TRZUSKOŁOŃ GM. NIECHANOWO. DZIEJE WSI I JEJ MIESZKAŃCÓW.

Fot. Trzuskołoń

Trzuskołoń należy do tych niewielkich miejscowości ziemi gnieźnieńskiej, których dzieje można odtworzyć nie dzięki jednemu zachowanemu dokumentowi, lecz z wielu rozproszonych wzmianek. Pojawiają się one w średniowiecznych dokumentach granicznych, dawnych rejestrach podatkowych, aktach klasztoru trzemeszeńskiego, księgach grodzkich, metrykach parafialnych, opisach miejscowości z XIX wieku, a nawet w wykazach szkolnych i księgach adresowych z XX stulecia.

Źródła używają różnych form nazwy miejscowości, przede wszystkim Truskołom, Truskolom i Trzuskołom. Współczesna nazwa to Trzuskołoń. Dawne zapisy pokazują również, że przez stulecia wieś pozostawała związana z dobrami klasztoru kanoników regularnych w Trzemesznie.

Najdawniejsze dzieje – las Truskołom

Początki osadnictwa, które doprowadziło do powstania późniejszej wsi, giną w średniowieczu. W źródłach z początku XV wieku pojawia się las Truskołom. Wzmianki z 1402 i 1429 roku należą do najstarszych znanych świadectw nazwy.

Jest to ważne, ponieważ wskazuje, że początkowo Truskołom nie musiał być jeszcze wsią w takim kształcie, jaki znamy z późniejszych dokumentów. Nazwa odnosiła się do obszaru leśnego, który z czasem został zagospodarowany i przekształcony w osadę.

Proces ten był typowy dla średniowiecznej Wielkopolski. Najpierw funkcjonował określony obszar lasu, a następnie, wraz z rozwojem osadnictwa i gospodarki rolnej, pojawiały się pola, gospodarstwa i trwała organizacja wsi.

1447 – rozgraniczenie Trzuskołomia

Jednym z najstarszych konkretnych dokumentów dotyczących miejscowości jest zapis z 1447 roku, odnoszący się do rozgraniczenia Trzuskołomia od Wierzchowisk i młyna Czartowca, znajdującego się na terenie dzisiejszej Lubochni.

Dokument ten jest szczególnie interesujący, ponieważ pokazuje, że Trzuskołoń był już wówczas rozpoznawalną jednostką osadniczą posiadającą określone granice.

Dla mieszkańców współczesnej wsi może być to trudne do wyobrażenia, ale średniowieczne dokumenty bardzo często dotyczyły właśnie granic. Nie chodziło wyłącznie o administracyjny podział terenu. Granica wyznaczała również, kto miał prawo korzystać z pól, łąk, lasów, wód czy młynów.

Rozgraniczenie z 1447 roku pokazuje więc, że okolica Trzuskołomia była już w połowie XV wieku uporządkowaną przestrzenią gospodarczą.

Trzuskołom w parafii Kędzierzyn

W późniejszych źródłach Trzuskołom występuje jako wieś należąca do parafii Kędzierzyn. Takie położenie parafialne miało znaczenie nie tylko religijne. Kościół parafialny był miejscem chrztów, ślubów i pogrzebów, a księgi kościelne stały się z czasem jednym z najważniejszych źródeł pozwalających odtworzyć życie mieszkańców wsi.

W opisie Jana Łaskiego Truskolom wymieniany jest jako wieś należąca do parafii Kędzierzyn. Oznacza to, że w późnym średniowieczu i na początku czasów nowożytnych miejscowość była już trwale związana z lokalną siecią osadniczą i kościelną.

XVI wiek – wieś w dobrach klasztoru trzemeszeńskiego

W XVI wieku Truskołom znajdował się w rękach klasztoru kanoników regularnych w Trzemesznie. Zachowane zapisy pokazują, że klasztor nie był jedynie formalnym właścicielem ziemi. Dobra były zarządzane gospodarczo, istniały folwarki, dzierżawy i rozmaite zobowiązania finansowe.

Szczególnie cenny jest dokument z 1560 roku. Opat trzemeszeński Aleksander Mieleński oraz Tomasz z Padniewa, profes konwentu trzemeszeńskiego, występują w imieniu konwentu jako właściciela Truskołomia i Arcugowa. Zawierają oni ugodę graniczną z Krzysztofem Iwieńskim z Tomic, dziedzicem Nowej Wsi, Miroszki i Niechanowa.

Jest to interesujący przykład powiązania historii Trzuskołomia z dziejami sąsiednich miejscowości. Dokument pokazuje także, że granice dóbr klasztornych stykały się z majątkami szlacheckimi należącymi do Iwieńskich.

1566 – folwark w Truskołomiu

Jeszcze ważniejsza dla poznania gospodarki wsi jest wzmianka z 1566 roku. Wojciech Cielmowski przekazuje opatowi Aleksandrowi Mieleńskiemu prawa dotyczące rzeczy pozostawionych po zmarłym Janie Cielmowskim, synu Wojciecha, znajdujących się w folwarku wsi Truskołom.

Mamy więc bezpośrednie potwierdzenie istnienia folwarku już w XVI wieku.

Folwark był gospodarstwem prowadzonym przez właściciela majątku lub jego zarządcę. W przeciwieństwie do zwykłego gospodarstwa chłopskiego produkcja folwarczna była przeznaczona przede wszystkim na potrzeby właściciela dóbr i sprzedaż nadwyżek. W przypadku Truskołomia oznacza to, że wieś była już w XVI wieku częścią bardziej rozbudowanego systemu gospodarczego dóbr klasztornych.

Druga połowa XVI wieku – zmiana obrazu wsi

Najciekawsze informacje o wielkości i strukturze Truskołomia przynoszą rejestry poborowe, czyli dawne wykazy sporządzane przede wszystkim w celu ustalenia podatków.

W 1564–1565 roku wykazano w Truskołomiu 14 łanów kmiecych i 2 łany sołtysie oraz karczmę. Łan był dawną jednostką powierzchni ziemi, ale jego rzeczywista wielkość mogła się różnić zależnie od czasu i miejsca. Dlatego liczb z dawnych rejestrów nie należy bezpośrednio przeliczać na współczesne hektary.

Kolejne rejestry pokazują jednak wyraźną zmianę:

• 1576 – 5,5 łana,
• 1577 – 4 łany,
• 1579 – 4,5 łana, 2 łany puste i 4 zagrody,
• 1580 – 4,5 łana, 2 łany puste i 4 zagrody,
• 1581–1583 – łącznie 6,5 łana i 4 zagrody,
• 1588 – 5,5 łana oraz 1 łan pusty, razem 6,5 łana i 4 zagrody.

Nie należy jednak wyciągać z tych danych wniosku, że powierzchnia całej wsi rzeczywiście zmniejszyła się w ciągu kilkunastu lat z 14 czy 16 łanów do 6,5 łana. Dawne rejestry podatkowe nie zawsze obejmowały wszystkie grunty w identyczny sposób. Zmieniał się również sposób klasyfikowania ziemi.

Łan pusty oznaczał ziemię, która istniała, ale nie była w danym momencie użytkowana w sposób pozwalający na normalne obciążenie podatkiem. Przyczyn mogło być kilka: opuszczenie gospodarstwa, czasowe nieużytkowanie ziemi, zmiany gospodarcze lub włączenie części gruntów do innego sposobu gospodarowania.

W przypadku Truskołomia można więc brać pod uwagę również możliwość, że część wcześniej wykazywanych gruntów została włączona do gospodarki folwarcznej. Jest to jednak interpretacja, a nie fakt bezpośrednio potwierdzony przez zachowane rejestry.

Warto zwrócić uwagę także na dwie łany związane z sołtysem. Sołtys był osobą stojącą na czele organizacji wsi i pełniącą określone funkcje administracyjne oraz gospodarcze. W zamian za swoje obowiązki posiadał zazwyczaj własne grunty, zwane sołeckimi. W przypadku Truskołomia zachowane zapisy wskazują więc na istnienie takiej organizacji wsi.

Rejestr z 1588 roku używa określenia mansi possessionati cum scultetialibus, odnoszącego się do gruntów gospodarstw oraz gruntów sołeckich. Jest to kolejny dowód, że Truskołom posiadał już ukształtowaną strukturę gospodarczą i sołecką.

Druga połowa XVI wieku była zatem okresem przemian. Z jednej strony mamy dobrze rozwiniętą gospodarkę, folwark i karczmę, z drugiej – pojawiają się grunty puste i zmiany w sposobie wykazywania ziemi. Nie musi to oznaczać upadku wsi. Bardziej prawdopodobne jest, że zmieniał się sposób organizacji jej gospodarki.

XVII wiek – mieszkańcy i posesorzy Truskołomia

W XVII wieku Truskołom nadal pozostawał związany z dobrami trzemeszeńskimi. Zachowane rejestry z 1618–1620 roku pozwalają umieścić wieś w ówczesnej strukturze parafialnej i podatkowej.

Znacznie bardziej osobisty obraz mieszkańców przynoszą źródła metrykalne i grodzkie.

W 1659 roku w księdze chrztów parafii św. Trójcy w Gnieźnie jako rodzice chrzestni występują Krzysztof Czarnecki z Truskołomia i Anna Szyszyńska.

Dwa lata później, w 1661 roku, Krzysztof Czarnecki i Zofia Szyszyńska, małżonkowie, zostali określeni wprost jako posesorzy wsi Truskołom. Posesor oznaczał osobę faktycznie władającą majątkiem lub korzystającą z niego, niekoniecznie jego właściciela.

W dokumencie występuje również ich syn Jan Czarnecki.

Jest to ważna informacja, ponieważ pozwala zobaczyć Truskołom nie tylko jako pozycję w wykazie dóbr klasztornych, ale jako miejsce, w którym gospodarowała konkretna rodzina.

Mieszkańcy Truskołomia pod koniec XVII wieku

O mieszkańcach wsi przypominają także księgi metrykalne. W latach 1694–1698 pojawia się Katarzyna z Truskołomia, określona jako mieszkająca w miejscowości należącej do dóbr opactwa trzemeszeńskiego. Występowała ona jako chrzestna przy chrztach dzieci.

Takie pozornie drobne zapisy są dla historii wsi bardzo cenne. Pokazują bowiem, że mieszkańcy Truskołomia uczestniczyli w życiu sąsiednich miejscowości i utrzymywali kontakty rodzinne oraz społeczne poza samą wsią.

XVIII wiek – dzierżawcy dóbr klasztornych

Na początku XVIII wieku źródła pozwalają znacznie dokładniej prześledzić sposób gospodarowania Truskołomiem.

W 1708 roku Kazimierz Obwarzankowski zawarł z konwentem trzemeszeńskim kontrakt dzierżawny dotyczący Truskołomia i Arcugowa. W 1710 roku strony wzajemnie się z tego kontraktu pokwitowały.

Dzierżawa oznaczała, że właściciel pozostawiał majątek w rękach innej osoby, która zarządzała nim przez określony czas, zazwyczaj w zamian za ustalone świadczenia finansowe. W przypadku dóbr klasztornych był to jeden ze sposobów gospodarowania rozległym majątkiem.

Chryzostom Jucki i Truskołom z folwarkiem

Kolejny etap nastąpił w 1714 roku. Chryzostom Jucki, syn Andrzeja, otrzymał od konwentu trzemeszeńskiego w trzyletni zastaw Truskołom z folwarkiem oraz Arcugowo za sumę 12 600 złotych polskich.

Zapis ten jest szczególnie wartościowy, ponieważ po raz kolejny potwierdza istnienie folwarku w Truskołomiu, a jednocześnie pozwala uchwycić wartość finansową całego przedsięwzięcia.

Truskołom nie był więc wyłącznie niewielką wsią rolniczą. W XVIII wieku funkcjonował jako część większego zespołu dóbr, którym można było zarządzać poprzez dzierżawę lub zastaw.

1718 – zabójstwo Kazimierza Strzeleckiego

Dramatyczny epizod z dziejów miejscowości pochodzi z 1718 roku.

W aktach wschowskich z 1718 roku pojawia się sprawa związana z zabójstwem Kazimierza Strzeleckiego, syna zmarłego Wojciecha Strzeleckiego, posesora Truskołomia. W tym samym zapisie Jan Trąmpczyński określony został jako brat rodzony Sebastiana Trąmpczyńskiego, który również został zamordowany. Jan występował w sprawie także w imieniu swego brata Stanisława. Z lakonicznego regestu nie wynika, czy zabójstwo Sebastiana Trąmpczyńskiego było bezpośrednio związane ze śmiercią Kazimierza Strzeleckiego. Możliwe jednak, że oba wydarzenia pozostawały w jakimś związku i że zachowany zapis jest fragmentem większej sprawy sądowej. Jej wyjaśnienie wymaga odnalezienia pełniejszych akt procesu.

Pokazuje on, że w XVIII wieku w Truskołomiu działały osoby należące do miejscowej szlachty i warstwy posesorów, a życie związane z majątkiem mogło prowadzić również do konfliktów rozstrzyganych przed sądami.

XIX wiek – wieś rządowa

W XIX wieku sytuacja własnościowa Truskołomia uległa zmianie. W opisie miejscowości z 1846 roku wykazano tutaj 17 domów i 151 mieszkańców, a miejscowość określono jako własność rządową.

Jest to ważny moment w dziejach wsi. Dawny Truskołom należący do dóbr klasztornych znalazł się w zupełnie innym systemie własnościowym. Był to rezultat przemian, jakie nastąpiły po kasacie dóbr klasztornych i przejęciu ich przez państwo pruskie.

W połowie XIX wieku Truskołoń był już więc niewielką, ale wyraźnie ukształtowaną miejscowością zamieszkaną przez ponad 150 osób.

Szkoła w Trzuskołoniu w 1866/1867 roku

O życiu mieszkańców wiele mówi także zachowany opis szkoły z roku szkolnego 1866/67, opublikowany w 1867 roku przez Ludwika Rzepeckiego w Obrazie Katolickich Szkół Elementarnych objętych archidiecezjami Gnieźnieńską i Poznańską.

Szkoła w Trzuskołoniu należała do Dekanatu Gnieźnieńskiego św. Trójcy. Inspektorem szkolnym dla dekanatu był ks. dziekan Śmiełowski we Wrześni, natomiast miejscowy dozór szkolny sprawował bezpośredni nadzór nad szkołą i jej patronatem.

Nauczycielem był Leon Siudzik, który pierwszą posadę nauczycielską objął już w 1857 roku. Jego pensja rządowa wynosiła 164 talary rocznie.

Według wykazu na rok szkolny 1866/67 do szkoły powinno uczęszczać 80 dzieci.

Ta informacja pozwala spojrzeć na Trzuskołoń z zupełnie innej strony. Po raz pierwszy możemy zobaczyć nie tylko liczbę mieszkańców czy właścicieli majątku, ale również funkcjonowanie lokalnej szkoły i nauczyciela odpowiedzialnego za edukację dzieci.

Trzuskołoń w XIX i XX wieku

W 1848 roku w księdze zgonów parafii Kędzierzyn odnotowano Antoniego Radoszewskiego, mającego 78 lat, związanego w źródle z Truskołomiem. Jest to kolejny ślad pokazujący, że nazwa miejscowości pojawia się w księgach kościelnych jeszcze długo po przemianach własnościowych XIX wieku.

W ciągu następnych dziesięcioleci Trzuskołoń zachował charakter niewielkiej miejscowości rolniczej. Źródła XX-wieczne pokazują jednak, że obok rolnictwa funkcjonowały tutaj również drobny handel i rzemiosło.

W 1930 roku Trzuskołoń liczył 479 mieszkańców. W miejscowości działał sklep „Różne towary” Zawodnego, funkcjonował również wiatrak Gregera, a jako rzemieślnik wymieniany był szewc S. Lange.

Informacje te pokazują, że przedwojenny Trzuskołoń był już nie tylko osadą rolniczą. Mieszkańcy korzystali z lokalnych usług, działał handel, a wiatrak stanowił ważny element miejscowej gospodarki.

Od średniowiecznego lasu do współczesnej wsi

Dzieje Trzuskołonia pokazują przemianę, która w ciągu kilku stuleci zmieniła niewielki obszar leśny w dobrze zorganizowaną wieś.

Najstarsze wzmianki z 1402 i 1429 roku mówią jeszcze o lesie Truskołom. Dokument z 1447 roku pokazuje już określone granice miejscowości. W XVI wieku Truskołom należał do dóbr klasztoru trzemeszeńskiego, posiadał pola, zagrody, karczmę, sołectwo i folwark. Kolejne stulecia przyniosły zmieniających się posesorów i dzierżawców – od Czarneckich, przez Obwarzankowskiego i Juckiego, po Strzeleckich.

W XIX wieku wieś znalazła się w rękach państwa, liczyła już 151 mieszkańców, posiadała szkołę, a nauczyciel Leon Siudzik odpowiadał za edukację 80 dzieci. W 1930 roku mieszkało tu już 479 osób, działały handel i rzemiosło, a miejscowy wiatrak należał do charakterystycznych elementów krajobrazu gospodarczego.

Historia Trzuskołonia nie jest więc jedynie historią właścicieli i kolejnych zapisów w księgach. To również historia zmieniającego się krajobrazu, gospodarstw, folwarku, szkoły, pracy i mieszkańców, których obecność w źródłach pozwala dziś odtworzyć kolejne fragmenty dziejów tej niewielkiej miejscowości.

Kalendarium dziejów Trzuskołonia

Czytaj więcej…. Od średniowiecznych początków miejscowości, przez czasy dóbr klasztoru trzemeszeńskiego, dawnych folwarków i kolejnych posesorów, aż po XIX i XX wiek. Najważniejsze daty, wydarzenia i ślady codziennego życia mieszkańców Trzuskołonia.

Kronika kryminalna Trzuskołonia.

Za spokojnym obrazem dawnej wsi kryją się również tragiczne wydarzenia, które znalazły swoje odbicie w ówczesnej prasie i dokumentach sądowych. W Kronice kryminalnej Trzuskołonia zbieramy udokumentowane przypadki zabójstw, tragicznych wypadków, samobójstw i innych dramatycznych zdarzeń związanych z mieszkańcami miejscowości.