Fot. Pałac w Niechanowie.

Mirosław Olejniczak

Wstęp

Niechanowo należy do najstarszych miejscowości ziemi gnieźnieńskiej. Choć pierwsze pewne informacje pisane dotyczące miejscowości pochodzą dopiero z początku XV wieku, odkrycia archeologiczne wskazują, że okolica była zamieszkana już kilka tysięcy lat wcześniej.

Dogodne położenie na wysoczyźnie morenowej oraz żyzne gleby sprzyjały osadnictwu, a później rozwojowi rolnictwa. Przez kolejne stulecia Niechanowo było własnością różnych rodów szlacheckich i ziemiańskich. Z miejscowością związani byli między innymi Nałęczowie, Zarębowie i Niechanowscy, Tomiccy i Iwieńscy herbu Łodzia, Działyńscy herbu Ogończyk, Brühlowie, Skórzewscy, Garczyńscy herbu Abdank, Mielżyńscy, Potuliccy oraz Żółtowscy.

Dzieje Niechanowa to jednak nie tylko historia właścicieli majątku. To również historia parafii, dworu i pałacu, gospodarstw chłopskich, rzemieślników, organizacji społecznych oraz kolejnych pokoleń mieszkańców. Zmieniały się granice państw, systemy gospodarcze i stosunki społeczne, ale miejscowość pozostawała lokalnym centrum życia swojej okolicy.

---

Rozdział I

Dzieje najdawniejsze i średniowieczne

Najstarsze ślady osadnictwa

Historia Niechanowa sięga czasów znacznie wcześniejszych niż pierwsze wzmianki w dokumentach.

Stanowiska archeologiczne odkryte na terenie miejscowości i w jej najbliższej okolicy potwierdzają obecność człowieka już w okresie kultury pucharów lejkowatych. Z kolejnych epok pochodzą zabytki pozostawione przez ludność kultury łużyckiej, pomorskiej, przeworskiej i wielbarskiej.

Oznacza to, że teren dzisiejszego Niechanowa był zasiedlany lub wykorzystywany przez ludzi przez wiele stuleci przed powstaniem państwa Piastów.

Na obszarze miejscowości i jej najbliższych okolic zarejestrowano kilkadziesiąt stanowisk archeologicznych. Niechanowo należy tym samym do najlepiej pod tym względem rozpoznanych obszarów obecnej gminy.

Średniowieczne początki

Jednym z najciekawszych śladów średniowiecznej przeszłości Niechanowa jest zachowane na skraju dawnego parku sztucznie usypane wyniesienie terenu, uznawane za pozostałość średniowiecznego gródka stożkowego.

Mógł on stanowić siedzibę pierwszych właścicieli Niechanowa i pełnić funkcję niewielkiego dworu obronnego. Nie przeprowadzono jednak dotąd badań archeologicznych, które pozwoliłyby jednoznacznie określić czas jego powstania, charakter oraz fundatorów. Dlatego przypuszczenia dotyczące jego funkcji należy traktować ostrożnie.

Niepewne pozostają również początki własności Niechanowa.

W literaturze regionalnej pojawiały się poglądy, że pierwszymi właścicielami miejscowości byli przedstawiciele rodu Różyców, a jeszcze wcześniejsze związki przypisywano czeskim Sławnikom. Dotychczas nie odnaleziono jednak średniowiecznych dokumentów, które potwierdzałyby te informacje. Należy więc traktować je jako hipotezy wymagające dalszych badań.

Interesującą wiadomość zanotował w XIX wieku Oskar Kolberg. Według przekazanej mu miejscowej tradycji dobra niechanowskie miały niegdyś należeć do Kanoników Regularnych z Trzemeszna. Kolberg nie podał jednak źródła tej informacji, dlatego również ona pozostaje elementem lokalnej tradycji, a nie potwierdzonym faktem historycznym.

Najstarsze źródła pisane

Najstarsze pewne wiadomości odnoszące się do Niechanowa pochodzą z początku XV wieku.

W 1411 roku źródła wymieniają plebana Jakuba. Jest to ważna informacja, ponieważ potwierdza funkcjonowanie miejscowej parafii.

Czternaście lat później, w 1425 roku, ten sam duchowny wystąpił jako współpatron w sporze dotyczącym prawa patronatu kościoła św. Wawrzyńca pod Gnieznem. Świadczy to o ugruntowanej pozycji parafii niechanowskiej oraz o aktywnym udziale miejscowego duchowieństwa w życiu kościelnym regionu.

Sama obecność parafii pozwala przypuszczać, że wieś istniała znacznie wcześniej. Utworzenie parafii było bowiem zazwyczaj zwieńczeniem dłuższego procesu rozwoju osadniczego i gospodarczego.

Niechanowo pod rządami Nałęczów

Pierwszym znanym z imienia właścicielem Niechanowa był Mikołaj z Dzwonowa herbu Nałęcz.

Należał do wpływowego wielkopolskiego rodu Nałęczów. W 1413 roku został mianowany przez króla Władysława Jagiełłę wielkim łowczym poznańskim. Właściciel Niechanowa należał więc do grona wyższych urzędników Królestwa Polskiego.

Ostatnim znanym przedstawicielem tej linii był Michał, który zmarł w 1439 roku. Jego śmierć zamknęła pierwszy udokumentowany okres dziejów Niechanowa związany z rodem Nałęczów.

Nie wiadomo jednak dokładnie, w jaki sposób po jego śmierci dobra przeszły w ręce kolejnych właścicieli.

---

Rozdział II

Niechanowo pod rządami Zarębów i Niechanowskich

Zarębowie w Niechanowie

Już w 1440 roku właścicielem Niechanowa był Jan z Brzostkowa herbu Zaręba, kantor i kanonik gnieźnieński.

Dobra posiadał wspólnie ze swoimi bratankami – Janem, również kanonikiem gnieźnieńskim, oraz Marcinem i Mikołajem, dziedzicami Brzostkowa i Niechanowa.

W tym samym roku Jan z Brzostkowa wraz z bratankami ufundował nowy ołtarz św. Michała Archanioła w kościele parafialnym w Brzostkowie. Świadczy to o wysokiej pozycji rodziny oraz jej zaangażowaniu w życie Kościoła.

Nie odnaleziono dotąd dokumentu wyjaśniającego, w jaki sposób Zarębowie weszli w posiadanie Niechanowa po wygaśnięciu miejscowej linii Nałęczów. Jest to jedna z nierozwiązanych kwestii w najstarszych dziejach miejscowości.

Powstanie linii Niechanowskich

Przedstawiciele rodziny z Brzostkowa zaczęli z czasem używać nazwiska Niechanowscy, utworzonego od nazwy posiadanego majątku.

Nie oznaczało to jednak powstania nowego rodu heraldycznego. Niechanowscy nadal należeli do rodu Zarębów, a nazwisko miało charakter topograficzny i podkreślało ich związek z Niechanowem.

Jednym z najważniejszych przedstawicieli tej linii był Mikołaj Niechanowski.

W 1450 roku oprawił swojej żonie Małgorzacie posag w wysokości 250 grzywien na połowie dóbr obejmujących Niechanowo, Jarząbkowo, Miroszkę i Nową Wieś.

Dokument ten pokazuje, że majątek niechanowski należał już wówczas do znaczniejszych dóbr rycerskich tej części ziemi gnieźnieńskiej.

Tragiczna śmierć Mikołaja Niechanowskiego

Jednym z najbardziej dramatycznych wydarzeń XV-wiecznych dziejów Niechanowa była śmierć Mikołaja Niechanowskiego.

W 1459 roku pozostawał on w konflikcie z dziekanem gnieźnieńskim Jakubem Kotem z Dębna. Przedmiot sporu nie jest dziś całkowicie znany. Można przypuszczać, że dotyczył należności kościelnych lub praw majątkowych związanych z kapitułą gnieźnieńską, jednak bezpośrednie źródła nie pozwalają rozstrzygnąć tej kwestii.

Podczas gwałtownych wydarzeń, które rozegrały się pod murami katedry gnieźnieńskiej, Jakub Kot zabił Mikołaja Niechanowskiego.

Zwłoki właściciela dóbr przewieziono następnie do Niechanowa i pochowano w miejscowym kościele.

Było to bez wątpienia jedno z najbardziej niezwykłych wydarzeń w średniowiecznych dziejach miejscowości.

Ostatnie lata rządów Niechanowskich

Śmierć Mikołaja nie oznaczała końca związku rodziny z Niechanowem.

W źródłach z lat siedemdziesiątych XV wieku pojawiają się jego krewni – Jan i Marcin Niechanowscy, kanonicy gnieźnieńscy.

W 1477 roku wraz z Anną, wdową po Mikołaju Gruszczyńskim, występowali jako dziedzice Niechanowa oraz właściciele Miroszki, Nowej Wsi i Jarząbkowa.

Rok później przeprowadzili rozgraniczenie dóbr Niechanowa i Jarząbkowa z sąsiednimi Mikołajewicami.

Pod koniec XV wieku pojawiła się kolejna zmiana.

Prawdopodobnie za sprawą małżeństwa Anny Niechanowskiej, córki Mikołaja Niechanowskiego, z Jerzym Tomickim z Iwna, prawa do majątku przeszły na rodzinę Tomickich.

Około 1484 roku rozpoczął się nowy etap dziejów Niechanowa.

---

Rozdział III

Niechanowo pod rządami Tomickich i Iwieńskich herbu Łodzia

Początek nowego okresu

Około 1484 roku Niechanowo przeszło w ręce jednego z najznaczniejszych rodów wielkopolskich – Tomickich herbu Łodzia.

Najprawdopodobniej nastąpiło to w wyniku małżeństwa Jerzego Tomickiego z Anną Niechanowską, córką Mikołaja Niechanowskiego.

Nie zachował się jednak dokument bezpośrednio potwierdzający przeniesienie własności. Kolejne źródła wskazują natomiast, że pod koniec XV wieku Tomiccy byli już właścicielami Niechanowa.

Rodzina należała do elity politycznej Wielkopolski. Jej przedstawiciele piastowali wysokie urzędy ziemskie i dworskie, byli wojewodami, kasztelanami, podkomorzymi oraz kanclerzami królewskimi.

Z rodu tego wywodził się między innymi Piotr Tomicki, biskup krakowski i kanclerz wielki koronny, jeden z najwybitniejszych polityków epoki Zygmunta I Starego.

Tomicy i Iwieńscy

W źródłach z przełomu XV i XVI wieku potomkowie Jerzego Tomickiego zaczęli coraz częściej używać nazwiska Iwieński, wywodzącego się od Iwna – nowej głównej siedziby rodu.

Nie oznaczało to jednak powstania nowej rodziny. Nazwisko Iwieński było związane z miejscem zamieszkania i posiadania, natomiast ciągłość genealogiczna rodu pozostawała zachowana.

Dzieje Tomickich i Iwieńskich, ich genealogia oraz rozwój majątku stanowią temat osobnego opracowania:

„Tomiccy i Iwieńscy herbu Łodzia. Dzieje wielkopolskiego rodu”.

---

Rozdział IV

Niechanowo pod rządami Działyńskich herbu Ogończyk

Początek rządów Działyńskich

Około 1650 roku dobra niechanowskie przeszły w ręce Działyńskich herbu Ogończyk, jednego z najznamienitszych rodów szlacheckich Rzeczypospolitej.

Zmiana właściciela była związana z małżeństwem Marianny z Tomic Iwińskiej ze Stanisławem Działyńskim, późniejszym wojewodą malborskim.

Źródła z połowy XVII wieku potwierdzają, że Marianna z Tomic Iwińska była siostrą Piotra Iwańskiego, dziedzica Iwna, Niechanowa, Urzazewa i Święcina.

W ten sposób prawa do dóbr niechanowskich znalazły się w rękach Działyńskich.

Marianna z Tomic Działyńska

Po śmierci męża Marianna z Tomic Działyńska pozostała jedną z najważniejszych postaci związanych z Niechanowem.

Jeszcze pod koniec XVII wieku występowała w źródłach jako osoba aktywnie uczestnicząca w życiu miejscowej parafii i środowiska dworskiego.

W 1694 roku została matką chrzestną Zofii, córki Stanisława Karszewskiego, dziedzica Karszewa. Towarzyszył jej wówczas wnuk Ignacy Działyński.

Informacja ta pokazuje, że właściciele Niechanowa utrzymywali bliskie kontakty z okoliczną szlachtą i odgrywali ważną rolę w życiu lokalnej społeczności.

W 1695 roku Marianna Działyńska zmarła w Toruniu. Zgodnie z zapisem księgi metrykalnej pozostawiła jedynego syna – Michała Działyńskiego, który odziedziczył dobra niechanowskie.

Michał Działyński

Rządy Michała Działyńskiego przypadły na okres odbudowy Wielkopolski po wyniszczających wojnach drugiej połowy XVII wieku.

Michał był nie tylko właścicielem Niechanowa, lecz także urzędnikiem królewskim. Piastował kolejno godność chorążego pomorskiego, kasztelana bydgoskiego, a następnie kasztelana brzeskokujawskiego.

Źródła metrykalne wskazują, że często przebywał w Niechanowie.

W miejscowym kościele odbywały się chrzty jego dzieci, a sam właściciel wielokrotnie występował jako ojciec chrzestny dzieci okolicznej szlachty.

Dwór niechanowski pozostawał więc ważnym ośrodkiem życia towarzyskiego i administracyjnego tej części ziemi gnieźnieńskiej.

W 1701 roku zmarła pierwsza żona Michała, Konstancja z Szamowa Działyńska. Została pochowana w grobie rodzinnym Działyńskich w katedrze gnieźnieńskiej.

Kilka lat później Michał zawarł ponowny związek małżeński z Ludwiką Niegolewską.

W 1704 roku, zabezpieczając prawa swojej żony, zapisał jej posag w wysokości 40 000 złotych na rozległych dobrach obejmujących między innymi Niechanowo, Żelazkowo, Nową Wieś, Miroszkę, Potrzymowo, Witkowo, Małachowo, Małachówko oraz połowę Wygrodzowa.

Dokument ten pokazuje rozmiary majątku skupionego wokół Niechanowa na początku XVIII wieku.

Dwór jako centrum życia okolicy

Na początku XVIII wieku Niechanowo pozostawało siedzibą właścicieli rozległego klucza majątkowego.

Księgi parafialne często wymieniają przedstawicieli rodziny Działyńskich jako rodziców chrzestnych lub świadków podczas uroczystości religijnych.

W otoczeniu dworu przebywali urzędnicy, służba dworska oraz przedstawiciele zaprzyjaźnionych rodzin szlacheckich z Karszewa, Mikołajewic, Miroszki i innych miejscowości należących do parafii.

Dzięki takim przekazom można zobaczyć Niechanowo jako lokalne centrum administracyjne i towarzyskie, z którego zarządzano rozległym kompleksem dóbr ziemskich.

Jakub Działyński i koniec rządów rodu

Po śmierci Michała dobra przejął jego syn Jakub Działyński, pełniący kolejno urzędy chorążego kaliskiego oraz starosty nakielskiego.

Za jego czasów rozpoczął się stopniowy proces wyprzedaży części majątku.

W 1741 roku sprzedano Nową Wieś, a kilka lat później także Mikołajewice. Były to pierwsze oznaki rozpadu dawnej jedności klucza niechanowskiego.

Decydujący moment nastąpił w 1748 roku.

Jakub Działyński sprzedał Henrykowi Brühlowi dobra obejmujące Niechanowo, Potrzymowo, Nową Wieś, Drachówko, Ambrożkowo i Januszkowo za sumę 180 000 złotych.

Transakcja zakończyła blisko stuletni okres rządów Działyńskich w Niechanowie.

---

Rozdział V

Brühlowie, Skórzewscy i Niechanowo w XVIII wieku

Niechanowo w rękach Henryka Brühla

Nabywcą dóbr niechanowskich w 1748 roku został Henryk Brühl, jeden z najpotężniejszych ludzi Rzeczypospolitej i Saksonii, pierwszy minister króla Augusta III.

Brühl należał do największych właścicieli ziemskich swoich czasów. Sam jednak rzadko odwiedzał odległe wielkopolskie majątki. Zarząd nad kluczem sprawowali wyznaczeni przez niego administratorzy.

Według miejscowej tradycji oraz późniejszych opracowań funkcję komisarza miał pełnić Onufry Breza, nadzorujący gospodarkę dóbr podczas nieobecności właściciela.

Z okresem tym wiąże się poprawa stanu majątku, między innymi poprzez rozwój gospodarki folwarcznej, porządkowanie dróg i prowadzenie prac melioracyjnych. Należy jednak zaznaczyć, że nie wszystkie te informacje znajdują bezpośrednie potwierdzenie w zachowanych dokumentach.

Skórzewscy

Około połowy lat pięćdziesiątych XVIII wieku Brühl sprzedał klucz niechanowski generałowi Franciszkowi Drogosławowi Skórzewskiemu i jego żonie Mariannie z Ciecierskich Skórzewskiej.

Źródła różnią się co do dokładnej daty transakcji. Pojawiają się lata 1756, 1757, a nawet 1763. Pewne jest natomiast, że już w 1763 roku Skórzewscy wykonywali prawa patronackie wobec parafii niechanowskiej, powołując na probostwo księdza Melchiora Kiełkowicza.

Franciszek Skórzewski należał do grona najwybitniejszych wielkopolskich magnatów XVIII wieku. Był generałem lejtnantem wojsk koronnych i właścicielem rozległych dóbr między innymi w Margoninie, Łabiszynie i Lubostroniu.

Jego żona Marianna z Ciecierskich należała do najbardziej wpływowych kobiet swojej epoki. Dzięki bliskim kontaktom z dworem pruskim utrzymywała korespondencję z królem Fryderykiem II i przez wiele lat przebywała w Berlinie.

Józef Wybicki w Niechanowie?

Z okresem Skórzewskich wiąże się interesująca tradycja dotycząca Józefa Wybickiego, przyszłego autora słów Mazurka Dąbrowskiego.

Informacja o jego pobycie w Niechanowie nie jest powszechnie znana i nie znajduje się w większości biografii Wybickiego.

Nie zachował się dokument urzędowy jednoznacznie potwierdzający jego pobyt w Niechanowie. Informacja opiera się na tradycji lokalnej i przekazach rodzinnych. Nie można więc przedstawiać jej jako bezspornego faktu.

Jednocześnie okoliczności rodzinne sprawiają, że pobyt taki wydaje się możliwy.

W kręgu rodziny Skórzewskich dorastała Kunegunda Drwęska, przyszła żona Józefa Wybickiego. Była córką Judy Tadeusza Hieronima Drwęskiego i Marianny ze Skórzewskich, a generałowa Marianna Skórzewska była jej ciotką i opiekunką.

W domu Skórzewskich Kunegunda spędziła młodość i tam w 1768 roku poznała Józefa Wybickiego.

Po ślubie zawartym jesienią 1773 roku młodzi małżonkowie pozostawali pod opieką Skórzewskich. Rodzina dysponowała kilkoma rezydencjami, wśród których znajdował się również Niechanowo.

Jeżeli tradycja o pobycie Wybickiego w Niechanowie jest prawdziwa, musiał on mieszkać tutaj w dawnym dworze Skórzewskich. Obecny pałac jeszcze wtedy nie istniał.

Koniec epoki Skórzewskich

Losy majątku zmieniły się po śmierci generała Franciszka Skórzewskiego we wrześniu 1773 roku oraz jego żony Marianny, która zmarła dwa miesiące później w Berlinie.

Ich syn Fryderyk był jeszcze małoletni. Zarząd nad majątkiem sprawowała więc rodzina Ciecierskich.

Wkrótce Niechanowo miało wejść w najważniejszy pod względem architektonicznym okres swoich dziejów.

---

Rozdział VI

Niechanowo pod rządami Garczyńskich herbu Abdank

Zakup dóbr przez Stefana Garczyńskiego

21 czerwca 1782 roku Anna z Malechowskich Ciecierska, wdowa po Józefie Ciecierskim, działając również jako opiekunka małoletniego Fryderyka Drogosława Skórzewskiego, zawarła w Niechanowie kontrakt sprzedaży całego klucza niechanowskiego.

Nabywcą został Stefan Garczyński herbu Abdank, syn Edwarda Garczyńskiego, kasztelana rozprzańskiego, i Katarzyny z Radolińskich.

Cena sprzedaży wyniosła 292 635 złotych polskich.

W skład nabytego majątku wchodziły między innymi:

• Niechanowo,
• Żelaskowo,
• Miroszka,
• Mikołajewice,
• Wężykowe Górne,
• Bojeniczki,
• Potrzymowo,
• Drachowo,
• Nowa Wieś.

Był to rozległy kompleks dóbr ziemskich, stanowiący jeden z większych kluczy majątkowych tej części Wielkopolski.

Stefan Garczyński należał do przedstawicieli wielkopolskiej elity schyłku Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Był rotmistrzem Kawalerii Narodowej, a później komisarzem Komisji Cywilno-Wojskowej województwa poznańskiego.

W 1780 roku poślubił Annę ze Skórzewskich, córkę generała Franciszka Skórzewskiego. Małżeństwo to połączyło nowego właściciela Niechanowa z rodziną dotychczasowych właścicieli.

Budowa pałacu

Objęcie Niechanowa przez Garczyńskich zapoczątkowało największą inwestycję budowlaną w historii miejscowości.

W latach 1783–1794 wzniesiono obecną rezydencję pałacową.

Nowy pałac zastąpił starszy dwór istniejący tutaj co najmniej od XVII wieku. Część opracowań konserwatorskich przypuszcza, że został wzniesiony na miejscu wcześniejszej siedziby właścicieli. Hipoteza ta nie została jednak dotąd jednoznacznie potwierdzona źródłowo.

Powstała okazała, murowana rezydencja reprezentująca architekturę przełomu późnego baroku i klasycyzmu.

Budynek założono na planie prostokąta. Jest to dwukondygnacyjny pałac z reprezentacyjnym piętrem, czyli piano nobile.

W początkach XIX wieku elewację frontową wzbogacono monumentalnym czterokolumnowym portykiem, który do dziś jest najbardziej charakterystycznym elementem budowli.

Park

Równocześnie z pałacem kształtowano nowe założenie parkowe.

Przed frontem rezydencji znajdował się reprezentacyjny dziedziniec z kolistym podjazdem. Za pałacem rozciągał się park krajobrazowy z alejami spacerowymi, ogrodem ozdobnym i użytkowym.

W obrębie założenia znajdowały się również sad, warzywniki, szklarnie oraz niewielka bażantarnia.

Pałac wraz z parkiem tworzył nowoczesną rezydencję ziemiańską, która stała się najważniejszym elementem krajobrazu Niechanowa.

Rodzina Garczyńskich w Niechanowie

Niechanowo stało się główną siedzibą Stefana Garczyńskiego i jego żony Anny.

Księgi metrykalne parafii pokazują, że właśnie tutaj przyszła na świat większość ich dzieci.

12 września 1783 roku ochrzczono syna Józefa Franciszka Walentego Ignacego Protazego Hiacynta. Rodzicami chrzestnymi byli Edward Garczyński i jego żona Katarzyna z Radolińskich – dziadkowie dziecka.

9 września 1788 roku urodziła się córka Maria Aleksandra Anna.

27 kwietnia 1790 roku ochrzczono syna Adama Tadeusza Józefa Marka Alojzego Wojciecha.

19 maja 1791 roku przyszła na świat córka Maria Teodora Magdalena Angela.

15 lipca 1793 roku ochrzczono syna Alojzego Bonawenturę Marię Franciszka Stanisława Wawrzyńca Jana.

Narodziny kolejnych dzieci pokazują, że Garczyńscy rzeczywiście stale związani byli z niechanowską rezydencją.

Gospodarowanie dobrami

Stefan Garczyński nie ograniczał się do budowy reprezentacyjnej siedziby.

Aktywnie zarządzał majątkiem, a w dokumentach sądowych wielokrotnie występował jako właściciel Niechanowa i okolicznych dóbr.

Interesującym wydarzeniem był proces z 1783 roku dotyczący zabójstwa jednej z poddanych z Niechanowa.

Garczyński doprowadził do skazania sprawcy na karę dwóch lat więzienia. Ostatecznie, na usilne prośby rodziny skazanego, zgodził się darować wykonanie wyroku, uzyskując od krewnych zobowiązanie, że sprawca nie będzie szukał zemsty ani na nim, ani na mieszkańcach jego dóbr.

Sprawa ta pokazuje jednocześnie właściciela majątku jako człowieka stanowczego w egzekwowaniu prawa i zdolnego do okazania łaski.

Niechanowo u schyłku XVIII wieku

Panowanie Garczyńskich przypadło na niezwykle burzliwy okres w dziejach Rzeczypospolitej.

W Warszawie obradował Sejm Czteroletni, uchwalono Konstytucję 3 maja, a następnie doszło do kolejnych rozbiorów Polski. Tymczasem życie Niechanowa koncentrowało się wokół majątku ziemskiego, parafii oraz nowo powstającej rezydencji.

W 1792 roku zmarł ksiądz Melchior Kiełkowicz, wieloletni proboszcz parafii i budowniczy obecnego kościoła św. Jakuba Apostoła.

Jeszcze przed śmiercią przygotował tekst własnego epitafium, które do dziś znajduje się we wnętrzu świątyni.

Kilka lat później, w 1796 roku, parafię niechanowską nawiedziła epidemia. Księgi metrykalne odnotowują wyraźny wzrost liczby zgonów, świadczący o ciężkim przebiegu zarazy.

Na początku XIX wieku Niechanowo znajdowało się już w granicach państwa pruskiego. Miejscowość została uwieczniona na mapach Prus Południowych z 1803 roku, przedstawiających układ zabudowy oraz rezydencję Garczyńskich.

Koniec rządów Garczyńskich

Po dwudziestu trzech latach nastąpiła kolejna zmiana właściciela.

W 1805 roku Stefan Garczyński sprzedał dobra niechanowskie Katarzynie hrabinie Mielżyńskiej z Chobienic, wdowie po Prokopie Mielżyńskim, rotmistrzu Kawalerii Narodowej.

Zakończył się tym samym okres Garczyńskich.

Ich rządy trwały stosunkowo krótko, ale pozostawiły po sobie najważniejszy do dziś materialny ślad historii miejscowości – pałac i związane z nim założenie parkowe.

---

Rozdział VII

Niechanowo pod rządami Mielżyńskich i Potulickich

Mielżyńscy w Niechanowie

W 1805 roku dobra niechanowskie przeszły w ręce Katarzyny z Czapskich Mielżyńskiej z Chobienic, wdowy po Prokopie Mielżyńskim.

Mielżyńscy należeli do najpotężniejszych rodzin wielkopolskiego ziemiaństwa. Ich główną siedzibą były Chobienice, a związki rodzinne łączyły ich z wieloma znaczącymi rodami regionu.

Niechanowo stało się częścią większego układu majątkowego i rodzinnego.

Katarzyna Mielżyńska nie władała jednak Niechanowem przez długi czas. W 1813 roku zmarła w Chobienicach.

W następnych latach coraz wyraźniej zaznacza się w historii miejscowości rodzina Potulickich.

Teresa z Mielżyńskich Potulicka

Przełomowe znaczenie miał rok 1820.

W wyniku działu majątkowego dobra związane z Niechanowem znalazły się w posiadaniu Teresy z Mielżyńskich Potulickiej, żony hrabiego Kaspra Potulickiego.

W skład kompleksu wchodziły między innymi:

• Mikołajewice,
• Niechanowo,
• Żelazkowo,
• Miroszka,
• Bojaniczki,
• Potrzymowo,
• Drachowo,
• Nowa Wieś.

Stan posiadania Teresy Potulickiej został następnie zatwierdzony przez władze pruskie w 1822 roku.

Zachowany dokument jest szczególnie cennym źródłem, ponieważ wymienia Niechanowo wraz z innymi miejscowościami należącymi do dóbr Mikołajewice.

W dokumentach i metrykach z kolejnych lat występował również Kasper Potulicki. W 1836 roku został określony w metryce jako dziedzic Niechanowa.

Dokumentacja własnościowa wskazuje jednak na Teresę jako posiadaczkę dóbr.

Niechanowo w pierwszej połowie XIX wieku

Potuliccy utrzymywali liczne kontakty rodzinne z Mielżyńskimi, Mycielskimi, Żółtowskimi, Krasickimi i innymi rodzinami ziemiańskimi.

Źródła metrykalne pozwalają przy tym zobaczyć nie tylko właścicieli, ale również życie miejscowości.

W parafii pojawiają się członkowie rodzin ziemiańskich, urzędnicy, oficjaliści oraz mieszkańcy okolicznych majątków.

Niechanowo pozostawało częścią dużego kompleksu dóbr, w którym obok własności ziemiańskiej funkcjonowały wsie, folwarki i gospodarstwa podporządkowane wspólnej administracji.

Epidemia cholery w 1841 roku

Nie był to jednak okres pozbawiony dramatycznych wydarzeń.

W 1841 roku parafię niechanowską dotknęła epidemia cholery.

Choroba pozostawiła wyraźny ślad w księgach parafialnych. W czasie epidemii w parafii niechanowskiej zmarły 52 osoby.

Dla miejscowej społeczności musiało to być wydarzenie szczególnie dotkliwe. Przy ówczesnej liczbie mieszkańców śmierć kilkudziesięciu osób oznaczała poważną stratę dla całej lokalnej społeczności.

Niechanowo w 1846 roku

Cennym uzupełnieniem informacji z ksiąg parafialnych jest wydane w 1846 roku Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Księstwa Poznańskiego J.A. Bobrowicza.

W zestawieniu Mikołajewice występują jako majątek należący do Teresy Potulickiej. Wśród miejscowości wchodzących w jego skład wymieniono między innymi Niechanowo, Drachowo, Miroszkę, Nową Wieś, Potrzymowo i Żelaszkowo.

Bobrowicz podał również dane dotyczące samego Niechanowa.

W 1846 roku miejscowość liczyła 40 domów i 495 mieszkańców.

Była więc już znaczną wsią, zamieszkaną przez blisko pięćset osób, a jednocześnie nadal pozostawała częścią rozległego majątku ziemskiego.

Koniec rządów Potulickich

W 1847 roku nastąpiła kolejna wielka zmiana.

Dobra niechanowskie zostały sprzedane Franciszkowi Żółtowskiemu (1818–1894).

Niechanowo opuściło tym samym krąg majątków związanych z Mielżyńskimi i Potulickimi i weszło w okres związany z rodziną Żółtowskich.

---

Rozdział VIII

Niechanowo pod rządami Żółtowskich

Franciszek Żółtowski i przemiany XIX wieku

Po 1847 roku dobra niechanowskie znalazły się w rękach rodziny Żółtowskich, która miała związać swoją historię z miejscowością na wiele dziesięcioleci.

Najpóźniej w połowie XIX wieku właścicielem Niechanowa był Franciszek Żółtowski. W źródłach z 1856, 1869 i 1881 roku występuje jako dziedzic dóbr niechanowskich.

Był to już zupełnie inny okres w dziejach majątku.

Niechanowo znajdowało się w granicach państwa pruskiego, a dawna struktura feudalna wsi stopniowo ustępowała nowoczesnym stosunkom własnościowym.

Jednym z najważniejszych wydarzeń dla mieszkańców było uwłaszczenie i przeprowadzenie separacji gruntów.

Wieś po uwłaszczeniu

Opis Niechanowa zamieszczony w wydanej w 1874 roku Encyklopedii Rolniczej pokazuje przemiany, jakie dokonały się w stosunkach własnościowych.

Podczas separacji w 1841 roku część gruntów należących wcześniej do gromady wiejskiej została nadana na własność zamieszkującym wieś kmieciom.

W zamian za otrzymane ziemie mieszkańcy zrzekli się praw do wspólnego użytkowania gruntów należących wcześniej do gromady. Przez pewien czas spłacali należności w formie czynszu.

Ostatecznie zobowiązania zostały uregulowane za pomocą listów rentowych, a odpowiedni kapitał przekazano właścicielowi dóbr.

W Niechanowie pozostało wówczas jeszcze czternaście osad powstałych w wyniku wcześniejszego rozwoju wsi.

Był to ważny etap przemiany dawnej wsi pańszczyźnianej w społeczność złożoną w coraz większym stopniu z samodzielnych gospodarzy.

Gospodarstwo Józefa Kozaneckiego

Jednym z gospodarzy szczegółowo opisanych w Encyklopedii Rolniczej był Józef Kozanecki.

Jego gospodarstwo obejmowało 16 hektarów i 51,5 ara gruntów ornych oraz 51,5 ara ogrodu.

Ziemia znajdowała się w jednym kompleksie i była uprawiana w systemie trójpolowym.

Kozanecki posiadał cztery krowy, trzy jałówki, dwa konie, trzodę chlewną, dwanaście kur oraz trzydzieści gęsi.

Wartość całego inwentarza żywego oszacowano na ponad 347 talarów.

Uprawiano pszenicę, żyto, jęczmień, owies, groch, tatarkę, ziemniaki i len.

Gospodarstwo dostarczało również obornika, którym nawożono część pól. Dochody pochodziły ze sprzedaży zwierząt i płodów rolnych, a gospodarze podejmowali także prace furmańskie.

Opis Kozaneckiego pokazuje również zmiany zachodzące w codziennym życiu mieszkańców.

Rosły potrzeby konsumpcyjne gospodarzy, pojawiały się kawa, herbata i cukier, zmieniały się ubrania oraz wyposażenie domów.

W izbach pojawiały się zegary, lustra, obrazy, szafy i komody.

Niechanowo drugiej połowy XIX wieku nie było już więc wsią o strukturze znanej z czasów pańszczyźnianych. Coraz większą rolę odgrywała grupa samodzielnych gospodarzy posiadających własną ziemię.

Wieś i lokalne rzemiosło

W drugiej połowie XIX wieku Niechanowo stopniowo nabierało charakteru lokalnego centrum gospodarczego.

Nadal najważniejszą rolę odgrywał majątek ziemski, ale obok niego funkcjonowały liczne gospodarstwa chłopskie oraz rzemieślnicy.

Zachowane zestawienia gospodarcze pokazują różnorodność zawodową mieszkańców. W Niechanowie działali między innymi rzeźnicy, piekarze, kowale, szewcy oraz przedstawiciele innych zawodów rzemieślniczych.

Wieś posiadała również osoby zajmujące się handlem i usługami.

Rozwój tych zawodów będzie szczególnie widoczny w źródłach dotyczących Niechanowa z początku XX wieku.

Kościół i szkoła

Ważnym elementem życia miejscowości pozostawał kościół parafialny.

Świątynia była nie tylko miejscem kultu, ale również jednym z głównych punktów życia społecznego. Wokół parafii koncentrowała się znaczna część aktywności mieszkańców.

W XIX wieku rozwijała się także oświata.

Źródła dotyczące szkół elementarnych pokazują, że Niechanowo posiadało własną szkołę, do której uczęszczały dzieci z miejscowości i okolic.

Był to kolejny przejaw przemian zachodzących w życiu wsi.

---

Rozdział IX

Niechanowo na przełomie XIX i XX wieku

Żółtowscy w Niechanowie

Żółtowscy pozostali właścicielami niechanowskiego majątku również na przełomie XIX i XX wieku.

Po Franciszku Żółtowskim dobra znalazły się w rękach kolejnego pokolenia rodziny.

W źródłach z końca XIX wieku pojawia się Stanisław Żółtowski, związany z Niechanowem jako właściciel majątku.

W 1909 roku, w Księdze adresowej polskich właścicieli ziemskich, Niechanowo wymieniono jako majętność spadkobierców hr. Stanisława Żółtowskiego.

W skład dóbr wchodziły nie tylko same Niechanowo, lecz także rozległe dobra i folwarki.

Wymieniano między innymi Marysin, Mikołajewice, Małachowo Złych Miejsc, Miroszkę, Żelazkowo i Kędzierzyn.

Część tych dóbr była już jednak w procesie parcelacji.

Źródła początku XX wieku pokazują więc jednocześnie wielkość majątku Żółtowskich oraz postępujący proces jego przekształcania.

Niechanowo pozostawało ważnym ośrodkiem gospodarczym całego kompleksu.

Kółko Rolnicze

Nowym elementem życia miejscowości stawała się działalność organizacyjna samych mieszkańców.

Szczególne znaczenie miało Kółko Rolnicze w Niechanowie, założone 11 czerwca 1873 roku z inicjatywy hr. Stanisława Żółtowskiego.

Organizacja przetrwała kolejne dziesięciolecia i stała się jedną z najważniejszych organizacji miejscowych gospodarzy.

W 1933 roku uroczyście obchodzono jej 60-lecie.

W uroczystości uczestniczyły delegacje licznych kółek rolniczych z Wielkopolski, organizacje społeczne, straż pożarna, młodzież oraz przedstawiciele władz i miejscowego ziemiaństwa.

Uroczystości rozpoczęły się przemarszem przez wieś do kościoła. Następnie uczestnicy udali się do ogrodu Jana Wawrzyniaka, gdzie odbyło się uroczyste zebranie.

Wspominano założycieli organizacji, jej działalność w okresie zaboru pruskiego, przerwę spowodowaną I wojną światową oraz odrodzenie Kółka po 1920 roku.

W 1933 roku organizacja liczyła już 72 członków rzeczywistych, a przy Kółku działały dwa zespoły przysposobienia rolniczego.

Rozwój Kółka pokazuje, że mieszkańcy Niechanowa coraz bardziej organizowali życie gospodarcze własnymi siłami.

---

Rozdział X

Niechanowo w II Rzeczypospolitej

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku Niechanowo znalazło się ponownie w granicach państwa polskiego.

Zmieniły się warunki polityczne, administracyjne i gospodarcze, ale wieś nadal zachowywała swój rolniczy charakter.

Majątek ziemski pozostawał ważnym elementem lokalnego krajobrazu gospodarczego. Jednocześnie coraz większą rolę odgrywały gospodarstwa indywidualne, spółdzielczość oraz organizacje rolnicze i społeczne.

W życiu miejscowości uczestniczyły między innymi:

• Kółko Rolnicze,
• Koło Śpiewackie,
• Straż Pożarna,
• Towarzystwo Robotników Katolickich,
• Młode Polki,
• Stowarzyszenie Młodzieży Polskiej.

Ich działalność pokazuje, że w okresie międzywojennym Niechanowo było społecznością dobrze zorganizowaną, w której życie publiczne nie ograniczało się do rolnictwa.

Niechanowo przed II wojną światową

W latach trzydziestych Niechanowo było już dobrze rozwiniętą wsią o charakterze rolniczym i lokalnym centrum administracyjno-usługowym.

Nadal istniała wyraźna różnica pomiędzy wielkim majątkiem ziemskim a gospodarstwami chłopskimi, jednak dawne stosunki społeczne uległy znacznym przemianom.

Właściciele ziemscy nie byli już dla mieszkańców jedynym punktem odniesienia.

Istniały organizacje rolnicze, społeczne, młodzieżowe i kulturalne, a mieszkańcy uczestniczyli w życiu publicznym na znacznie większą skalę niż w XIX wieku.

Jednocześnie Niechanowo pozostawało miejscowością silnie związaną z tradycją ziemiańską. Pałac i park nadal stanowiły jeden z najważniejszych elementów krajobrazu wsi, a miejscowy majątek był istotnym punktem odniesienia dla całej okolicy.

---

Rozdział XI

II wojna światowa

Wybuch II wojny światowej we wrześniu 1939 roku przerwał rozwój Niechanowa w warunkach niepodległego państwa polskiego.

Miejscowość znalazła się pod okupacją niemiecką.

Dotychczasowy porządek społeczny i gospodarczy został podporządkowany władzom okupacyjnym. Zmieniło się funkcjonowanie administracji, szkolnictwa i gospodarki, a mieszkańcy zostali objęci obowiązkami narzuconymi przez okupanta.

Okres wojny przyniósł również straty wśród mieszkańców oraz głębokie zmiany w strukturze społecznej miejscowości.

Wraz z zakończeniem wojny w 1945 roku rozpoczął się kolejny, całkowicie nowy rozdział historii Niechanowa.

---

Rozdział XII

Niechanowo po 1945 roku

Koniec wielkiej własności ziemskiej

Po zakończeniu wojny przestał istnieć świat, który przez kilka stuleci kształtował oblicze miejscowości.

Reforma rolna przeprowadzona po 1944 roku doprowadziła do likwidacji wielkiej własności ziemskiej. Dawny majątek ziemiański został przejęty przez państwo i poddany nowym zasadom gospodarowania.

Oznaczało to kres wielowiekowej historii Niechanowa jako prywatnej majętności ziemiańskiej.

Pałac, park i zabudowania dawnego majątku przestały pełnić funkcję prywatnej rezydencji właściciela.

Równocześnie rozpoczęła się przebudowa całej struktury społecznej i gospodarczej wsi.

Część dawnych gruntów majątkowych znalazła się w rękach indywidualnych rolników, a życie miejscowości coraz silniej zaczęły kształtować instytucje publiczne, szkoła, handel, usługi i administracja.

Ślad średniowiecznego cmentarzyska

O dawnej historii Niechanowa przypomniało również przypadkowe odkrycie archeologiczne dokonane prawdopodobnie w 1967 roku.

Podczas budowy lub naprawy drogi, około czterech metrów od rozwidlenia drogi prowadzącej do Hub Niechanowskich i Żelazkowa, za kościołem, natrafiono na cmentarzysko szkieletowe, prawdopodobnie średniowieczne.

Odkryto tam dwa ludzkie szkielety, przy których znajdował się żelazny półkosek.

Znalezisko stanowi kolejny ślad wskazujący, że okolice dzisiejszego centrum Niechanowa były miejscem osadnictwa i działalności człowieka na długo przed powstaniem zachowanych do dziś budowli.

Informację o odkryciu zachowuje dokumentacja Narodowego Instytutu Dziedzictwa.

Niechanowo jako lokalny ośrodek

W latach 1954–1972 Niechanowo było siedzibą gromady.

Miejscowość zachowywała więc znaczenie jako lokalny ośrodek administracyjny.

Obraz Niechanowa z początku lat siedemdziesiątych zachował się między innymi w przewodniku turystycznym Włodzimierza Łęckiego „Gniezno i okolice” z 1972 roku.

Niechanowo było wówczas już wyraźnie ukształtowanym lokalnym ośrodkiem usługowym.

Przewodnik wymienia bar GS kategorii III przy drodze gnieźnieńskiej, kawiarnię GS oraz sklepy GS.

Funkcjonowała również poczta, której godziny otwarcia obejmowały dni powszednie, soboty, a nawet niedziele.

W miejscowości znajdowały się ponadto posterunek Milicji Obywatelskiej oraz ośrodek zdrowia.

Zestawienie tych instytucji pokazuje przemianę Niechanowa z dawnej wsi majątkowej w lokalne centrum usługowe i administracyjne.

---

Niechanowo współczesne

W kolejnych dziesięcioleciach Niechanowo nadal rozwijało funkcje lokalnego centrum.

Po kolejnych reformach administracyjnych miejscowość zachowała znaczenie jako centrum życia gminnego, a współcześnie jest siedzibą gminy Niechanowo.

Wieś posiada szkołę, bibliotekę, instytucje kultury, placówki handlowe i usługowe oraz inne instytucje służące mieszkańcom.

Jednocześnie w krajobrazie miejscowości wciąż czytelne są ślady jej wielowiekowej przeszłości.

Najważniejsze z nich stanowią:

• pałac i park,
• kościół św. Jakuba Apostoła,
• historyczny układ miejscowości,
• pozostałości związane z dawnym majątkiem ziemskim,
• ślady archeologiczne dokumentujące wcześniejsze osadnictwo.

Zakończenie

Historia Niechanowa jest historią wielkich przemian.

Od najdawniejszych śladów osadnictwa, przez średniowieczną wieś szlachecką i kolejne rody jej właścicieli, rozwój wielkiego majątku ziemskiego, budowę pałacu i parku, uwłaszczenie chłopów i powstanie samodzielnych gospodarstw, aż po rozwój rzemiosła, organizacji społecznych i przemianę dawnej wsi majątkowej w dzisiejszą siedzibę gminy.

Przez wieki zmieniali się właściciele Niechanowa. Nałęczowie ustąpili Zarębom i Niechanowskim, po nich pojawili się Tomiccy i Iwieńscy, Działyńscy, Brühlowie, Skórzewscy, Garczyńscy, Mielżyńscy, Potuliccy i Żółtowscy.

Każdy z tych okresów pozostawił własny ślad.

Jedne ślady są widoczne do dziś – przede wszystkim pałac, park i kościół. Inne zachowały się tylko w dokumentach: w księgach sądowych, metrykach, opisach majątków, dawnych księgach adresowych i opracowaniach statystycznych.

Jeszcze inne przetrwały w lokalnej tradycji, jak opowieść o dawnym dworze, średniowiecznym gródku czy pobycie Józefa Wybickiego.

Nie wszystkie przekazy można dziś potwierdzić. Właśnie dlatego historia Niechanowa pozostaje otwarta na dalsze badania.

Zmieniały się granice państw, właściciele majątku, systemy gospodarcze i administracyjne, ale Niechanowo pozostawało miejscem, w którym kolejne pokolenia pozostawiały swoje ślady.

Dziś można je odnaleźć zarówno w zachowanych zabytkach, jak i w dokumentach, wspomnieniach, znaleziskach archeologicznych oraz licznych źródłach opisujących życie mieszkańców.

Zmienił się świat, który przez stulecia wyznaczał rytm życia miejscowości, ale sama historia Niechanowa trwa nadal.