Szkoła w Mielżynie – od dawnych początków do współczesności
Historia szkoły w Mielżynie sięga co najmniej XVII wieku. Przez kolejne stulecia zmieniały się warunki nauczania, nauczyciele i budynki, ale szkoła pozostawała ważną częścią życia miejscowej społeczności. Jej dzieje to także opowieść o walce o polską mowę w czasach zaborów oraz o odbudowie polskiego szkolnictwa po odzyskaniu niepodległości.
Najstarsze ślady szkolnictwa
Pierwsza znana wzmianka o szkole w Mielżynie pochodzi z 1608 roku. Zapis zachowany w aktach archiwum Konsystorza Gnieźnieńskiego informuje, że rektorem szkoły w Mielżynie był wówczas Mateusz z Rottinensis. Utrzymywał go miejscowy proboszcz, wypłacając mu pięć marek rocznie.
Do obowiązków Mateusza należało wychowywanie uczniów w pobożności, obyczajności i dyscyplinie. Ówczesna szkoła nie zajmowała się więc wyłącznie nauką czytania i pisania, lecz również kształtowaniem zachowania młodych ludzi.
Kolejna ważna informacja pochodzi z 22 lutego 1697 roku. Podczas wizytacji parafii odnotowano niedostatki w szkole. Nie znamy szczegółów tych problemów, ale zapis pokazuje, że już pod koniec XVII wieku szkoła działała w Mielżynie i zwracano uwagę na warunki jej funkcjonowania.
Kim był profesor Koszucki?
Ciekawą wskazówkę dotyczącą początków XIX wieku przynosi relacja Piotra z Alkantary Chełmickiego z 8 października 1810 roku.
Podczas podróży z Warszawy do Żydowa przez Mielżyn bryczka, którą jechali podróżni, wywróciła się na mostku nad Strugą. W opisie tego zdarzenia pojawia się „Professor miasteczka tego Pan Koszucki”. Po wypadku podróżni udali się do jego domu.
Kim był ten człowiek? Możliwe, że określenie „profesor” oznaczało nauczyciela miejscowej szkoły. Nie udało się jednak dotąd ustalić jego imienia ani potwierdzić jego funkcji.
Interesująca jest również kwestia lokalizacji szkoły. W okolicznych miejscowościach mieszkanie nauczyciela często znajdowało się w budynku szkolnym. Jeżeli podobnie było w Mielżynie, a Koszucki rzeczywiście był nauczycielem, można przypuszczać, że szkoła stała niedaleko mostu na Strudze. To jednak hipoteza a nie potwierdzony fakt.
Jak wyglądała nauka na początku XIX wieku?
W 1808 roku w Księstwie Warszawskim wydano regulamin szkół elementarnych, czyli podstawowych szkół przeznaczonych dla dzieci. Dokument określał między innymi organizację nauki, podział uczniów na klasy i program nauczania.
Dzieci uczyły się czytania, pisania, rachunków, religii i zasad moralnych. W wyższej klasie przewidziano również praktyczne wiadomości dotyczące rolnictwa, hodowli zwierząt, miar, wag i pieniędzy. W mieście program mógł obejmować także zagadnienia przydatne w rzemiośle i handlu.
Nauka odbywała się rano i po południu. Regulamin uwzględniał również potrzeby rodzin wiejskich, które w okresie prac polowych potrzebowały pomocy dzieci.
Nie wiemy, w jakim stopniu przepisy te realizowano w Mielżynie. Pokazują one jednak, jak wyobrażano sobie funkcjonowanie szkoły elementarnej w czasach, gdy Chełmicki opisywał swoją podróż.
Nowa szkoła i nauczyciel Jan Albrecht
W kronice szkolnej pod datą 14 stycznia 1850 roku zapisano organizację nowej, dwuoddziałowej szkoły elementarnej. Kilka miesięcy później, 18 sierpnia, ks. H. Koszucki założył w Mielżynie czytelnię dla dzieci szkolnych i miejscowej ludności. Było to przedsięwzięcie służące nie tylko uczniom, lecz także dorosłym zainteresowanym czytaniem.
Ważnych informacji o szkole w drugiej połowie XIX wieku dostarcza publikacja Ludwika Rzepeckiego poświęcona katolickim szkołom elementarnym. W wykazie wymieniono Jana Albrechta, nauczyciela pracującego w Mielżynie od 1865 roku. Podano również, że jego roczny dochód z posady wynosił 240 talarów, a patronat nad szkołą sprawował dziedzic Sikorski.
W wykazie odnotowano 110 dzieci zobowiązanych do uczęszczania do szkoły, których językiem ojczystym był polski. Nie oznacza to jednak, że wszystkie te dzieci rzeczywiście regularnie uczestniczyły w lekcjach.
Szkoła w czasach zaborów
W drugiej połowie XIX wieku szkoła w Mielżynie działała pod pruskimi rządami. W wykazie katolickich szkół elementarnych Ludwika Rzepeckiego wymieniono Jana Albrechta, nauczyciela pracującego w Mielżynie od 1865 roku. Jego roczny dochód z posady wynosił 240 talarów, a patronat nad szkołą sprawował dziedzic Sikorski. W wykazie zapisano również 110 dzieci zobowiązanych do uczęszczania do szkoły, których językiem ojczystym był polski.
Kronika szkoły odnotowuje, że 20 sierpnia 1868 roku władze pruskie zezwoliły na utrzymanie tylko jednego nauczyciela. W 1871 roku utworzono szkółkę niedzielną dla dorosłych, a rok później uczniowie mielżyńskiej szkoły pomyślnie zdali egzamin w języku niemieckim.
Stary budynek przestaje służyć szkole
Wydany w 1885 roku szósty tom Słownika geograficznego Królestwa Polskiego wymienia w Mielżynie szkołę elementarną kilkoklasową. Podaje również, że miejscowość liczyła 610 mieszkańców, w tym 156 osób nieumiejących czytać i pisać. Dane te najprawdopodobniej odnoszą się do okresu sprzed poważnego uszkodzenia budynku szkolnego.
23 marca 1881 roku zapadły się gliniane ściany szkoły. Stan budynku był na tyle zły, że nie można było dalej prowadzić w nim zajęć. Wydarzenie to oznaczało konieczność zorganizowania nauki w zastępczych pomieszczeniach.
Lekcje religii odbywały się w kościele. Nauczyciel Sell zamieszkał w pomieszczeniu należącym do majątku, położonym naprzeciw dworu, w ogrodzie dziedzica Bilażewskiego. Pozostałe zajęcia prowadzono w wynajętej izbie u Wawrzyńca Nowakowskiego, na rogu rynku.
Przez kilka lat szkoła nie miała więc własnego, odpowiedniego budynku, a nauczanie odbywało się w różnych miejscach Mielżyna.
Nowa szkoła i troska o język polski
Dopiero 10 października 1886 roku poświęcono nowo wybudowany gmach szkolny. Według kroniki budynek posiadał trzy klasy. Zakończył się w ten sposób okres nauki prowadzonej w pomieszczeniach zastępczych.
Walka o język polski nie ograniczała się do samej szkoły. W 1888 roku w Mielżynie odbył się wiec w spichlerzu dominialnym dziedzica Bilażewskiego poświęcony sprawie języka polskiego na który miało przybyć około 1000 osób. Z kolei 10 sierpnia 1891 roku odnotowano prywatną naukę języka polskiego w miejscowej szkole. Te wydarzenia pokazują, jak ważne dla mieszkańców było zachowanie ojczystej mowy.
Powrót polskiej szkoły
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku rozpoczęto organizowanie polskiej szkoły w Mielżynie. W 1919 roku jej kierownikiem został pan Mądrach, a rok później stanowisko to objął M. Bielanów. W sierpniu 1923 roku kierownikiem został Andrzej Dziadziak.
W 1925 roku do szkoły w Mielżynie przyłączono szkołę w Mielżynie Starym wraz z całym jej majątkiem. W kolejnych latach następowały dalsze zmiany organizacyjne i kadrowe.
Okres okupacji niemieckiej przyniósł kolejne trudności. We wrześniu 1939 roku w budynku zakwaterowano wojsko niemieckie, a w latach 1942–1945 stacjonowały tam oddziały Hitlerjugend. Polskie dzieci z Mielżyna musiały wówczas uczęszczać do szkoły w Mąkownicy.
Do ponownego organizowania polskiej szkoły przystąpiono już w lutym 1945 roku. Według kroniki dokonała tego siostra Anuncjata, czyli Leokadia Raiczak, dominikanka. W marcu powrócił kierownik Franciszek Grusza.
Szkoła w drugiej połowie XX wieku
Po wojnie placówka stopniowo się rozwijała. Kolejnymi kierownikami byli między innymi Czesław Szymański, Lech Siekierski, Eugeniusz Druściel i Julian Gruszka. W 1970 roku kierownictwo szkoły objęła Janina Fałdzińska.
29 grudnia 1970 roku szkole nadano imię Powstańców Wielkopolskich 1918/19. Wydarzenie to podkreśliło związek placówki z historią regionu i pamięcią o walce o niepodległość.
W kolejnych dekadach pojawiła się potrzeba rozbudowy szkoły. W 1984 roku powołano społeczny komitet rozbudowy, a w 1988 roku położono fundamenty pod nowy budynek. Uroczyste otwarcie nowej szkoły nastąpiło 7 września 1996 roku. W następnych latach rozbudowywano również zaplecze sportowe.
Pamięć o dawnych pokoleniach
Historia szkoły w Mielżynie to nie tylko daty budowy kolejnych gmachów i nazwiska kierowników. To także dzieje nauczycieli, którzy kształcili następne pokolenia, oraz mieszkańców zabiegających o dostęp do nauki i zachowanie polskiego języka.
Od pierwszej wzmianki z 1608 roku, przez niepewny jeszcze trop profesora Koszuckiego z 1810 roku, po szkołę odbudowaną po wojnie i nowy budynek otwarty w 1996 roku — dzieje tej placówki odzwierciedlają przemiany samego Mielżyna.
Literatura i źródła
1. Rzepecki Ludwik, Obraz katolickich szkół elementarnych objętych Archidyjecezyjami Gnieźnieńską i Poznańską oraz Dyjecezyjami Chełmińską i Warmińską, Poznań 1867. Wykaz zawiera informacje o szkole w Mielżynie, nauczycielu Janie Albrechcie oraz liczbie dzieci zobowiązanych do nauki.
2. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VI, Warszawa 1885, hasło „Mielżyn”. Źródło informacji o szkole elementarnej, liczbie mieszkańców i analfabetów.
3. „Z dziejów mielżyńskiej szkoły” — artykuł prasowy, którego skan został wykorzystany w opracowaniu. Zawiera m.in. informacje o uszkodzeniu starego budynku szkolnego w 1881 roku, nauce w pomieszczeniach zastępczych i otwarciu nowego gmachu w 1886 roku.
4. Regulament szkół miejskich i wiejskich elementarnych, opracowany i wydany przez Izbę Edukacyjną 16 października 1808 r. Dokument opisuje organizację szkół elementarnych w Księstwie Warszawskim.
Źródła internetowe
5. Zespół Szkolno-Przedszkolny w Mielżynie, „Historia szkoły”, dostęp online: szkolamielzyn.pl/historia-szkoly. Kronika zawiera chronologię dziejów placówki od najstarszych wzmianek po okres powojenny.
6. Chełmicki Piotr z Alkantary, Pamiętnik podróży z Warszawy do Żydowa, zapis z 8 października 1810 r.
