Jarząbkowo – właściciele i dziedzice jednej z najstarszych wsi gminy Niechanowo
Dzieje Jarząbkowa nierozerwalnie związane są z rodami szlacheckimi, które przez stulecia posiadały miejscowy majątek ziemski, patronowały parafii św. Marcina oraz wpływały na rozwój gospodarczy i społeczny miejscowości. Choć nie zachowały się pełne informacje o wszystkich właścicielach, źródła historyczne oraz księgi metrykalne pozwalają odtworzyć ciągłość dziejów kilku rodzin związanych z Jarząbkowem od średniowiecza aż po XIX wiek.
Awdańcy – najstarsi znani właściciele
Najstarszym rodem związanym z Jarząbkowem byli Awdańcy, jeden z najpotężniejszych rodów rycerskich średniowiecznej Wielkopolski.
Pierwsza znana wzmianka o miejscowości pochodzi z 1396 roku, kiedy odnotowano Jana Jarząbkowskiego herbu Awdańców. Fakt przyjęcia nazwiska od nazwy wsi wskazuje, że ród ten był związany z Jarząbkowem od dłuższego czasu i należał do jego właścicieli.
Historycy przypuszczają, że właśnie Awdańcy mogli ufundować pierwszy kościół parafialny już w XII wieku. Choć brak bezpośrednich źródeł potwierdzających tę informację, istnienie rozwiniętej parafii pod koniec XIV wieku sugeruje znacznie wcześniejsze początki miejscowego ośrodka religijnego.
Czechowscy i związki z kapitułą gnieźnieńską
W XV wieku ważną rolę w dziejach Jarząbkowa odegrała rodzina Czechowskich.
W 1426 roku Jan z Czechowa oraz jego stryj Paweł Czechowski, kanonik gnieźnieński, zapisali czynsz z gruntów położonych w Jarząbkowie na rzecz ubogich uczniów szkoły katedralnej w Gnieźnie. Był to jeden z pierwszych znanych przykładów działalności fundacyjnej związanej z miejscowością.
W 1463 roku Jan Czechowski dokonał zamiany gruntów z miejscowym proboszczem, poprawiając warunki gospodarowania majątkiem parafialnym. W końcu XV wieku źródła wymieniają Jana Czechowskiego i jego żonę Katarzynę ze Świniar jako właścicieli Jarząbkowa.
Słomowscy – patroni parafii
W pierwszej połowie XVI wieku właścicielami Jarząbkowa byli Słomowscy.
Źródła z 1520 roku wymieniają ich jako kolatorów miejscowego kościoła, czyli osoby posiadające prawo patronatu nad parafią. Był to przywilej wiążący się jednocześnie z obowiązkiem troski o świątynię.
W tym okresie parafia jarząbkowska należała do największych w okolicy i obejmowała aż dwanaście miejscowości. Proboszczem był wówczas Benedykt Izbieński, późniejszy biskup poznański.
Iwińscy, Czarnkowscy, Pigłowscy i Popowscy
W drugiej połowie XVI wieku Jarząbkowo znalazło się w rękach Krzysztofa Iwińskiego. Był on właścicielem nie tylko Jarząbkowa, ale także sąsiedniego Czechowa oraz innych okolicznych dóbr. Źródła pokazują, że w tym czasie Jarząbkowo było częścią większego majątku ziemskiego, którym Iwiński aktywnie zarządzał.
Po śmierci Krzysztofa Iwińskiego dobra odziedziczył jego syn Piotr Iwiński. Był jeszcze małoletni, dlatego jego sprawami majątkowymi zajmowali się opiekunowie, wśród których znajdował się Łukasz Mielżyński, kasztelan gnieźnieński. Ostatecznie Piotr, już jako pełnoprawny właściciel, zdecydował się sprzedać rodzinne dobra.
W 1638 roku Piotr Iwiński sprzedał Czechowo, Jarząbkowo, część Michałek i Jelitowo Katarzynie z Bnina Opalińskiej oraz Teresie z Otoka Zaleskiej za 35 tysięcy złotych polskich. Była to ogromna suma, pokazująca wartość całego kompleksu majątkowego.
Jarząbkowo nie pozostało jednak długo w rękach nowych właścicieli. W 1645 roku dobra przeszły do Adama Uriela Czarnkowskiego, który następnie sprzedał Czechowo i Jarząbkowo Łukaszowi Pigłowskiemu za 49 tysięcy złotych polskich. W ten sposób obie miejscowości ponownie znalazły się w rękach jednego właściciela.
Łukasz Pigłowski należał do zamożnej szlachty wielkopolskiej. W 1651 roku przekazał synowi Janowi Pigłowskiemu Czechowo, Jarząbkowo i Ruchocino. Zachowany zapis pokazuje, że Jarząbkowo było wówczas częścią większego zespołu dóbr rodzinnych.
Dalsze losy majątku zostały związane z rodziną Popowskich. Córka Łukasza Pigłowskiego, Zofia, była żoną Pawła Popowskiego, a po jego śmierci wyszła za Stanisława Karśnickiego. W wyniku rodzinnych podziałów część dóbr Pigłowskich przypadła jej synowi Janowi Popowskiemu. W 1675 roku w jego rękach znalazły się między innymi Czechowo, Jarząbkowo i Ruchocino.
Była to więc zmiana właściciela bardziej złożona, niż mogłoby się wydawać. Jarząbkowo nie przeszło po prostu z jednej obcej rodziny do drugiej. Popowscy byli związani z Pigłowskimi poprzez małżeństwo i dziedziczenie, dlatego dawne dobra Pigłowskich pozostały w kręgu rodzinnych powiązań.
W końcu XVII wieku nastąpiła kolejna zmiana. W 1694 roku Jan Popowski i Jadwiga z Pigłowskich zawarli z Adamem Jaraczewskim kontrakt dotyczący Czechowa i Jarząbkowa. W ten sposób zakończył się okres, w którym obie miejscowości przez kilka dziesięcioleci pozostawały związane z Iwińskimi, Czarnkowskimi, Pigłowskimi i Popowskimi.
Historia XVII-wiecznego Jarząbkowa pokazuje przy tym charakterystyczny dla dawnej Wielkopolski sposób funkcjonowania wielkich majątków. Wieś często nie była własnością pojedynczej osoby w dzisiejszym rozumieniu, lecz częścią większego zespołu dóbr, który poprzez sprzedaże, posagi, spadki i rodzinne działy przechodził z rąk do rąk. Jarząbkowo przez długi czas pozostawało przy tym związane z Czechowem, tworząc z nim jeden z ważniejszych zespołów majątkowych tej części dawnego powiatu gnieźnieńskiego.
Właściciele Jarząbkowa w XVIII wieku
Znacznie więcej informacji przynoszą zachowane księgi metrykalne parafii św. Marcina.
W XVIII wieku Jarząbkowo oraz sąsiednie Czechowo przechodziły w ręce kolejnych rodzin szlacheckich. W źródłach regularnie pojawiają się przedstawiciele rodzin Gliścińskich, Widlickich, Goczałkowskich oraz Brzozowskich, określani jako dziedzice lub właściciele Jarząbkowa i Czechowa.
W 1772 roku odnotowano ślub Antoniego Widlickiego z Zofią z Roznowskich Gliścińską, dziedziczką Jarząbkowa i Czechowa. W kolejnych latach w księgach parafialnych pojawiają się ich dzieci, a także informacje o gospodarowaniu majątkiem.
W 1783 roku właścicielką Jarząbkowa została Zofia Roznowska, która po śmierci Antoniego Widlickiego wyszła za Augustyna Goczałkowskiego. W metrykach z końca XVIII wieku para wielokrotnie występuje jako dziedzice Jarząbkowa i Czechowa.
Brzozowscy i początek XIX wieku
Na przełomie XVIII i XIX wieku dobra jarząbkowskie znalazły się w rękach Michała Józefa Brzozowskiego i jego żony Magdaleny ze Szczanieckich.
Źródła metrykalne z lat 1800–1809 wielokrotnie określają ich jako dziedziców Czechowa i Jarząbkowa. Rodzina ta należała do najważniejszych właścicieli ziemskich w okolicy i aktywnie uczestniczyła w życiu miejscowej parafii.
W księgach zachowały się również informacje o narodzinach i śmierci członków rodziny, dzięki czemu można prześledzić historię kolejnego etapu dziejów majątku.
Chrzanowscy – właściciele Jarząbkowa w XIX wieku
W XIX wieku znaczącą rolę odegrała rodzina Chrzanowskich.
Stanisław Chrzanowski był właścicielem Jarząbkowa, Czechowa, Jelitowa i Kleparza. Za jego czasów majątek należał do większych dóbr ziemskich w tej części powiatu gnieźnieńskiego.
W 1846 roku dzięki staraniom rodziny Chrzanowskich przeprowadzono gruntowną restaurację kościoła parafialnego św. Marcina. W tym samym czasie Jarząbkowo liczyło 15 domów i 176 mieszkańców.
Pod koniec XIX wieku majątek obejmował około 268 hektarów ziemi. Właśnie za czasów Chrzanowskich nastąpiły istotne przemiany społeczne, w tym osiedlenie się w 1892 roku rodzin przybyłych z Górnego Śląska.
Pamiątki po dawnych właścicielach
Najbardziej widocznym śladem obecności dawnych właścicieli Jarząbkowa pozostaje kościół parafialny oraz przykościelny cmentarz.
Zachowały się tam nagrobki rodzin związanych z miejscowym majątkiem ziemskim. Szczególną wartość historyczną posiada nagrobek Marcjanny Prądzyńskiej z 1847 roku, należący do najstarszych zachowanych pomników sepulkralnych w gminie Niechanowo.
Nazwiska dawnych właścicieli odnaleźć można również w księgach metrykalnych parafii, które stanowią jedno z najcenniejszych źródeł do poznawania historii miejscowości.
Właściciele, patroni i gospodarze Jarząbkowa
Historia Jarząbkowa pokazuje, jak przez stulecia zmieniali się właściciele wielkopolskich majątków ziemskich. Od średniowiecznych Awdańców, przez Czechowskich, Słomowskich i Iwińskich, aż po Gliścińskich, Widlickich, Goczałkowskich, Brzozowskich i Chrzanowskich – kolejne pokolenia szlachty współtworzyły dzieje miejscowości oraz miejscowej parafii.
Choć po dawnych dworach i majątkach zachowało się niewiele materialnych śladów, pamięć o ich właścicielach przetrwała w dokumentach, metrykach oraz historii kościoła św. Marcina. Dzięki nim Jarząbkowo pozostaje jedną z najlepiej udokumentowanych historycznie miejscowości w gminie Niechanowo.
