskich.
Do właścicieli tych dóbr należeli między innymi Skórzewscy. Po śmierci generała Franciszka Drogosława Skórzewskiego majątek odziedziczyli jego spadkobiercy.
W 1782 roku nastąpiła jedna z najważniejszych transakcji w historii miejscowości. Stefan Garczyński, syn kasztelana Edwarda Garczyńskiego, zakupił od spadkobierców Skórzewskich cały klucz niechanowski obejmujący Niechanowo, Żelazkowo, Miroszkę, Mikołajewice, Potrzymowo, Nową Wieś oraz Drachowo. Wartość transakcji wyniosła 292 635 złotych polskich.
Od tego momentu losy Drachowa były związane z dziejami majątku niechanowskiego.
Własność ziemska w XIX wieku
Po rozbiorach Polski Drachowo znalazło się pod panowaniem pruskim.
W połowie XIX wieku właścicielką miejscowego majątku była Teresa Potulicka. Według danych z 1846 roku wieś liczyła 15 domów i 123 mieszkańców.
W kolejnych dziesięcioleciach majątek funkcjonował jako folwark związany z większymi dobrami ziemskimi regionu. W tym okresie postępowała również kolonizacja niemiecka, która znacząco wpłynęła na strukturę narodowościową mieszkańców.
Komisja Kolonizacyjna
Na początku XX wieku Drachowo znalazło się w centrum pruskiej polityki germanizacyjnej.
Przed 29 marca 1905 roku Ignacy Knast sprzedał folwark Drachowo o powierzchni około 400 mórg Niemieckiej Komisji Kolonizacyjnej za 196 500 marek. Była to bardzo wysoka kwota, zwłaszcza że sam Knast nabył majątek zaledwie rok wcześniej za 125 000 marek.
Komisja Kolonizacyjna wykupywała majątki od polskich właścicieli i osadzała na nich niemieckich kolonistów. W rezultacie już w 1907 roku większość gospodarstw w Drachowie znajdowała się w rękach niemieckich osadników.
XX wiek i współczesność
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Drachowo ponownie znalazło się w granicach państwa polskiego. Wielka własność ziemska stopniowo traciła znaczenie, a wieś przybierała coraz bardziej typowy charakter rolniczej osady.
Po II wojnie światowej dawny majątek przestał funkcjonować w formie znanej z XIX wieku. Zniknęły także ślady wielu dawnych właścicieli, których nazwiska przez stulecia przewijały się w dokumentach.
Mimo to zachowane źródła pozwalają odtworzyć niezwykle bogatą historię własności Drachowa. Od średniowiecznych Drachowskich, poprzez Iwieńskich, Rożnowskich, Mańkowskich, Skórzewskich i Garczyńskich, aż po okres Komisji Kolonizacyjnej – dzieje majątku stanowią ważną część historii całej ziemi niechanowskiej.
