Jarząbkowo – właściciele i dziedzice jednej z najstarszych wsi gminy Niechanowo
Dzieje Jarząbkowa nierozerwalnie związane są z rodami szlacheckimi, które przez stulecia posiadały miejscowy majątek ziemski, patronowały parafii św. Marcina oraz wpływały na rozwój gospodarczy i społeczny miejscowości. Choć nie zachowały się pełne informacje o wszystkich właścicielach, źródła historyczne oraz księgi metrykalne pozwalają odtworzyć ciągłość dziejów kilku rodzin związanych z Jarząbkowem od średniowiecza aż po XIX wiek.
Awdańcy – najstarsi znani właściciele
Najstarszym rodem związanym z Jarząbkowem byli Awdańcy, jeden z najpotężniejszych rodów rycerskich średniowiecznej Wielkopolski.
Pierwsza znana wzmianka o miejscowości pochodzi z 1396 roku, kiedy odnotowano Jana Jarząbkowskiego herbu Awdańców. Fakt przyjęcia nazwiska od nazwy wsi wskazuje, że ród ten był związany z Jarząbkowem od dłuższego czasu i należał do jego właścicieli.
Historycy przypuszczają, że właśnie Awdańcy mogli ufundować pierwszy kościół parafialny już w XII wieku. Choć brak bezpośrednich źródeł potwierdzających tę informację, istnienie rozwiniętej parafii pod koniec XIV wieku sugeruje znacznie wcześniejsze początki miejscowego ośrodka religijnego.
Czechowscy i związki z kapitułą gnieźnieńską
W XV wieku ważną rolę w dziejach Jarząbkowa odegrała rodzina Czechowskich.
W 1426 roku Jan z Czechowa oraz jego stryj Paweł Czechowski, kanonik gnieźnieński, zapisali czynsz z gruntów położonych w Jarząbkowie na rzecz ubogich uczniów szkoły katedralnej w Gnieźnie. Był to jeden z pierwszych znanych przykładów działalności fundacyjnej związanej z miejscowością.
W 1463 roku Jan Czechowski dokonał zamiany gruntów z miejscowym proboszczem, poprawiając warunki gospodarowania majątkiem parafialnym. W końcu XV wieku źródła wymieniają Jana Czechowskiego i jego żonę Katarzynę ze Świniar jako właścicieli Jarząbkowa.
Słomowscy – patroni parafii
W pierwszej połowie XVI wieku właścicielami Jarząbkowa byli Słomowscy.
Źródła z 1520 roku wymieniają ich jako kolatorów miejscowego kościoła, czyli osoby posiadające prawo patronatu nad parafią. Był to przywilej wiążący się jednocześnie z obowiązkiem troski o świątynię.
W tym okresie parafia jarząbkowska należała do największych w okolicy i obejmowała aż dwanaście miejscowości. Proboszczem był wówczas Benedykt Izbieński, późniejszy biskup poznański.
Iwińscy i rozwój folwarku
W drugiej połowie XVI wieku właścicielem Jarząbkowa był Krzysztof Iwiński.
Rejestry podatkowe wskazują, że w tym okresie rozwijał się miejscowy folwark. Część gruntów chłopskich została prawdopodobnie przyłączona do majątku dworskiego, co było zjawiskiem charakterystycznym dla gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej w Wielkopolsce.
Właściciele Jarząbkowa w XVIII wieku
Znacznie więcej informacji przynoszą zachowane księgi metrykalne parafii św. Marcina.
W XVIII wieku Jarząbkowo oraz sąsiednie Czechowo przechodziły w ręce kolejnych rodzin szlacheckich. W źródłach regularnie pojawiają się przedstawiciele rodzin Gliścińskich, Widlickich, Goczałkowskich oraz Brzozowskich, określani jako dziedzice lub właściciele Jarząbkowa i Czechowa.
W 1772 roku odnotowano ślub Antoniego Widlickiego z Zofią z Roznowskich Gliścińską, dziedziczką Jarząbkowa i Czechowa. W kolejnych latach w księgach parafialnych pojawiają się ich dzieci, a także informacje o gospodarowaniu majątkiem.
W 1783 roku właścicielką Jarząbkowa została Zofia Roznowska, która po śmierci Antoniego Widlickiego wyszła za Augustyna Goczałkowskiego. W metrykach z końca XVIII wieku para wielokrotnie występuje jako dziedzice Jarząbkowa i Czechowa.
Brzozowscy i początek XIX wieku
Na przełomie XVIII i XIX wieku dobra jarząbkowskie znalazły się w rękach Michała Józefa Brzozowskiego i jego żony Magdaleny ze Szczanieckich.
Źródła metrykalne z lat 1800–1809 wielokrotnie określają ich jako dziedziców Czechowa i Jarząbkowa. Rodzina ta należała do najważniejszych właścicieli ziemskich w okolicy i aktywnie uczestniczyła w życiu miejscowej parafii.
W księgach zachowały się również informacje o narodzinach i śmierci członków rodziny, dzięki czemu można prześledzić historię kolejnego etapu dziejów majątku.
Chrzanowscy – właściciele Jarząbkowa w XIX wieku
W XIX wieku znaczącą rolę odegrała rodzina Chrzanowskich.
Stanisław Chrzanowski był właścicielem Jarząbkowa, Czechowa, Jelitowa i Kleparza. Za jego czasów majątek należał do większych dóbr ziemskich w tej części powiatu gnieźnieńskiego.
W 1846 roku dzięki staraniom rodziny Chrzanowskich przeprowadzono gruntowną restaurację kościoła parafialnego św. Marcina. W tym samym czasie Jarząbkowo liczyło 15 domów i 176 mieszkańców.
Pod koniec XIX wieku majątek obejmował około 268 hektarów ziemi. Właśnie za czasów Chrzanowskich nastąpiły istotne przemiany społeczne, w tym osiedlenie się w 1892 roku rodzin przybyłych z Górnego Śląska.
Pamiątki po dawnych właścicielach
Najbardziej widocznym śladem obecności dawnych właścicieli Jarząbkowa pozostaje kościół parafialny oraz przykościelny cmentarz.
Zachowały się tam nagrobki rodzin związanych z miejscowym majątkiem ziemskim. Szczególną wartość historyczną posiada nagrobek Marcjanny Prądzyńskiej z 1847 roku, należący do najstarszych zachowanych pomników sepulkralnych w gminie Niechanowo.
Nazwiska dawnych właścicieli odnaleźć można również w księgach metrykalnych parafii, które stanowią jedno z najcenniejszych źródeł do poznawania historii miejscowości.
Właściciele, patroni i gospodarze Jarząbkowa
Historia Jarząbkowa pokazuje, jak przez stulecia zmieniali się właściciele wielkopolskich majątków ziemskich. Od średniowiecznych Awdańców, przez Czechowskich, Słomowskich i Iwińskich, aż po Gliścińskich, Widlickich, Goczałkowskich, Brzozowskich i Chrzanowskich – kolejne pokolenia szlachty współtworzyły dzieje miejscowości oraz miejscowej parafii.
Choć po dawnych dworach i majątkach zachowało się niewiele materialnych śladów, pamięć o ich właścicielach przetrwała w dokumentach, metrykach oraz historii kościoła św. Marcina. Dzięki nim Jarząbkowo pozostaje jedną z najlepiej udokumentowanych historycznie miejscowości w gminie Niechanowo.
