Archeologia Kędzierzyna – ślady osadnictwa od neolitu po średniowiecze
Położony na wschód od Gniezna Kędzierzyn należy do miejscowości o wyjątkowo bogatym dziedzictwie archeologicznym. Wyniki badań oraz przypadkowych odkryć wskazują, że okolice dzisiejszej wsi były zasiedlane niemal nieprzerwanie od kilku tysięcy lat. Znaleziska pochodzące z neolitu, epoki brązu, wczesnej epoki żelaza, średniowiecza i czasów nowożytnych świadczą o atrakcyjności tego obszaru dla kolejnych społeczności zamieszkujących ziemię gnieźnieńską.
Najcenniejszym odkryciem pozostaje wczesnośredniowieczne cmentarzysko szkieletowe odkryte w latach trzydziestych XX wieku, jednak również pozostałe zabytki pozwalają odtworzyć wielowiekową historię osadnictwa w tej części Wielkopolski.
Pierwsi mieszkańcy – neolit
Najstarsze ślady obecności człowieka w okolicach Kędzierzyna pochodzą z neolitu, czyli młodszej epoki kamienia. Odnaleziono tu kamienną siekierkę wiązaną z jedną z najstarszych społeczności rolniczych zamieszkujących ziemie polskie. W literaturze zabytek przypisywano kulturze ceramiki wstęgowej, choć pojawiają się również interpretacje łączące go z kulturą pucharów lejkowatych lub kulturą amfor kulistych. Sam przedmiot został przekazany do zbiorów przez żandarma Paggego z Witkowa.
Kolejnymi znaleziskami z tego okresu są trzy kamienne toporki neolityczne, potwierdzające obecność osad ludności zajmującej się rolnictwem i hodowlą. Tego rodzaju narzędzia służyły zarówno do prac gospodarczych, jak i wycinki lasów pod nowe pola uprawne.
Osadnictwo od schyłku neolitu do epoki żelaza
Badania Archeologicznego Zdjęcia Polski wykazały, że teren Kędzierzyna był wykorzystywany także w kolejnych tysiącleciach. Zarejestrowano stanowiska świadczące o osadnictwie:
- schyłku neolitu,
- ludności kultury łużyckiej,
- ludności kultury pomorskiej,
- wczesnego średniowiecza,
- późnego średniowiecza,
- okresu nowożytnego.
Świadczy to o wyjątkowej ciągłości zasiedlenia tego obszaru. Korzystne warunki naturalne – żyzne gleby, dostęp do wody oraz położenie na pograniczu wysoczyzn i dolin – sprzyjały zakładaniu kolejnych osad przez wiele stuleci.
Wczesnośredniowieczne cmentarzysko
Najcenniejszym odkryciem archeologicznym związanym z Kędzierzynem jest cmentarzysko szkieletowe z okresu wczesnego średniowiecza.
Zostało ono odkryte przypadkowo podczas karczowania lasu w latach 1934–1935. Nekropola znajdowała się na niewielkim wyniesieniu terenu, przy drodze prowadzącej do Kędzierzyna, niedaleko szosy Gniezno–Witkowo. Dawniej stanowisko określano także nazwami Jelonek lub Żelazkowo.
Podczas prac natrafiono na cztery groby szkieletowe wyposażone w liczne przedmioty codziennego użytku i ozdoby.
Do najciekawszych zabytków należały:
- trzy brązowe kabłączki skroniowe,
- jeden srebrny kabłączek skroniowy,
- trzy żelazne noże,
- nóż z zachowanymi resztkami okładziny kościanej,
- nóż umieszczony w skórzanej pochewce okutej zdobioną blachą brązową,
- krzemienny okrzesek służący do rozniecania ognia.
Kabłączki skroniowe należały do charakterystycznych ozdób kobiecych używanych we wczesnym średniowieczu. Mocowano je przy nakryciach głowy lub wplecionych we włosy. Obecność zarówno wyrobów brązowych, jak i srebrnych świadczy o stosunkowo wysokim poziomie życia części miejscowej ludności.
Interesującym znaleziskiem był również żelazny nóż zachowany w skórzanej pochewce ozdobionej blachą z ornamentem geometrycznym. Tak dobrze zachowane elementy wyposażenia grobów należą do rzadziej spotykanych odkryć z tego okresu.
Ratowanie zabytków
Odnalezione podczas karczowania lasu zabytki mogły ulec bezpowrotnemu zniszczeniu. Na szczęście zostały zabezpieczone przez Józefa Szuberta, który przekazał je wybitnemu archeologowi Zdzisławowi Rajewskiemu. Następnie trafiły do zbiorów Muzeum Wielkopolskiego, gdzie zachowano je dla przyszłych badań.
Dzięki temu odkrycie z Kędzierzyna zostało włączone do badań nad wczesnośredniowiecznymi cmentarzyskami Wielkopolski prowadzonych jeszcze przed II wojną światową.
Znaczenie odkryć archeologicznych
Zgromadzone dotychczas materiały archeologiczne pokazują, że okolice Kędzierzyna należały do obszarów zasiedlanych przez wiele kolejnych kultur. Najstarsze ślady działalności człowieka liczą kilka tysięcy lat i sięgają neolitu, natomiast odkryte cmentarzysko potwierdza funkcjonowanie osady również we wczesnym średniowieczu.
Tak bogata sekwencja stanowisk archeologicznych czyni Kędzierzyn jedną z najciekawszych pod względem archeologicznym miejscowości gminy Niechanowo. Odkrycia te stanowią cenne uzupełnienie źródeł pisanych, pozwalając prześledzić historię osadnictwa od pierwszych rolników po mieszkańców średniowiecznej parafii.
Wykorzystane źródła i opracowania
Źródła i opracowania:
- Bogdan Hojdis (red.), Encyklopedia Gniezna i Ziemi Gnieźnieńskiej.
- Zdzisław Rajewski, badania nad wielkopolskimi cmentarzyskami wczesnośredniowiecznymi.
