NOWA WIEŚ NIECHANOWSKA GM. NIECHANOWO. DZIEJE WSI I JEJ MIESZKAŃCÓW
Fot. Nowa Wieś Niechanowska
Nowa Wieś Niechanowska należy do miejscowości, których dzieje przez stulecia pozostawały związane z dobrami niechanowskimi. Położona na północ od Niechanowa, około 12 km od Gniezna, jest dziś niewielką wsią. W 2021 roku liczyła 80 stałych mieszkańców. Jej obecny, spokojny charakter nie zdradza jednak długiej historii, sięgającej co najmniej połowy XV wieku.
Dzieje Nowej Wsi są interesujące także dlatego, że miejscowość kilkakrotnie przechodziła ważne przemiany. Początkowo była częścią szlacheckiego kompleksu dóbr związanych z Niechanowem, później znalazła się w rękach kapituły gnieźnieńskiej, a w XVIII wieku została dotknięta skutkami epidemii i późniejszego ponownego zasiedlania. Szczególnie ważnym etapem jej historii stało się sprowadzenie kolonistów niemieckich, po którym wieś uzyskała wyraźnie wielowyznaniowy charakter.
Najstarsza wzmianka – 1450 rok
Najstarsza znana obecnie wzmianka o Nowej Wsi pochodzi z 1450 roku. Informacja ta jest szczególnie cenna, ponieważ przesuwa udokumentowane początki miejscowości o ponad pół wieku przed wzmiankę z 1511 roku, dotychczas przyjmowaną jako najstarszą.
W dokumencie dotyczącym majątku Mikołaja, dziedzica w Niechanowie, wymieniono jego dobra w Niechanowie, Jambroszkowie, Miroszce i Nowej Wsi. Na połowie tych dóbr Mikołaj zapisał swojej żonie Małgorzacie posag i wiano.
Źródło nie mówi nam jednak, kiedy dokładnie Nowa Wieś została założona. Nie wiemy również, czy nazwa miejscowości powstała w związku z jej założeniem, czy też była już wcześniej używana. Możemy natomiast stwierdzić, że w połowie XV wieku Nowa Wieś była już istniejącą miejscowością i należała do zespołu dóbr pozostających w związku z Niechanowem.
Źródło: Teki Dworzaczka, Poznań, Rezygnacje, XV wiek, nr 309 (Nr 1381), 1450: „N. Mikoł. dz. w Niechanowie na 1/2 swych dóbr w Niech., Jambroszkowie, Myroszce, i Nowejwsi, w p. gn., zap. 250 złp. pos. i t. w. ż. Małgorzacie”.
Jest to obecnie najstarszy znany nam zapis, który pozwala bezpośrednio połączyć nazwę Nowa Wieś z miejscowością wchodzącą w skład zespołu dóbr niechanowskich.
Nowa Wieś w dobrach niechanowskich
Kolejne informacje pozwalają lepiej zobaczyć miejsce Nowej Wsi w strukturze majątku. Szczególnie interesujący jest dokument z 1493 roku. Występują w nim razem Żelazkowo, Nowa Wieś i Miroszka, natomiast w tym samym układzie majątkowym pojawiają się również Niechanowo i Jambroszkowo.
Nie jest to przypadkowe zestawienie. Przez kolejne stulecia Nowa Wieś pozostawała związana z kompleksem dóbr niechanowskich, a jej dzieje trudno oddzielić od historii właścicieli i zarządców Niechanowa.
Warto jednak zachować ostrożność: poszczególne dokumenty dotyczą przede wszystkim praw własności, zapisów majątkowych i transakcji, a nie samego życia mieszkańców. Dlatego na podstawie tych źródeł nie możemy jeszcze odtworzyć wyglądu XV-wiecznej wsi ani liczby jej mieszkańców. Możemy natomiast stwierdzić, że miejscowość już wówczas funkcjonowała w systemie własności ziemskiej związanym z Niechanowem.
Źródło: Teki Dworzaczka, Poznań, Ziemskie, XV wiek, nr 9920 (Nr 11 gr. włożony, luźny zeszyt 1388), 1493.
XVI wiek – wieś szlachecka
W XVI wieku Nowa Wieś należała do województwa kaliskiego, powiatu gnieźnieńskiego i parafii Niechanowo. Była wsią szlachecką.
Rejestry poborowe pozwalają po raz pierwszy zobaczyć nieco dokładniej jej charakter gospodarczy. W 1564 roku wykazano tutaj 6 łanów ziemi kmiecej oraz karczmę.
Sześć łanów oznaczało znaczący jak na niewielką wieś areał gospodarstw kmiecych. Nie należy jednak przeliczać tej liczby wprost na liczbę mieszkańców. Łan był jednostką powierzchni i nie odpowiadał jednemu gospodarstwu. Na jednym łanie mogło gospodarować kilka osób lub gospodarstw, zależnie od miejscowych warunków i sposobu podziału ziemi.
Obecność karczmy wskazuje natomiast, że Nowa Wieś nie była wyłącznie zespołem gospodarstw rolnych. Karczma pełniła na dawnej wsi również funkcje społeczne i gospodarcze, będąc miejscem sprzedaży trunków i innych produktów oraz spotkań mieszkańców i podróżnych.
Źródło: Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w., red. M. Słoń, Atlas Fontium.
1588 rok – zmniejszenie areału kmiecego
Kolejny rejestr, z 1588 roku, przynosi interesującą zmianę. W Nowej Wsi wykazano już tylko 3 łany ziemi kmiecej. Nie wymieniono również karczmy, która pojawia się jeszcze w starszych zapisach.
Nie oznacza to jednak automatycznie, że wieś zmniejszyła się o połowę. Zmiana może mieć związek z przekształceniami własnościowymi i gospodarczymi. Część gruntów mogła zostać włączona do folwarku albo wykorzystana w inny sposób. Bez dodatkowych źródeł nie da się jednak rozstrzygnąć, co dokładnie było przyczyną tej zmiany.
W tym czasie Nowa Wieś znajdowała się w rękach Krzysztofa Iwińskiego z Tomic, dziedzica Niechanowa.
Źródło: Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w., red. M. Słoń, Atlas Fontium.
Iwieńscy i dobra niechanowskie
Nowa Wieś była w tym okresie częścią większego kompleksu majątkowego należącego do Iwieńskich herbu Łodzia, związanych z Niechanowem.
Źródła sądowe pokazują, że Krzysztof z Tomic Iwieński występował jako dziedzic Niechanowa. W 1592 roku dokonywał kolejnych transakcji dotyczących dóbr ziemskich, a dokumenty potwierdzają jego znaczącą pozycję majątkową.
Warto w tym miejscu przypomnieć, że nazwa Nowej Wsi pojawia się w dokumentach dotyczących dóbr niechanowskich już wcześniej. Nie była więc osadą powstałą dopiero w czasach późniejszej kolonizacji niemieckiej. XV-wieczna Nowa Wieś poprzedza o kilka stuleci XVIII-wieczne sprowadzanie kolonistów.
To rozróżnienie jest bardzo ważne dla dalszych dziejów miejscowości.
1602 rok – sprzedaż Nowej Wsi kapitule gnieźnieńskiej
W 1602 roku nastąpiła ważna zmiana właścicielska.
Krzysztof z Tomic Iwiński sprzedał kapitule metropolitalnej w Gnieźnie za 20 000 złotych polskich całe wsie: Niechanowo, Żelazkowo, Nową Wieś oraz Miroszkę.
Transakcja ta była kolejnym etapem w dziejach całego kompleksu niechanowskiego. Nowa Wieś znalazła się wówczas w rękach jednej z najważniejszych instytucji kościelnych Wielkopolski – kapituły gnieźnieńskiej.
Źródło: Teki Dworzaczka, materiały dotyczące transakcji Krzysztofa z Tomic Iwińskiego z 1602 roku.
XVII wiek
Dzieje Nowej Wsi w XVII wieku są znacznie słabiej udokumentowane niż jej wcześniejsze i późniejsze dzieje. W zachowanych materiałach pojawia się jednak wciąż w kontekście dóbr niechanowskich.
Z tego okresu pochodzą także informacje dotyczące mieszkańców i osób związanych z Niechanowem. Nie wszystkie zapisy pozwalają jednak jednoznacznie przypisać konkretną osobę do Nowej Wsi, dlatego nie należy sztucznie rozszerzać historii miejscowości o każdą osobę występującą w dokumentach dotyczących Niechanowa.
To właśnie tutaj trzeba zachować ostrożność: związek z dobrami niechanowskimi jest dobrze udokumentowany, ale nie każdy dokument dotyczący Niechanowa jest automatycznie dokumentem dotyczącym Nowej Wsi.
Epidemia i wyludnienie w XVIII wieku
Początek XVIII wieku przyniósł Nowej Wsi bardzo trudny okres. Według lokalnych opracowań i informacji publikowanych na stronie poświęconej historii gminy Niechanowo około 1711 roku wieś została dotknięta zarazą i miała zostać całkowicie pozbawiona mieszkańców.
Tę informację należy jednak traktować ostrożnie.
Określenie, że wieś została „całkowicie wyludniona”, nie musi oznaczać, że wszyscy mieszkańcy zmarli. W czasie epidemii ludność często opuszczała zagrożone miejscowości, uciekając do innych osad lub majątków. Część osób mogła również powrócić po ustąpieniu zagrożenia.
Bez imiennego materiału metrykalnego pozwalającego prześledzić mieszkańców Nowej Wsi nie możemy rozstrzygnąć, jaki był rzeczywisty przebieg wydarzeń.
Możemy jednak przyjąć, że początek XVIII wieku był dla miejscowości okresem poważnego kryzysu demograficznego.
Nowa Wieś i kolonizacja niemiecka
Po kryzysie związanym z epidemią nastąpiła próba ponownego zasiedlenia części opuszczonych miejscowości należących do dóbr niechanowskich.
Około 1740 roku właściciel dóbr niechanowskich Jan Działyński sprowadzał kolonistów z Niemiec, aby zasiedlić opustoszałe wsie. Wśród miejscowości objętych tym procesem znalazła się również Nowa Wieś.
Zachowały się nazwiska kilku rodzin, które według lokalnego opracowania miały trafić właśnie tutaj:
Blech, Szejn, Bitzner, Szpejder, Beyn i Beczka.
Ten etap zasługuje na osobne opracowanie, ponieważ sprowadzenie kolonistów zmieniło późniejszą strukturę społeczną i wyznaniową Nowej Wsi. Z czasem obok ludności katolickiej pojawiła się tutaj liczna społeczność ewangelicka.
Nie oznacza to jednak, że powstała wówczas zupełnie nowa miejscowość. Nowa Wieś istniała co najmniej od XV wieku; XVIII-wieczna kolonizacja była raczej etapem jej ponownego zasiedlenia i przemiany demograficznej.
Temu zagadnieniu poświęcony zostanie osobny artykuł o kolonizacji niemieckiej i późniejszym Neudorf.
Kolonizacja niemiecka w Nowej Wsi Niechanowskiej. Od wyludnienia do Neudorf
Nowa Wieś w XIX wieku
W pierwszej połowie XIX wieku Nowa Wieś była już ponownie funkcjonującą osadą.
Około 1846 roku liczyła 14 domów i 124 mieszkańców. Właścicielką miejscowości była wówczas Teresa Potulicka.
Informacja ta pochodzi z opracowania J.A. Bobrowicza:
Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Księstwa Poznańskiego, Lipsk 1846.
Dane te pokazują, że w ciągu około stulecia od kryzysu początku XVIII wieku wieś została nie tylko ponownie zasiedlona, ale osiągnęła już stosunkowo znaczną liczbę mieszkańców.
Wieś wielowyznaniowa
Drugą połowę XIX wieku charakteryzowała wyraźna obecność ludności ewangelickiej.
Według „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich” z 1886 roku Nowa Wieś liczyła:
- 14 domów,
- 160 mieszkańców,
- w tym 80 ewangelików,
- pozostali mieszkańcy byli katolikami.
Słownik odnotował również, że 31 mieszkańców było analfabetami.
Dane te są niezwykle interesujące, ponieważ pokazują strukturę społeczną wsi w okresie, gdy skutki XVIII-wiecznej kolonizacji były już dobrze widoczne. Ewangelicy stanowili dokładnie połowę mieszkańców miejscowości.
W tym samym czasie liczba mieszkańców wzrosła w stosunku do 1846 roku z 124 do 160 osób, podczas gdy liczba domów pozostała według obu zestawień na poziomie 14.
Źródło: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VII, Warszawa 1886.
Cmentarz ewangelicki
Śladem obecności ewangelickich mieszkańców Nowej Wsi był również cmentarz ewangelicki, którego powstanie lokalne opracowania datują na około 1860 rok.
Jego istnienie należy wiązać z ukształtowaniem się w XIX wieku licznej społeczności ewangelickiej. Cmentarz był nie tylko miejscem pochówku, ale również jednym z najbardziej trwałych śladów przemian demograficznych, jakie zaszły w Nowej Wsi po XVIII-wiecznej kolonizacji.
Jego dzieje wymagają jednak osobnego opracowania źródłowego. Szczególnie wartościowe byłyby zachowane inskrypcje nagrobne, księgi cmentarne i metrykalne oraz informacje pozwalające ustalić nazwiska rodzin zamieszkujących wieś w XIX i na początku XX wieku.
Nowa Wieś – Neudorf
Na mapach z początku XX wieku Nowa Wieś występuje również pod niemiecką nazwą Neudorf.
Nie jest to dowód na powstanie miejscowości dopiero w okresie niemieckiej kolonizacji. Nazwa niemiecka była związana z funkcjonowaniem miejscowości w warunkach administracyjnych i językowych XIX i początku XX wieku, kiedy znaczna część mieszkańców była pochodzenia niemieckiego lub należała do społeczności ewangelickiej.
Zestawienie źródeł pokazuje więc ciekawą ciągłość:
średniowieczna Nowa Wieś → wieś dóbr niechanowskich → kryzys XVIII wieku → ponowne zasiedlenie z udziałem kolonistów niemieckich → XIX-wieczna wieś katolicko-ewangelicka → Neudorf na mapach początku XX wieku.
Od dużej wsi do niewielkiej miejscowości
W XX wieku rozpoczął się kolejny etap przemian. Z czasem zmieniała się struktura narodowościowa i wyznaniowa miejscowości, a po II wojnie światowej zniknęła funkcjonująca przez dziesięciolecia społeczność niemiecka.
Nowa Wieś zachowała jednak swój historyczny charakter niewielkiej miejscowości związanej z Niechanowem.
Współcześnie jest jeszcze mniejsza niż w XIX wieku. Według danych statystycznych w 2021 roku mieszkało tutaj 80 osób. W latach 1998–2021 liczba mieszkańców zmniejszyła się o około 3,6 procent.
Dzisiejsza Nowa Wieś jest więc niewielką wsią, której liczebność nie przypomina już XIX-wiecznych 160 mieszkańców. Jej historia pokazuje jednak, że liczba mieszkańców i znaczenie miejscowości zmieniały się wielokrotnie.
Wieś o znacznie starszej historii, niż mogłoby się wydawać
Historia Nowej Wsi Niechanowskiej nie zaczyna się w XVIII wieku wraz z niemieckimi kolonistami. To ważne rozróżnienie.
Najstarszy znany zapis nazwy Nowej Wsi pochodzi już z 1450 roku. W XVI wieku była ona wsią szlachecką z gospodarstwami kmiecymi i karczmą. W 1602 roku wraz z Niechanowem, Żelazkowem i Miroszką została sprzedana kapitule metropolitalnej w Gnieźnie. W XVIII wieku miejscowość dotknęła epidemia, a później rozpoczął się proces jej ponownego zasiedlania. Sprowadzani koloniści niemieccy stali się z czasem ważną częścią społeczności wsi.
W XIX wieku Nowa Wieś była już miejscowością wyraźnie wielowyznaniową – połowę jej mieszkańców stanowili ewangelicy. Pozostałością tego okresu był miejscowy cmentarz ewangelicki, a na mapach początku XX wieku wieś występowała jako Neudorf.
Dzieje Nowej Wsi są zatem dobrym przykładem tego, jak przez kilka stuleci jedna niewielka miejscowość mogła przechodzić kolejne przemiany: własnościowe, gospodarcze, demograficzne, wyznaniowe i językowe, nie tracąc przy tym swojej ciągłości historycznej.
Najważniejsze źródła
- Teki Dworzaczka, Poznań – Rezygnacje, XV wiek, nr 309 (Nr 1381), zapis z 1450 r.
- Teki Dworzaczka, Poznań – Ziemskie, XV wiek, nr 9920, zapis z 1493 r.
- Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w., red. M. Słoń, Atlas Fontium – dane z 1564 i 1588 r.
- Teki Dworzaczka – materiały dotyczące sprzedaży dóbr niechanowskich przez Krzysztofa z Tomic Iwińskiego w 1602 r.
- J.A. Bobrowicz, Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Księstwa Poznańskiego, Lipsk 1846.
- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VII, Warszawa 1886.
- mapy topograficzne z początku XX wieku.
- materiały dotyczące historii gminy Niechanowo oraz współczesne dane statystyczne miejscowości.
Uwaga źródłowa: informacje o całkowitym wyludnieniu Nowej Wsi podczas zarazy około 1711 r. oraz o konkretnych rodzinach kolonistów niemieckich zostały zaczerpnięte z lokalnego opracowania historycznego. Wymagają one dalszej weryfikacji w źródłach archiwalnych i metrykalnych, dlatego w artykule zostały przedstawione ostrożniej niż informacje potwierdzone bezpośrednio w dokumentach.
