KALENDARIUM DZIEJÓW TRZUSKOŁONIA
Fot. Trzuskołoń
Średniowieczne początki
1402 – W źródłach pojawia się nazwa Truskołom. Nie chodzi jeszcze o wieś w jej późniejszym znaczeniu, lecz o rozległy las Truskołom, należący do dóbr klasztoru w Trzemesznie. Wśród miejscowości sąsiadujących z tym kompleksem leśnym wymieniono m.in. Kołaczkowo, Chłądowo, Małachowo i Czartkowo. Z czasem na obszarze tego lasu powstała wieś, która zachowała jego nazwę.
1447 – Przeprowadzono rozgraniczenie Trzuskołonia od Wierzchowisk oraz młyna Czartowca, położonego w rejonie dzisiejszej Lubochni. Dokument ten pokazuje, że obszar związany z Truskołoniem był już wówczas wyraźnie określany pod względem granicznym.
XVI wiek – powstanie i rozwój wsi
1560 – Truskołom i Arcugowo znajdują się w rękach konwentu trzemeszeńskiego. Opat Aleksander Mieleński i Tomasz z Padniewa, działający w imieniu klasztoru, zawierają ugodę graniczną z Krzysztofem Iwieńskim z Tomic, dziedzicem Nowej Wsi, Miroszki i Niechanowa. Jest to jedno z najważniejszych źródeł pokazujących położenie Truskołonia w XVI wieku oraz jego związki z sąsiednimi dobrami Niechanowa.
1566 – W źródłach pojawia się bezpośrednia wzmianka o folwarku w Truskołomiu. Wojciech Cielmowski przekazuje opatowi trzemeszeńskiemu Aleksandrowi Mieleńskiemu prawa dotyczące rzeczy pozostawionych po zmarłym Janie Cielmowskim, znajdujących się w folwarku tej wsi. Jest to ważne potwierdzenie, że Trzuskołoń nie był już wyłącznie skupiskiem gospodarstw chłopskich, lecz posiadał także zaplecze folwarczne.
Druga połowa XVI wieku – zmiana obrazu wsi
1564–1565 – W rejestrach poborowych Truskołom wykazany zostaje jako wieś posiadająca 16 łanów (w tym 2 sołtysie) oraz karczmę. Dane te pokazują stosunkowo dobrze rozwiniętą gospodarkę miejscowości.
1576 – Rejestr podatkowy wykazuje w Truskołomiu 5,5 łana.
1577 – W rejestrze zapisano 4 łany.
1579 – Wykazano 4,5 łana oraz 2 łany puste, a także 4 zagrodników. Określenie „puste” oznaczało grunty, z których w danym momencie nie uzyskiwano podatku, najczęściej dlatego, że nie były użytkowane lub nie miały gospodarza.
1580 – Powtarza się podobny obraz wsi: 4,5 łana, 2 łany puste i 4 zagrodników.
1581–1583 – Rejestry wykazują łącznie 6,5 łana oraz 4 zagrodników.
Nie należy jednak odczytywać tych liczb jako dowodu, że rzeczywista powierzchnia Trzuskołonia zmniejszyła się w ciągu kilku lat z 16 do 6,5 łana. Rejestry podatkowe nie zawsze ujmowały wszystkie grunty miejscowości w taki sam sposób. Zmieniały się również podstawy naliczania podatków.
Możliwe jest natomiast, że część dawnych gospodarstw lub łanów przestała być wykazywana jako samodzielne gospodarstwa chłopskie i została włączona do innego sposobu użytkowania ziemi, np. do folwarku. Jest to jednak interpretacja, a nie bezpośrednio potwierdzony fakt.
1588 – Rejestr wykazuje 5,5 łana oraz 1 łan pusty, czyli łącznie 6,5 łana, a także 4 zagrody. Występuje również określenie mansi posessionati cum scultetialibus, wskazujące na związki części gruntów z sołectwem.
Wśród wykazanych gruntów znajdowały się 2 łany należące do sołtysa. Sołtys nie był zwykłym chłopem – w lokowanej na prawie niemieckim wsi pełnił funkcję miejscowego przedstawiciela właściciela dóbr i posiadał określone przywileje, często również własne grunty.
Dane z końca XVI wieku pokazują więc wieś o bardziej złożonej strukturze: obok gospodarstw chłopskich istniały zagrody, grunty nieużytkowane oraz sołectwo, a wcześniej potwierdzony został również folwark.
XVII wiek – Trzuskołoń w dobrach klasztornych
1618–1620 – Rejestry poborowe przynoszą kolejne informacje o mieszkańcach i strukturze gospodarczej Truskołomia. Wieś występuje wśród miejscowości należących do dóbr pozostających pod zwierzchnictwem klasztoru trzemeszeńskiego.
1659 – W metryce chrztu w Gnieźnie jako chrzestni występują Krzysztof Czarnecki z Truskołomia i Anna Szyszyńska. Zapis potwierdza obecność rodziny Czarneckich związanej w tym czasie z miejscowością.
1661 – Krzysztof Czarnecki i Zofia Szyszyńska zostają określeni w źródle jako posesorzy Truskołomia. Występuje również ich syn Jan.
Jest to ważna informacja, ponieważ pokazuje, że w XVII wieku wieś była nie tylko własnością klasztorną, lecz była również oddawana w użytkowanie osobom świeckim. Posesor oznaczał osobę, która faktycznie posiadała i użytkowała dobra, choć niekoniecznie była ich właścicielem.
1694–1698 – W metrykach pojawia się Katarzyna z Truskołomia, występująca jako chrzestna. Jest to jeden z późniejszych śladów mieszkańców wsi w XVII wieku.
XVIII wiek – dzierżawcy, folwark i dramatyczne wydarzenia
1708 – Kazimierz Obwarzankowski zawiera z konwentem trzemeszeńskim kontrakt na dzierżawę Truskołomia i Arcugowa.
1710 – Kazimierz Obwarzankowski i konwent trzemeszeński wzajemnie się kwitują z zawartego w 1708 roku kontraktu dzierżawnego. Dokument potwierdza funkcjonowanie Truskołonia jako części większego zespołu dóbr klasztornych obejmującego również Arcugowo.
1714 – Chryzostom Jucki, syn Andrzeja Juckiego, bierze od konwentu trzemeszeńskiego w trzyletni zastaw Truskołom z folwarkiem oraz Arcugowo za sumę 12 600 złotych polskich.
Dokument ten jest szczególnie cenny, ponieważ pokazuje nie tylko nazwisko kolejnego użytkownika wsi, ale również potwierdza istnienie folwarku i pozwala zobaczyć wartość finansową całego zespołu dóbr.
1718 – W źródłach sądowych pojawia się Kazimierz Strzelecki, syn zmarłego Wojciecha Strzeleckiego, posesora Truskołomia. Kazimierz został zamordowany, a w związku z jego zabójstwem toczyło się postępowanie sądowe. W sprawie występowali Jan Trąmpczyński i jego rodzony brat Stanisław. Zachowany regest nie pozwala jeszcze ustalić ich dokładnej roli w procesie.
To jedno z najbardziej dramatycznych wydarzeń znanych obecnie z historii Truskołonia. Sam zapis potwierdza zabójstwo i status Strzeleckiego jako posesora wsi, natomiast szczegóły zdarzenia wymagają dalszego prześledzenia akt procesu.
XIX wiek – wieś rządowa i rozwój szkolnictwa
1818–1850 – Zachowane w Archiwum Państwowym w Bydgoszczy akta dotyczące katolickiej szkoły w Trzuskołoniu pokazują, że miejscowa szkoła funkcjonowała już w pierwszej połowie XIX wieku. Zachowała się osobna jednostka dotycząca jej organizacji z lat 1818–1850.
1846 – Według Opisania historyczno-statystycznego Wielkiego Księstwa Poznańskiego J.A. Bobrowicza Trzuskołoń liczy 17 domów i 151 mieszkańców. Wieś jest wówczas własnością rządową.
1850–1866 – Zachowane są kolejne akta dotyczące katolickiej szkoły w Trzuskołoniu.
Rok szkolny 1866/1867
1866/1867 – Szkoła katolicka w Trzuskołoniu należy do dekanatu Gniezno św. Trójcy. Inspektorem szkolnym dla dekanatu jest ks. dziekan Śmiełowski we Wrześni, natomiast miejscowy dozór szkolny sprawuje nad szkołą bezpośredni nadzór i patronat.
Nauczycielem jest Leon Siudzik, który pierwszą posadę nauczycielską objął w 1857 roku. Otrzymuje 164 talary pensji rządowej rocznie.
Na rok szkolny 1866/67 do szkoły powinno uczęszczać 80 dzieci.
Dane te pokazują, że w połowie XIX wieku Trzuskołoń posiadał już zorganizowaną szkołę elementarną, będącą ważną instytucją lokalnej społeczności.
Co istotne, archiwum zachowało również dalsze akta szkoły z lat 1866–1888, 1889–1898 oraz 1898–1910, co pokazuje ciągłość jej funkcjonowania w kolejnych dziesięcioleciach.
Koniec XIX wieku – rozwój przestrzenny i ludność
1892 – Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich podaje, że Trzuskołoń zajmuje 445 ha i posiada 55 domów oraz 387 mieszkańców. Wszyscy mieszkańcy są katolikami.
W porównaniu z 1846 rokiem oznacza to bardzo wyraźny rozwój miejscowości: liczba domów wzrosła z 17 do 55, a liczba mieszkańców ze 151 do 387.
1891 – Trzuskołoń zostaje przedstawiony na mapie z końca XIX wieku, pozwalającej zobaczyć ówczesne położenie i układ miejscowości.
XX wiek – wieś przed II wojną światową
1930 – Według Księgi adresowej Polski Trzuskołoń liczy 479 mieszkańców.
We wsi działają wówczas:
- sklep z różnymi towarami prowadzony przez Zawodnego,
- wiatrak Gregera,
- zakład szewski prowadzony przez S. Langego.
Dane te pokazują, że Trzuskołoń był już nie tylko miejscowością rolniczą, ale posiadał również podstawowe lokalne punkty usługowe i gospodarcze.
1926 – Źródła dotyczące szkolnictwa wymieniają w Trzuskołoniu katolicką jednoklasową szkołę powszechną. Kierownikiem szkoły był T. Poprawka, a nadzór sprawowała Rada Szkolna Miejscowa.
Najważniejsze etapy dziejów Trzuskołonia
1402 – pierwsza znana wzmianka o nazwie Truskołom, początkowo jako nazwa lasu.
1447 – rozgraniczenie Truskołonia z Wierzchowiskami i młynem Czartowcem.
1560 – Truskołom i Arcugowo w dobrach konwentu trzemeszeńskiego.
1566 – potwierdzenie istnienia folwarku.
1576–1588 – rejestry pokazują zmieniającą się strukturę gruntów, zagrody, grunty puste i sołectwo.
1661 – Krzysztof Czarnecki i Zofia Szyszyńska posesorem i posesorką wsi.
1708 – dzierżawcą Truskołomia i Arcugowa zostaje Kazimierz Obwarzankowski.
1714 – Chryzostom Jucki bierze Truskołom z folwarkiem w zastaw za 12 600 złp.
1718 – zamordowany zostaje Kazimierz Strzelecki, posesor Truskołomia.
1846 – 17 domów i 151 mieszkańców; wieś rządowa.
1866/67 – w Trzuskołoniu działa szkoła katolicka, do której powinno uczęszczać 80 dzieci.
1892 – 55 domów, 387 mieszkańców i 445 ha ziemi.
1930 – 479 mieszkańców, sklep, wiatrak i zakład szewski.
