Jelitowscy herbu Jelita – dawni właściciele Jelitowa
Ród związany z miejscowością
Jelitowscy herbu Jelita należeli do grona wielkopolskich rodzin szlacheckich wywodzących się z Jelitowa. Nazwisko rodu pochodziło od nazwy miejscowości, która przez stulecia pozostawała ich rodową siedzibą. Liczne wzmianki zachowane w księgach sądowych pozwalają prześledzić dzieje tej rodziny od XV do końca XVI wieku.
Najstarsze znane informacje o przedstawicielach rodu pochodzą z pierwszej połowy XV wieku. W latach 1440–1442 w aktach grodzkich gnieźnieńskich występują Stanisław i Marcin, synowie nieżyjącego już wówczas Macieja z Jelitowa. Są oni pierwszymi znanymi z imienia przedstawicielami rodziny związanej z miejscowością.
Współwłaściciele rodzinnej wsi
W drugiej połowie XV wieku i przez cały XVI wiek Jelitowo pozostawało własnością licznych przedstawicieli rodu. W źródłach spotykamy między innymi Mikołaja, Wojciecha, Piotra, Macieja, Jana, Pawła, Feliksa czy Wiktoryna Jelitowskich.
Podobnie jak wiele wielkopolskich rodzin szlacheckich, Jelitowscy dzielili majątek pomiędzy kolejne pokolenia spadkobierców. W rezultacie wieś została rozdrobniona na wiele części należących do różnych gałęzi rodziny. Poszczególni współwłaściciele prowadzili własną gospodarkę, zawierali małżeństwa z przedstawicielami okolicznej szlachty i samodzielnie rozporządzali odziedziczonym majątkiem.
W dokumentach zachowały się również liczne przydomki używane przez poszczególne linie rodu. Spotykamy między innymi Jelitowskich zwanych:
- Konieczny,
- Kosz,
- Kozi,
- Trojan,
- Laska.
Przydomki te pomagały odróżnić poszczególne gałęzie rodziny posiadające to samo nazwisko.
Jelitowscy w XVI wieku
Szczyt znaczenia rodu przypadał na XVI stulecie. W tym okresie Jelitowscy należeli do najważniejszych właścicieli ziemskich w swojej rodzinnej miejscowości.
Rejestr poborowy z 1564 roku wymienia czterech współwłaścicieli Jelitowa: Macieja Jelitowskiego, Wiktoryna Jelitowskiego, Jana Jelitowskiego zwanego Kosz oraz Jana Mikołajewskiego. Każdy z nich posiadał po jednym łanie ziemi uprawianym we własnym zakresie.
W następnym roku Jan Mikołajewski sprzedał swoją część wsi Janowi Jelitowskiemu zwanemu Kosz oraz Maciejowi Jelitowskiemu. Transakcja ta doprowadziła do ponownego powiększenia stanu posiadania rodziny w rodowej miejscowości.
Źródła z XVI wieku pokazują jednak również stopniowe zmniejszanie się znaczenia rodu. Poszczególni Jelitowscy coraz częściej sprzedawali swoje części majątków sąsiadom i krewnym, co prowadziło do przechodzenia kolejnych części Jelitowa w ręce innych rodzin szlacheckich.
Herb Jelita
Rodzina pieczętowała się herbem Jelita, jednym z najstarszych i najbardziej rozpoznawalnych polskich herbów rycerskich. Według tradycji herb miał zostać nadany po bitwie pod Płowcami w 1331 roku rycerzowi, który mimo ciężkich ran odniesionych w walce nie opuścił pola bitwy.
Herb przedstawia trzy skrzyżowane włócznie ze złotymi grotami umieszczone w czerwonym polu. W ciągu wieków używało go wiele rodzin szlacheckich z Wielkopolski, Małopolski i Rusi.
Schyłek rodu w Jelitowie
W XVI wieku rozpoczął się proces stopniowego przechodzenia kolejnych części wsi w ręce innych właścicieli. W dokumentach coraz częściej pojawiają się przedstawiciele rodów Chwalikowskich, Kamieńskich, Skrzetuskich, Gwiazdowskich i innych rodzin związanych z okolicznymi dobrami ziemskimi.
Choć nazwisko Jelitowski występowało jeszcze przez długi czas w źródłach historycznych, ród utracił dominującą pozycję w swojej rodzinnej miejscowości. Mimo to właśnie Jelitowscy pozostają najstarszą znaną rodziną właścicieli wsi, a ich nazwisko stanowi trwałe świadectwo wielowiekowych związków z Jelitowem.
Dziedzictwo
Dzieje Jelitowskich są nierozerwalnie związane z historią miejscowości. Przez kilka stuleci przedstawiciele rodu współtworzyli historię wsi, uczestniczyli w życiu lokalnej społeczności i gospodarowali na ziemi swoich przodków. Zachowane dokumenty sądowe oraz rejestry podatkowe pozwalają dziś odtworzyć fragment dziejów rodziny, która najprawdopodobniej dała nazwę miejscowości i przez długi czas pozostawała jej najważniejszym właścicielem.
