WŁAŚCICIELE CZECHOWA I DZIEJE MAJĄTKU OD XV DO XX WIEKU
Fot. Dwór w Czechowie od strony parku.
Ponad pięć stuleci historii jednego majątku
Dzieje majątku w Czechowie należą do najlepiej udokumentowanych spośród miejscowości obecnej gminy Niechanowo. Zachowane księgi sądowe, rejestry poborowe, dokumenty majątkowe oraz metryki parafialne pozwalają prześledzić zmiany własnościowe od początku XV wieku aż do wybuchu II wojny światowej.
Przez ponad pięćset lat majątek przechodził z rąk do rąk – od średniowiecznych Czechowskich, poprzez Słomowskich, Iwińskich, Pigłowskich i Popowskich, aż po rodzinę Chrzanowskich, która pozostawała jego właścicielem do 1939 roku. Każdy z tych rodów pozostawił trwały ślad w historii Czechowa.
Ród Czechowskich – pierwsi znani dziedzice
Najstarsza pewna wzmianka o właścicielu Czechowa pochodzi z 1403 roku. W źródłach pojawia się wówczas Pakosław z Czechowa, pierwszy znany z imienia dziedzic miejscowości.
W XV wieku Czechowo było rodową siedzibą Czechowskich, którzy przyjęli nazwisko od nazwy swoich dóbr. Już w 1426 roku źródła wspominają Jana z Czechowa jako współdziedzica Jarząbkowa, co potwierdza ścisłe związki obu majątków.
Rodzina stopniowo powiększała swój stan posiadania. W 1436 roku Jan Czechowski nabył część pobliskiego Piotrowa, a kolejne dokumenty wymieniają jego następców – między innymi Augustyna i Tomasza Czechowskich.
Do najwybitniejszych przedstawicieli rodu należał Paweł Czechowski, kanonik gnieźnieński i poznański oraz archidiakon śremski. Obecność przedstawiciela rodziny w gronie wyższych duchownych Wielkopolski świadczy o znaczeniu społecznym Czechowskich już w XV stuleciu.
Podział rodzinnego majątku
W drugiej połowie XV wieku doszło do uporządkowania rodzinnych dóbr.
W 1465 roku Augustyn Czechowski zapisał swojej żonie Helenie posag zabezpieczony na Czechowie i innych dobrach. Cztery lata później przeprowadzono podział majątku obejmującego Czechowo, Jarząbkowo, Chwaliszyce, Gąsiorowo oraz Chwalibogówko.
Pod koniec XV wieku Jan Czechowski zabezpieczył posag swojej żony Katarzyny Swynarskiej na połowie Czechowa i Jarząbkowa.
Źródła pokazują, że już wtedy oba majątki tworzyły niemal nierozłączną całość gospodarczą.
Czechowscy w XVI wieku
Na początku XVI wieku głównym właścicielem był Tomasz Czechowski, syn Jana.
W dokumentach wielokrotnie występuje jako dziedzic Czechowa i Jarząbkowa. Z 1524 roku pochodzi wzmianka o miejscowym sołectwie należącym do Tomasza, co świadczy o dobrze zorganizowanej strukturze gospodarczej wsi.
W tym okresie Czechowo należało do lepiej zagospodarowanych majątków szlacheckich ziemi gnieźnieńskiej. Funkcjonował folwark, gospodarstwa kmiece oraz wiatraki obsługujące okoliczne wsie.
Słomowscy i Brudzewscy
W pierwszej połowie XVI wieku część dóbr znalazła się w rękach Słomowskich, spokrewnionych z rodziną Czechowskich.
W źródłach pojawiają się Wincenty, Jan, Janusz, Łukasz, Maksymilian i Stanisław Słomowscy. Rodzina posiadała również Jarząbkowo i część Żółcza.
W 1544 roku Jan i Stanisław Słomowscy sprzedali Czechowo oraz Jarząbkowo Andrzejowi Brudzewskiemu. Był to początek częstszych zmian właścicieli miejscowego majątku.
Bnińscy i Iwińscy
W 1571 roku Łukasz i Maksymilian Słomowscy sprzedali Czechowo Stanisławowi Bnińskiemu, sędziemu ziemskiemu poznańskiemu.
Jeszcze przed końcem XVI wieku dobra znalazły się jednak w rękach Krzysztofa Iwińskiego z Tomic, jednego z najważniejszych właścicieli Czechowa w początkach XVII wieku.
Rejestr poborowy z lat 1618–1620 wymienia go jako właściciela sześciu łanów osiadłych, dwóch zagrodników i wiatraka. Dane te pokazują, że Czechowo pozostawało dobrze prosperującym majątkiem rolnym.
Krzysztof Iwiński prowadził liczne transakcje majątkowe. W 1602 roku sprzedał dobra Maciejowi Trzeckiemu, a dziesięć lat później dokonał rezygnacji Czechowa i Jarząbkowa na rzecz Jana Gałczyńskiego. Charakter tych umów nie zawsze jest jednoznaczny, ponieważ kolejne dokumenty ponownie wymieniają Iwińskich jako właścicieli majątku.
Po śmierci Krzysztofa dobra odziedziczył jego małoletni syn Piotr Iwiński, pozostający pod opieką kasztelana gnieźnieńskiego Łukasza Mielżyńskiego.
W 1638 roku Piotr sprzedał Czechowo, Jarząbkowo, część Michałek oraz Jelitowo Katarzynie z Bnina Opalińskiej i Teresie z Otoka Zaleskiej za 35 tysięcy złotych polskich.
Czarnkowscy i Pigłowscy
W połowie XVII wieku właścicielem Czechowa został Adam Uriel Czarnkowski.
Już w 1645 roku sprzedał on Czechowo, Jarząbkowo i przyległe dobra Łukaszowi Pigłowskiemu za 49 tysięcy złotych polskich.
Pigłowscy należeli do najważniejszych właścicieli majątku w XVII wieku. W 1651 roku Łukasz przekazał dobra swojemu synowi Janowi, a Czechowo pozostawało w rękach tej rodziny przez kolejne lata.
Popowscy
Od 1675 roku majątek znalazł się w rękach Popowskich.
Źródła wymieniają Jana, Mariana oraz Bogusława Popowskich. To właśnie za ich czasów powstały najstarsze zachowane opisy miejscowego dworu i zabudowań gospodarczych.
Wizja dóbr z 1743 roku przedstawia drewniany dwór kryty gontem z kamienną piwnicą. Budynek był już wówczas stary i wymagał licznych napraw. W złym stanie znajdowały się także stodoły, stajnie i pozostałe zabudowania folwarczne.
Kolejna lustracja przeprowadzona w 1785 roku ukazuje dwór w znacznie lepszym stanie technicznym. Najprawdopodobniej pomiędzy obiema wizjami przeprowadzono jego gruntowną przebudowę lub generalny remont.
Widliccy, Goczałkowscy i Brzozowscy
W drugiej połowie XVIII wieku właścicielami Czechowa byli Antoni Widlicki oraz Zofia z Rożnowskich Widlicka.
Następnie dobra przeszły w ręce Goczałkowskich herbu Poraj. W źródłach pojawiają się Augustyn i Józef Goczałkowscy jako właściciele Czechowa i Jarząbkowa.
Na przełomie XVIII i XIX wieku majątek należał do Michała Józefa Brzozowskiego oraz jego żony Magdaleny ze Szczanieckich.
Po nich dobra przeszły na rodzinę Seyberlichów, która władała nimi krótko.
Chrzanowscy – ostatni polscy właściciele
W pierwszej połowie XIX wieku Czechowo znalazło się w rękach Chrzanowskich herbu Nowina.
To właśnie z ich okresem związany jest największy rozwój miejscowego majątku.
W połowie XIX wieku powstał obecny dwór otoczony parkiem krajobrazowym. Rozbudowano również zabudowania gospodarcze, tworząc nowoczesny folwark odpowiadający wymaganiom rozwijającego się rolnictwa.
W drugiej połowie XIX wieku właścicielem był Wiktor Chrzanowski. Za jego czasów gospodarstwo należało do najlepiej prowadzonych majątków ziemskich tej części powiatu gnieźnieńskiego.
Po jego śmierci majątek odziedziczył syn dr Stefan Klemens Nicefor Chrzanowski, urodzony w Czechowie w 1877 roku.
Na początku XX wieku gospodarstwo obejmowało około 344 hektary ziemi. Posiadało telefon połączony z centralą w Żydowie i specjalizowało się między innymi w produkcji nasion buraczanych. Był to jeden z nowocześniejszych majątków rolnych w okolicy.
Koniec wielowiekowego majątku
Wrzesień 1939 roku zakończył ponad pięćsetletnią historię prywatnego majątku ziemskiego w Czechowie.
Po zajęciu Wielkopolski przez Niemców dobra zostały skonfiskowane i przejęte przez administrację okupacyjną Kraju Warty. Rodzina Chrzanowskich utraciła swoją siedzibę, a majątek przekazano niemieckim zarządcom.
Losy ostatnich właścicieli oraz okupacyjne dzieje Czechowa stanowią odrębny rozdział historii miejscowości.
Więcej o rodzinie Chrzanowskich, przejęciu majątku przez Niemców, Maximilianie von Arronecie oraz badaniach Andrzeja Prusa Niewiadomskiego przeczytasz w osobnym artykule.
OSTATNI WŁAŚCICIELE CZECHOWA I OKUPACYJNE LOSY MAJĄTKU W ŚWIETLE USTALEŃ ANDRZEJA PRUSA NIEWIADOMSKIEGO
Historia ostatnich właścicieli Czechowa to opowieść o końcu wielkopolskiego ziemiaństwa, niemieckiej okupacji oraz ludziach, którzy zamieszkiwali miejscowy dwór w latach II wojny światowej. Dzięki badaniom Andrzeja Prusa Niewiadomskiego udało się odtworzyć wiele nieznanych wcześniej faktów dotyczących tego okresu.
