MIROSZKA GM. NIECHANOWO. DZIEJE WSI I JEJ MIESZKAŃCÓW.
Fot. Miroszka
Wstęp
Miroszka jest niewielką wsią położoną we wschodniej części gminy Niechanowo, w powiecie gnieźnieńskim. Dzisiaj należy do najmniejszych miejscowości gminy, jednak jej historia sięga co najmniej pierwszej połowy XV wieku, a być może nawet końca XIV stulecia.
Przez kolejne wieki Miroszka pozostawała związana z większymi dobrami ziemskimi w tej części Wielkopolski. Jej dzieje splatały się przede wszystkim z historią Niechanowa i kolejnych rodzin posiadających tutejsze majątki – Iwieńskich, Działyńskich, Garczyńskich, Mielżyńskich, Potulickich i Żółtowskich.
Choć niewielka wieś rzadko była samodzielnym przedmiotem zainteresowania kronikarzy, jej nazwa pojawia się w dokumentach królewskich, księgach sądowych, źródłach kościelnych, rejestrach podatkowych oraz wykazach dóbr ziemskich. Dzięki tym rozproszonym zapisom można odtworzyć przynajmniej część historii miejscowości, jej własności, gospodarki i mieszkańców.
Pochodzenie nazwy
Nazwa Miroszka należy prawdopodobnie do grupy nazw dzierżawczych wywodzących się od staropolskiego imienia Mirosz, Miroszek lub Mirosław.
Pierwotnie mogła więc oznaczać osadę należącą do człowieka noszącego takie imię albo związaną z jego rodziną.
W średniowiecznych i nowożytnych źródłach spotykamy różne formy zapisu nazwy, między innymi:
- Myroschka,
- Mieroszka,
- Miroszka.
Różnice te były naturalnym zjawiskiem w epoce, w której nie istniały jeszcze jednolite zasady polskiej ortografii.
Ostateczne ustalenie etymologii wymagałoby jednak analizy najstarszych zapisów nazwy w ich pełnym kontekście.
Czy Miroszka istniała już w 1397 roku?
Jedną z najciekawszych kwestii dotyczących najstarszych dziejów miejscowości jest zapis z 1397 roku, znajdujący się w elektronicznej bazie e-ROThA, obejmującej średniowieczne roty sądowe Wielkopolski.
W zapisie z Księgi Ziemskiej Konińskiej występuje sformułowanie:
„…jakom u Miroszka nie przymował niemieckiego prawa na kmiecia…”
Problem polega na tym, że określenie „u Miroszka” nie musi oznaczać nazwy miejscowości. Może również odnosić się do osoby noszącej imię Miroszek.
Dlatego wzmianki tej nie należy obecnie traktować jako pewnego potwierdzenia istnienia Miroszki koło Niechanowa.
1397 rok pozostaje więc hipotezą wymagającą dalszej weryfikacji.
Pierwsza pewna wzmianka – 1429 rok
Pierwsza pewna informacja o Miroszce pochodzi z 1429 roku.
Miejscowość została wymieniona w dokumencie królewskim Władysława Jagiełły, dotyczącym nadania lasu Truskołom klasztorowi kanoników regularnych w Trzemesznie.
Miroszka pojawia się tam przy opisie przebiegu granic jako jeden z punktów orientacyjnych.
Dokument nie opisuje mieszkańców ani zabudowy wsi. Jest jednak bardzo ważny, ponieważ potwierdza, że w pierwszej połowie XV wieku Miroszka była już istniejącą i rozpoznawalną miejscowością, której położenie mogło służyć do określania granic sąsiednich dóbr.
Od tego momentu historia Miroszki staje się znacznie lepiej uchwytna w źródłach.
Miroszka w czasach Tomickich i Iwieńskich
Dzieje Miroszki należy rozpatrywać w szerszym kontekście historii dóbr niechanowskich.
Około 1484 roku Niechanowo przeszło w ręce Tomickich herbu Łodzia, a w kolejnych pokoleniach przedstawiciele tego rodu zaczęli posługiwać się nazwiskiem Iwieński, związanym z Iwnem. Źródła wskazują na ciągłość genealogiczną obu rodzin.
W XVI wieku Miroszka należała do kręgu dóbr związanych z rodziną Iwieńskich. W rejestrze poborowym z 1580 roku jako właściciel miejscowości wymieniony został Krzysztof Iwieński.
Jest to ważna informacja, ponieważ pozwala połączyć wcześniejszą historię Miroszki z wielkim rodem, który przez kilka pokoleń związany był również z Niechanowem.
Dzieje Tomickich i Iwieńskich stanowią zresztą osobny, rozbudowany wątek historii regionu.
Miroszka w Liber beneficiorum Jana Łaskiego
Cennym źródłem do poznania Miroszki na początku XVI wieku jest Liber beneficiorum archidiecezji gnieźnieńskiej, sporządzony z inicjatywy arcybiskupa Jana Łaskiego.
Źródło potwierdza przynależność Miroszki do parafii Niechanowo.
Pojawia się w nim również interesująca informacja dotycząca miejscowej gospodarki. Wspomniane zostały dawne grunty dworskie, użytkowane przez karczmarza Jana Grzywę.
Jest to jeden z najcenniejszych szczegółów dotyczących codziennego funkcjonowania dawnej Miroszki.
Nie mamy wprawdzie opisu samej zabudowy, ale wzmianka o karczmarzu i gruntach dworskich pokazuje, że wieś nie była wyłącznie skupiskiem gospodarstw chłopskich. Funkcjonowały w niej również elementy gospodarki związanej z miejscowym dworem.
Źródło wymienia ponadto obowiązki związane z dziesięciną snopową i mesznym.
Dzięki temu już na początku XVI wieku możemy dostrzec Miroszkę jako wieś należącą do określonej struktury parafialnej i majątkowej, z własną gospodarką rolną oraz karczmą.
Wielki pożar Miroszki
Jedną z najbardziej interesujących informacji o mieszkańcach Miroszki pochodzi z 1564 roku.
W rejestrze poborowym województwa kaliskiego zapisano, że miejscowość posiadała wówczas siedem łanów, lecz podatek pobrano tylko od jednego.
Przyczynę również odnotowano.
Właściciel zdołał wykazać, że pozostałe grunty nie przynosiły dochodu wskutek pożaru.
Nie znamy dokładnej daty katastrofy ani jej przebiegu. Nie wiadomo również, czy ogień zniszczył całą wieś, czy tylko jej część.
Musiał jednak spowodować poważne straty gospodarcze, skoro znaczna część gruntów została czasowo wyłączona z opodatkowania.
Jest to niezwykle cenna informacja, ponieważ pozwala spojrzeć na historię Miroszki nie tylko przez pryzmat właścicieli, ale również przez doświadczenia zwykłych mieszkańców.
Pożary należały w dawnych wsiach do najgroźniejszych katastrof. Drewniana zabudowa, kryte słomą budynki gospodarcze i niewielkie możliwości szybkiego ugaszenia ognia powodowały, że jeden pożar mógł doprowadzić do załamania gospodarczego całej społeczności.
Odbudowa wsi
Późniejsze rejestry wskazują na stopniową poprawę sytuacji gospodarczej.
W drugiej połowie XVI wieku opodatkowaniu podlegały już trzy łany. Nie oznacza to automatycznie, że odbudowano wszystkie wcześniejsze gospodarstwa, ale pozwala przypuszczać, że wieś stopniowo odzyskiwała część swojego potencjału gospodarczego.
W 1580 roku Miroszka należała do Krzysztofa Iwieńskiego.
Na początku XVII wieku sytuacja pozostawała stosunkowo stabilna. W rejestrach z lat 1618–1620 odnotowano trzy łany osiadłe.
Oznaczało to, że przynajmniej część gospodarstw funkcjonowała już w sposób ustabilizowany.
Miroszka pod rządami Działyńskich
Około 1650 roku dobra niechanowskie przeszły w ręce Działyńskich herbu Ogończyk. Zmiana właściciela była związana z małżeństwem Marianny z Tomic Iwińskiej ze Stanisławem Działyńskim.
W ten sposób historia Miroszki została związana z kolejnym wielkim rodem ziemiańskim.
Szczególnie ważny jest zapis z 1704 roku. Michał Działyński, zabezpieczając prawa swojej drugiej żony Ludwiki Niegolewskiej, zapisał jej posag w wysokości 40 000 złotych na rozległych dobrach obejmujących między innymi Niechanowo, Żelazkowo, Nową Wieś, Miroszkę, Potrzymowo, Witkowo, Małachowo i Małachówko.
Informacja ta pokazuje, że na początku XVIII wieku Miroszka była elementem rozległego kompleksu majątkowego skupionego wokół Niechanowa.
Nie była więc odosobnioną, niewielką własnością, lecz częścią większego systemu gospodarczego.
Zmiany w XVIII wieku
W pierwszej połowie XVIII wieku rozpoczął się proces stopniowego rozpadu dawnego klucza niechanowskiego.
W 1741 roku sprzedano Nową Wieś, a następnie Mikołajewice. W **1748 roku Jakub Działyński sprzedał Henrykowi Brühlowi dobra obejmujące między innymi Niechanowo, Potrzymowo, Nową Wieś, Drachówko, Ambrożkowo i Januszkowo.
Skład poszczególnych części dawnych dóbr zmieniał się więc w XVIII wieku. Dlatego w przypadku Miroszki należy zachować ostrożność i nie przypisywać jej automatycznie każdej zmianie własności Niechanowa.
Kolejna pewna informacja dotycząca Miroszki pojawia się w 1782 roku.
Miroszka w kluczu Stefana Garczyńskiego
21 czerwca 1782 roku Anna z Malechowskich Ciecierska, działająca również jako opiekunka małoletniego Fryderyka Drogosława Skórzewskiego, zawarła kontrakt sprzedaży całego klucza niechanowskiego.
Nabywcą został Stefan Garczyński herbu Abdank.
Cena sprzedaży wyniosła 292 635 złotych polskich.
W skład nabytych dóbr wchodziły między innymi:
- Niechanowo,
- Żelazkowo,
- Miroszka,
- Mikołajewice,
- Bojaniczki,
- Potrzymowo,
- Drachowo,
- Nowa Wieś.
Był to rozległy kompleks majątkowy.
Od tego momentu Miroszka znalazła się w majątku jednego z najważniejszych właścicieli ziemskich tej części Wielkopolski.
Stefan Garczyński nie ograniczał swojej działalności do utrzymywania odziedziczonego majątku. W Niechanowie rozpoczął budowę nowej reprezentacyjnej rezydencji, której wznoszenie trwało w latach 1783–1794.
Powstanie pałacu było wydarzeniem dotyczącym przede wszystkim Niechanowa, ale miało również znaczenie dla całego klucza dóbr, do którego należała Miroszka. Niechanowo stało się bowiem centrum administracyjnym rozległego majątku.
W dokumentach związanych z Garczyńskim pojawiają się informacje o jego aktywnym zarządzaniu dobrami.
Miroszka w dobrach Mielżyńskich
Na początku XIX wieku nastąpiła kolejna zmiana właścicielska.
W 1805 roku Stefan Garczyński sprzedał dobra niechanowskie Katarzynie z Czapskich Mielżyńskiej z Chobienic, wdowie po Prokopie Mielżyńskim.
Mielżyńscy należeli do najpotężniejszych rodzin wielkopolskiego ziemiaństwa.
Niechanowo wraz z okolicznymi miejscowościami znalazło się tym samym w nowym układzie majątkowym i rodzinnym.
Katarzyna Mielżyńska zmarła w 1813 roku. W kolejnych latach coraz większą rolę zaczęli odgrywać Potuliccy.
Miroszka w dobrach Teresy Potulickiej
Przełomowe znaczenie miał 1820 rok.
W wyniku działu majątkowego dobra związane z Niechanowem znalazły się w posiadaniu Teresy z Mielżyńskich Potulickiej, żony hrabiego Kaspra Potulickiego.
W skład kompleksu wchodziły między innymi:
- Mikołajewice,
- Niechanowo,
- Żelazkowo,
- Miroszka,
- Bojaniczki,
- Potrzymowo,
- Drachowo,
- Nowa Wieś.
Stan posiadania Teresy Potulickiej został następnie zatwierdzony przez władze pruskie w 1822 roku. W dokumentach z kolejnych lat pojawia się również Kasper Potulicki, określony w 1836 roku jako dziedzic Niechanowa, jednak dokumentacja własnościowa wskazuje Teresę jako posiadaczkę dóbr.
Miroszka była więc w pierwszej połowie XIX wieku częścią dużego kompleksu dóbr, w którym obok siedziby właściciela funkcjonowały wsie, folwarki i gospodarstwa podporządkowane wspólnej administracji.
Miroszka w 1846 roku – osiem domów i 89 mieszkańców
Bardzo konkretnych informacji dostarcza J.A. Bobrowicz w wydanym w 1846 roku Opisaniu historyczno-statystycznym Wielkiego Księstwa Poznańskiego.
W zestawieniu dóbr Mikołajewice, należących do Teresy Potulickiej, wymieniona została Miroszka.
Bobrowicz podał również liczbę domów i mieszkańców poszczególnych miejscowości.
W przypadku Miroszki zapis brzmi:
Miroszka – 8 domów, 89 mieszkańców.
To jedna z najważniejszych danych statystycznych dotyczących miejscowości w XIX wieku.
W tym samym zestawieniu wymienione zostały między innymi:
- Mikołajewice – 8 domów, 137 mieszkańców,
- Drachowo – 15 domów, 123 mieszkańców,
- Jelonek – 4 domy, 40 mieszkańców,
- Miroszka – 8 domów, 89 mieszkańców,
- Niechanowo – 40 domów, 495 mieszkańców,
- Nowa Wieś – 14 domów, 124 mieszkańców,
- Potrzymowo – 11 domów, 108 mieszkańców,
- Romanowo folwark – 4 domy, 8 mieszkańców,
- Żelaszkowo – 15 domów, 214 mieszkańców.
Miroszka była więc w 1846 roku niewielką wsią, ale nie była osadą marginalną czy pozbawioną własnej społeczności. Osiem domów zamieszkiwało łącznie 89 osób, co daje średnio ponad jedenaście osób na jeden dom.
Dane Bobrowicza pozwalają także zobaczyć Miroszkę w szerszym kontekście okolicznych miejscowości.
Koniec rządów Potulickich
W 1847 roku nastąpiła kolejna wielka zmiana w dziejach dóbr niechanowskich.
Majątek został sprzedany Franciszkowi Żółtowskiemu (1818–1894). Tym samym Niechanowo i związane z nim dobra weszły w okres ponad dziewięćdziesięcioletniego związku z rodziną Żółtowskich.
Ponieważ Miroszka w 1846 roku znajdowała się w kompleksie Mikołajewice, należącym do Teresy Potulickiej, a później występuje wśród dóbr związanych z Niechanowem i Żółtowskimi, można prześledzić ciągłość jej przynależności do większego zespołu majątkowego.
Miroszka pod rządami Żółtowskich
Żółtowscy stali się jednymi z najważniejszych właścicieli ziemskich związanych z Niechanowem i okolicznymi miejscowościami.
Na przełomie XIX i XX wieku majątek obejmował nadal rozległe dobra.
Szczególnie cenne jest zestawienie zawarte w Księdze adresowej polskich właścicieli ziemskich z 1909 roku. Niechanowo wymieniono wówczas jako majątek spadkobierców hr. Stanisława Żółtowskiego.
Wśród należących do kompleksu miejscowości wymieniono między innymi:
- Marysin,
- Mikołajewice,
- Małachowo Złych Miejsc,
- Miroszkę,
- Żelazkowo,
- Kędzierzyn.
Źródło pokazuje więc, że jeszcze na początku XX wieku Miroszka pozostawała związana z rozległym kompleksem dóbr ziemskich. Jednocześnie część majątku znajdowała się już w procesie parcelacji.
Był to początek końca dawnego systemu wielkich majątków ziemskich.
Miroszka w XIX i na początku XX wieku
W XIX wieku Miroszka pozostawała przede wszystkim wsią rolniczą.
Jej położenie w obrębie większych dóbr powodowało, że życie mieszkańców było związane zarówno z własnymi gospodarstwami, jak i z funkcjonowaniem majątku ziemskiego.
Przemiany zachodzące w całej Wielkopolsce – uwłaszczenie chłopów, regulacja stosunków własnościowych, rozwój administracji pruskiej i stopniowa modernizacja rolnictwa – musiały wpływać również na mieszkańców Miroszki.
Na obecnym etapie badań nie mamy jednak jeszcze wystarczającego materiału, aby szczegółowo odtworzyć przebieg tych zmian w samej wsi. Ten fragment historii wymaga dalszego poszukiwania w źródłach XIX-wiecznych.
Miroszka w XX wieku
Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku Miroszka znalazła się w granicach odrodzonego państwa polskiego.
Wieś zachowała swój rolniczy charakter.
W okresie międzywojennym dawny system wielkiej własności ziemskiej stopniowo tracił znaczenie, a proces parcelacji zmieniał strukturę własnościową okolicznych dóbr.
II wojna światowa przyniosła kolejne dramatyczne zmiany. Po wkroczeniu wojsk niemieckich w 1939 roku Miroszka, podobnie jak cała okolica, znalazła się pod okupacją niemiecką.
Po 1945 roku nastąpiła likwidacja dawnego systemu majątkowego i dalsza przebudowa struktury własności ziemi.
W drugiej połowie XX wieku wieś, podobnie jak inne miejscowości regionu, podlegała przemianom związanym z mechanizacją rolnictwa, elektryfikacją, rozwojem dróg i zmianami demograficznymi.
Ten okres również wymaga jeszcze uzupełnienia o konkretne dane dotyczące mieszkańców i gospodarstw.
Współczesna Miroszka
Współczesna Miroszka jest niewielką, spokojną miejscowością gminy Niechanowo.
Nie zachowały się tutaj reprezentacyjne budowle porównywalne z pałacem w Niechanowie czy innymi rezydencjami ziemiańskimi regionu. Nie oznacza to jednak, że miejscowość pozbawiona jest znaczenia historycznego.
Jej dzieje obejmują co najmniej sześć stuleci.
Miroszka była świadkiem przemian własnościowych, rozwoju gospodarki folwarcznej, wielkich pożarów, zmian ustrojowych i gospodarczych. Przez jej historię przewijają się nazwiska najważniejszych rodzin ziemiańskich tej części Wielkopolski – od Iwieńskich i Działyńskich po Garczyńskich, Mielżyńskich, Potulickich i Żółtowskich.
Jednocześnie zachowane źródła pozwalają powoli przywracać pamięć o ludziach, którzy tę historię tworzyli.
