Kościół św. Marcina w Jarząbkowie
Kościół parafialny pw. św. Marcina Biskupa w Jarząbkowie należy do najstarszych świątyń w gminie Niechanowo. Jego dzieje sięgają średniowiecza, a historia parafii związana jest nierozerwalnie z początkami samej miejscowości. Przez ponad sześć stuleci kościół był nie tylko centrum życia religijnego mieszkańców Jarząbkowa, lecz także ważnym ośrodkiem dla okolicznych wsi.
Początki parafii
Pierwsza pewna wzmianka o kościele w Jarząbkowie pochodzi z 1399 roku, kiedy źródła odnotowują istnienie miejscowego wikarego. W 1411 roku wspomniany został proboszcz Mikołaj, co potwierdza funkcjonowanie dobrze zorganizowanej parafii.
Według części historyków początki świątyni mogą być jednak znacznie starsze. Przypuszcza się, że pierwszy kościół mógł powstać już w XII wieku z fundacji rodu Awdańców, który należał do najstarszych właścicieli Jarząbkowa. Drewniana budowla nie przetrwała do naszych czasów, jednak tradycje parafialne miejscowości mogą sięgać początków rozwoju osadnictwa rycerskiego na tym terenie.
Budowa obecnej świątyni
Obecny kościół jest budowlą murowaną. Istniał już przed 1520 rokiem, kiedy proboszczem parafii był Benedykt Izbieński, późniejszy biskup poznański. W tym czasie parafia jarząbkowska należała do większych w okolicy i obejmowała aż dwanaście miejscowości.
Kolatorami kościoła byli wówczas właściciele Jarząbkowa i Czechowa z rodu Słomowskich. Przez kolejne stulecia świątynia była utrzymywana i wspierana przez kolejnych właścicieli majątku ziemskiego. Wśród rodzin szczególnie związanych z parafią wymieniani są m.in. Słomowscy, Gliścińscy, Widliccy, Brzozowscy oraz Chrzanowscy, którzy przez wieki należeli do właścicieli Jarząbkowa i okolicznych dóbr.
Kościół w czasach nowożytnych
W XV i XVI wieku prowadzono działania mające na celu zapewnienie parafii odpowiedniego uposażenia. W 1426 roku Jan z Czechowa wraz z kanonikiem Pawłem Czechowskim zapisali czynsz z gruntów w Jarząbkowie na rzecz ubogich uczniów szkoły w Gnieźnie. Kilkadziesiąt lat później dokonano zamiany gruntów między właścicielem wsi a proboszczem, aby poprawić warunki funkcjonowania parafii.
Przez kolejne wieki kościół pozostawał najważniejszym obiektem w miejscowości. W 1846 roku, dzięki staraniom rodziny Chrzanowskich, przeprowadzono gruntowną restaurację świątyni.
Wielka przebudowa w latach 1928–1930
Największe zmiany w wyglądzie kościoła nastąpiły w okresie międzywojennym. Po wizytacji biskupiej w 1927 roku podjęto decyzję o gruntownej przebudowie świątyni. Prace rozpoczęły się w 1928 roku. Według przekazów projekt przebudowy przypisywany jest Rogerowi Sławskiemu lub architektowi Cybichowskiemu, jednak dostępne obecnie źródła nie pozwalają jednoznacznie potwierdzić autorstwa. .
Usunięto wewnętrzne filary, które ograniczały przestrzeń nawy. W ich miejsce wykonano nowe sklepienie, dzięki czemu wnętrze uzyskało bardziej przestronny charakter. Powstała również boczna przybudówka mieszcząca kaplicę, zakrystię oraz kruchtę.
Kościół otrzymał nowe wyposażenie, między innymi główny ołtarz, ambonę, balustradę i część ławek. Najbardziej widocznym efektem przebudowy była budowa wieży od strony głównego wejścia. Jej zwieńczenie ukończono w 1930 roku. Pod pozłacanym krzyżem umieszczono kulę zawierającą dokumenty opisujące historię świątyni oraz współczesne monety.
Po zakończeniu prac kościół stał się jedną z najbardziej okazałych świątyń wiejskich w tej części powiatu gnieźnieńskiego.
Ośrodek życia religijnego
Przez wiele stuleci parafia była centrum życia społecznego okolicy. Szczególne znaczenie miał odpust Przemienienia Pańskiego, który przyciągał pielgrzymów z licznych okolicznych miejscowości. Jeszcze w okresie międzywojennym wspominano o dawnych pielgrzymkach przybywających do Jarząbkowa.
W latach trzydziestych XX wieku parafia prowadziła ożywioną działalność religijną i społeczną. W 1936 roku odwiedził ją biskup Antoni Laubitz, a w 1938 roku powstał chór kościelny skupiający mieszkańców Jarząbkowa i okolicznych wsi.
Okres II wojny światowej
Podczas okupacji niemieckiej kościół został zamknięty i zamieniony na magazyn. Podobny los spotkał wiele świątyń na ziemiach wcielonych do III Rzeszy. Dopiero po zakończeniu wojny budynek ponownie zaczął pełnić funkcje religijne.
Lata powojenne
Po wojnie przystąpiono do prac konserwatorskich i remontowych. W 1958 roku świątynię zelektryfikowano. W kolejnych latach wykonano nowe polichromie według projektu Bartłomieja Kurki oraz przeprowadzono restaurację wnętrza.
W 1960 roku kościół został ponownie konsekrowany przez biskupa Lucjana Bernackiego, co symbolicznie zamknęło okres odbudowy po wojennych zniszczeniach.
Cmentarz przykościelny
Przy kościele znajduje się historyczny cmentarz, na którym zachowały się grobowce dawnych właścicieli Jarząbkowa. Szczególną wartość posiada nagrobek Marcjanny Prądzyńskiej z 1847 roku, należący do najstarszych zachowanych zabytków sepulkralnych w okolicy.
Dziedzictwo Jarząbkowa
Kościół św. Marcina jest najważniejszym zabytkiem Jarząbkowa i jednym z najcenniejszych obiektów sakralnych gminy Niechanowo. Jego historia odzwierciedla dzieje całej miejscowości – od średniowiecznych początków związanych z rodem Awdańców, przez czasy szlacheckich właścicieli, po współczesność. Przez ponad sześćset lat świątynia pozostaje świadkiem życia kolejnych pokoleń mieszkańców tej części ziemi gnieźnieńskiej.
