Mielżyn staje się miastem. Narodziny miejskiego Mielżyna

Pierwsza znana pisana wzmianka o Mielżynie pochodzi z 1373 roku. Nie oznacza to jednak, że właśnie wtedy powstała miejscowość. Jest to tylko najstarszy zachowany zapis jej nazwy.

Przez następne stulecia Mielżyn stopniowo zmieniał swój charakter. Z osady związanej z dobrami ziemskimi stał się prywatnym miasteczkiem, należącym do miejscowych właścicieli.

Kiedy dokładnie otrzymał prawa miejskie? Tego dziś nie możemy powiedzieć z pełną pewnością.

Nie zachował się bowiem dokument, który pozwoliłby wskazać konkretny dzień lokacji.

Możemy jednak ustalić coś bardzo ważnego.

Mielżyn był miastem już w 1495 roku

W 1495 roku pojawia się źródło, które pozwala zajrzeć do Mielżyna na kilka dziesięcioleci przed tym, zanim dokumenty XVI wieku zaczną coraz częściej opisywać jego miejskie życie.

W sprawie występują Stanisław i Mikołaj Mielżyńscy, bracia i współdziedzice Mielżyna. Sprawa dotyczyła ich szwagra, Mikołaja Noteskiego, któremu Mielżyńscy zapisali określony dochód zabezpieczony na swoich dobrach.

Był to tak zwany wyderkaf.

W najprostszym wyjaśnieniu była to forma zobowiązania finansowego zabezpieczonego na określonych dobrach. Właściciel zapisywał komuś czynsz lub określoną sumę, a źródłem zabezpieczenia były wskazane nieruchomości albo dochody z nich.

I właśnie przy opisie tego zabezpieczenia pojawia się niezwykle ważne określenie:

„na mieście i wsi Mielżyn, na wsi Lipe i na połowie Ruchocina”.

To jedno zdanie ma dla historii Mielżyna ogromne znaczenie.

W dokumencie nie nazwano bowiem Mielżyna po prostu wsią. Występuje on jako „miasto i wieś”.

Oznacza to, że w 1495 roku funkcjonowało już wyraźne rozróżnienie między miejskim Mielżynem a jego wiejskim zapleczem.

Nie jest to więc późniejsza interpretacja historyka. Tak określono Mielżyn w dokumencie sporządzonym w jego własnej epoce.

To był czas Jana Olbrachta

Rok 1495 przypada na panowanie króla Jana Olbrachta, który był królem Polski w latach 1492–1501.

Nie oznacza to jednak, że Jan Olbracht nadał Mielżynowi prawa miejskie właśnie w 1495 roku.

Dokument, w którym pojawia się określenie „miasto i wieś Mielżyn”, nie jest przywilejem lokacyjnym. Jest dokumentem dotyczącym sprawy majątkowej Mielżyńskich.

Dlatego należy rozróżnić dwie rzeczy.

1495 rok nie musi być datą lokacji. Jest natomiast najwcześniejszym znanym nam obecnie świadectwem, że Mielżyn funkcjonował już jako miasto.

A skoro w 1495 roku określano go jako miasto, sama lokacja musiała nastąpić wcześniej.

To bardzo ważne rozróżnienie.

A więc dlaczego często pojawia się 1517 rok?

W opracowaniach dotyczących Mielżyna często pojawia się 1517 rok. Zestawienia historyczno-geograficzne określają nawet prawa miejskie Mielżyna jako istniejące przed 1517 rokiem.

Inne opracowania podają 1517 jako datę uzyskania praw miejskich, a jeszcze inne wskazują 1513 rok. Z kolei opracowanie powiatu gnieźnieńskiego mówi ogólnie o otrzymaniu praw miejskich na przełomie XV i XVI wieku.

Skąd te różnice?

Najprawdopodobniej wynikają z tego, że w późniejszych opracowaniach mieszają się różne informacje: moment lokacji, potwierdzenie praw miejskich oraz późniejsze odnowienia przywilejów.

Dlatego w naszej historii Mielżyna warto przyjąć rozwiązanie oparte przede wszystkim na źródłach:

Mielżyn był miastem już w 1495 roku. Dokładnej daty jego wcześniejszej lokacji nie znamy. Rok 1517 jest kolejnym potwierdzeniem jego miejskiego statusu.

Takie ujęcie nie rozstrzyga czegoś, czego obecnie nie potrafimy udowodnić, a jednocześnie nie pomija najstarszego znanego świadectwa.

Nie było to miasto oderwane od wsi

Mielżyn nie stał się miastem w taki sposób, jak współczesne miejscowości, które mają wyraźnie oddzielone granice administracyjne.

Było to miasto prywatne.

Oznaczało to, że należało do właściciela dóbr, a jego gospodarka była ściśle związana z otaczającą ziemią.

W skład większego zespołu dóbr wchodziły między innymi Mielżyn, Mielżynek, Lipe, Ruchocino i Wiekowo.

Właściciel posiadał więc nie tylko miejskie domy i grunty, lecz także wsie, pola, folwarki i inne źródła dochodów.

Mielżyn był centrum tego większego świata.

Miasto potrzebowało własnego życia

Prawdziwy obraz miejskiego Mielżyna zaczyna się jednak pojawiać dopiero w źródłach XVI wieku.

Mielżyn występuje w nich jako oppidum – łacińskie określenie oznaczające miasto lub miasteczko.

W rejestrach podatkowych pojawiają się rzemieślnicy, handlarze, komornicy i ludzie zajmujący się wyszynkiem gorzałki.

Jeszcze ciekawsze jest to, że w 1578 roku wspomniano burmistrza i radę miasta.

Nie był więc Mielżyn jedynie nazwą majątku należącego do szlachcica.

Był miejscowością, w której działało miejskie środowisko mieszkańców i miejska organizacja.

A kim byli ci ludzie?

Tego dowiadujemy się z XVI-wiecznych rejestrów podatkowych.

I właśnie im poświęcony jest kolejny obraz dawnego Mielżyna.