Kościół św. Jakuba Apostoła w Niechanowie. Dzieje świątyni i parafii od średniowiecza do współczesności
Fot. Kościół w Niechanowie.
Kościół pw. św. Jakuba Apostoła należy do najważniejszych zabytków Niechanowa i jest zarazem jednym z najcenniejszych świadectw wielowiekowej historii miejscowości. Jego obecna forma jest wynikiem kilku stuleci przemian. Drewniana część świątyni pochodzi z XVIII wieku, natomiast murowana zachodnia część nawy, zakrystia i obecne usytuowanie wieży są rezultatem przebudowy przeprowadzonej na początku XX wieku. We wnętrzu zachował się wyjątkowo wartościowy zespół wyposażenia barokowego i rokokowego.
Historia kościoła jest jednak znacznie starsza od obecnego budynku. Przez wieki świątynia była centrum życia religijnego Niechanowa i okolicznych wsi. Przy parafii działała szkoła, funkcjonowały zabudowania plebańskie, a przykościelny cmentarz stał się miejscem pochówku kolejnych pokoleń mieszkańców oraz osób związanych z miejscowością. Do dziś teren wokół kościoła zachował charakter dawnego centrum religijnego wsi.
Średniowieczne początki parafii
Dokument erekcyjny parafii niechanowskiej nie zachował się. Według tradycji parafialnej początki świątyni wiązane są z około 1300 rokiem i fundacją rodu Porajów-Różyców. Informacja ta powinna być jednak traktowana jako tradycja, a nie jako fakt potwierdzony zachowanym dokumentem. W materiale dotyczącym dziejów Niechanowa zwrócono uwagę, że nie odnaleziono dokumentu potwierdzającego, iż Różycowie byli właścicielami Niechanowa.
Pewniejszy grunt źródłowy pojawia się dopiero w 1395 roku. W dokumencie z tego czasu wymieniony został ks. Damian, pierwszy znany z imienia proboszcz niechanowski. Sam fakt istnienia proboszcza wskazuje, że parafia funkcjonowała już wówczas jako zorganizowana jednostka kościelna.
W późniejszych źródłach pojawiają się kolejni duchowni związani z Niechanowem. W 1411 roku wymieniany jest ks. Jakub, w 1430 ks. Wacław, a w 1517 roku proboszczem był ks. Michał z Lusowa. Informacje z początku XVI wieku są szczególnie cenne, ponieważ pozwalają odtworzyć nie tylko funkcjonowanie parafii, lecz także jej zaplecze gospodarcze.
Kościół i szkoła w XVI wieku
W 1517 roku z polecenia prymasa Jana Łaskiego przeprowadzono w archidiecezji gnieźnieńskiej szczegółowy spis kościołów i ich uposażenia. W Niechanowie wizytację przeprowadził ks. kanonik Kijewski z Gniezna.
Źródło to pokazuje, że parafia posiadała wówczas znacznie bardziej rozbudowane zaplecze, niż można by sądzić na podstawie dzisiejszego wyglądu miejscowości. Przy plebanii znajdowała się wikaryjka, dom organisty oraz szkoła parafialna. Proboszcz posiadał także ogród i sad, a jego uposażenie obejmowało ziemię pozwalającą na prowadzenie gospodarstwa.
Był to więc nie tylko kościół w dzisiejszym rozumieniu, lecz centrum niewielkiej wspólnoty religijnej, edukacyjnej i gospodarczej.
Nowa świątynia Jana Tomickiego
W pierwszej połowie XVI wieku nastąpiła ważna zmiana. W 1532 roku Jan Tomicki, ówczesny właściciel Niechanowa, ufundował nową drewnianą świątynię. Stanęła ona w miejscu wcześniejszego kościoła. Według tradycji parafialnej już w 1526 roku Jan Tomicki ufundował dla świątyni duży dzwon.
Nie należy jednak utożsamiać bezpośrednio kościoła z 1532 roku z budynkiem zachowanym obecnie. Dzisiejsza drewniana część świątyni jest datowana przez dokumentację konserwatorską na XVIII wiek. Można więc przyjąć, że kościół Tomickiego był kolejnym etapem rozwoju świątyni, która później została zastąpiona lub gruntownie odbudowana.
Parafia w czasach Tomickich i Iwieńskich
W XVI wieku kościół był związany z rodzinami, które przez kolejne dziesięciolecia władały Niechanowem. W 1580 roku właścicielem miejscowości był Krzysztof Tomicki, a w końcu XVI wieku dobra przeszły w ręce Iwieńskich.
Życie parafialne nie ograniczało się do samej świątyni. W 1591 roku proboszczem był ks. Wojciech, następnie ks. Błażej ze Siekierek, a od 1631 roku ks. Jeremiasz z Kłecka. W 1635 roku doszło do jednego z pierwszych opisanych w źródłach przestępstw popełnionych w kościele.
Złodziej podkopał się pod świątynię i ukradł z obrazu Matki Bożej srebrną koronę oraz inne wartościowe przedmioty. Wydarzenie to pokazuje, że kościół posiadał już wówczas cenne wyposażenie i przedmioty kultu.
Działyńscy i pamiątki przywiezione z Rzymu
W XVII wieku ważną rolę w dziejach świątyni odegrali Działyńscy, kolejni właściciele dóbr.
W 1668 roku Stanisław Działyński przywiózł z Rzymu relikwie św. Maksyma z Turynu, wydobyte z katakumb rzymskich. Relikwie umieszczono w dwóch relikwiarzach znajdujących się w ołtarzu głównym. W tym samym roku Działyńscy ufundowali również obraz Jezusa Cierpiącego, wykonany w kręgu szkoły weneckiej.
Związki świątyni z fundatorami i właścicielami majątku były więc bardzo wyraźne. Kościół stawał się miejscem, w którym materialnie utrwalano pobożność kolejnych rodzin władających Niechanowem.
Księgi parafialne i chrzcielnica z czasów ks. Lochmana
W 1689 roku probostwo objął ks. Wawrzyniec Lochman, wcześniej związany z zakonem Bożogrobców w Gnieźnie. Z jego działalnością wiąże się uporządkowanie prowadzenia ksiąg metrykalnych.
W 1693 roku proboszcz ufundował nową chrzcielnicę. Co szczególnie ważne, chrzcielnica zachowała się do dziś. Dokumentacja parafialna podaje również, że podczas wizytacji w 1697 roku kościół był drewniany i wewnątrz całkowicie malowany, choć istniejące malowidła były już wówczas stare.
Jest to jedna z najciekawszych informacji pozwalających spojrzeć na dawny wygląd świątyni. Obecne wyposażenie wnętrza nie jest więc przypadkowym zbiorem zabytków, lecz pozostałością wielowiekowego wyposażania kościoła.
Wielka wojna północna i upadek świątyni
Początek XVIII wieku przyniósł katastrofalny okres w dziejach parafii.
W 1705 roku proboszczem został ks. Wojciech Karwacki. Wkrótce Niechanowo znalazło się w zasięgu działań związanych z wielką wojną północną. Kościół został splądrowany przez Moskali i Kozaków. Zrabowano również majątek proboszcza.
Kolejne lata nie przyniosły poprawy. W 1710 roku parafię objął ks. Marcin Serafiński, lecz wkrótce ponownie doszło do grabieży. Świątynia została opuszczona i zaczęła grozić zawaleniem. Od 1718 roku do Niechanowa dojeżdżał proboszcz z Kędzierzyna, ks. Antoni Jasiński.
Wizytacja z 1727 roku określiła stan kościoła jako zupełną ruinę. Niechanowo nie posiadało wówczas własnego stałego duszpasterza i zostało przyłączone do Kędzierzyna. Nabożeństwa odprawiano również w kaplicy pałacowej, a pomocy parafii udzielali karmelici z Poznania związani z dworem Działyńskich.
Był to jeden z najtrudniejszych momentów w całych dziejach niechanowskiej świątyni.
Ks. Wawrzyniec Wolski i próba ratowania kościoła
Przełom nastąpił w 1753 roku, kiedy do Niechanowa przybył ks. Wawrzyniec Wolski. Natychmiast rozpoczął remont kościoła. Pomoc zaoferował hrabia Brühl, który przekazał na potrzeby świątyni drewno i żelazo.
Remont nie rozwiązał jednak wszystkich problemów. Kościół nadal znajdował się w złym stanie.
Po śmierci ks. Wolskiego w 1763 roku proboszczem został ks. Melchior Kiełkowicz. To właśnie jego nazwisko na zawsze związało się z obecnym kościołem.
Ks. Melchior Kiełkowicz – budowniczy obecnej świątyni
Ks. Melchior Kiełkowicz objął probostwo w 1763 roku. Był kapłanem niezwykle aktywnym. Dokumentacja parafialna przypisuje mu nie tylko odbudowę kościoła, lecz także budowę nowej plebanii i zabudowań gospodarczych oraz uporządkowanie gospodarstwa plebańskiego.
Kiełkowicz zakupił nowe kielichy, zlecił przerobienie starej monstrancji, sprawił dwa nowe konfesjonały i główny ołtarz, ufundował sześć dużych cynowych lichtarzy, a nad zabytkową amboną polecił zawiesić daszek. Uzupełnił również chrzcielnicę i zamówił srebrną sukienkę do obrazu Matki Bożej.
Właśnie w tym okresie powstała obecna zasadnicza drewniana część kościoła. Dokumentacja konserwatorska datuje jej wzniesienie na 1776 rok, natomiast materiały parafialne podkreślają wielką rolę Kiełkowicza w odbudowie świątyni.
Można więc powiedzieć, że obecny kościół św. Jakuba jest przede wszystkim materialnym świadectwem działalności tego proboszcza.
Bractwo św. Józefa i życie religijne XVIII wieku
Kiełkowicz nie ograniczał swojej działalności do budowy i wyposażania świątyni. Zabiegał również o rozwój życia religijnego.
Uzyskał w Stolicy Apostolskiej odpust na uroczystość Opieki św. Józefa i założył Bractwo św. Józefa. Jego członkowie mieli modlić się za zmarłych, uczestniczyć w uroczystych Mszach ze świecami oraz wspierać życie religijne parafii. Bractwo zajmowało się także propagowaniem abstynencji od alkoholu.
5 lipca 1780 roku bp Jan Karski konsekrował nowy portatyl do kościoła, w którym umieszczono relikwie św. Benedykta i św. Krescencjusza. Według tradycji parafialnej wydarzenie to wiązało się z ponownym poświęceniem świątyni.
Śmierć budowniczego
Ks. Melchior Kiełkowicz zmarł 12 sierpnia 1792 roku, mając 59 lat. Na jego nagrobku umieszczono tekst, który sam przygotował przed śmiercią. Do dziś zachowała się jego marmurowa tablica epitafijna umieszczona na zewnętrznej ścianie kościoła od strony przykościelnego cmentarza.
Zachowany napis brzmi:
„Tu leży ciało x Melchiora Kiełkowicza … tego Kościoła przez 29 lat Pasterza pamiętaj na duszę jego, Umarł roku 1792 dnia 12. 8. bris.”
Tablica ma formę trapezu i reprezentuje styl barokowy. Jest jednym z najbardziej osobistych zabytków niechanowskiej świątyni.
Kościół w XIX wieku
Po śmierci Kiełkowicza parafię objął ks. Jerzy Luna, który sprawował urząd przez 41 lat. W 1799 roku doszło do pożaru zabudowań gospodarczych plebanii, lecz sam kościół ocalał.
Nie oznaczało to jednak końca problemów. W nocy z 6 na 7 października 1806 roku złodzieje włamali się do świątyni i obrabowali ją z cennych przedmiotów. Kolejna kradzież nastąpiła w marcu 1831 roku. Tym razem z tabernakulum zabrano m.in. wota, kielich i puszkę na komunikanty.
W 1834 roku proboszczem został ks. Karol Trojanowicz, który pozostał w Niechanowie aż do 1871 roku.
Był to jeden z najważniejszych duszpasterzy w XIX-wiecznych dziejach parafii.
Wielkie misje niechanowskie w 1852 roku
Za czasów ks. Trojanowicza Niechanowo stało się miejscem niezwykłego wydarzenia religijnego.
25 lipca 1852 roku, w dzień odpustu św. Jakuba, rozpoczęły się Misje ludowe prowadzone przez jezuitów z Galicji. Przybyli m.in. ks. Karol Antoniewicz, ks. Stefan Załęski, ks. Iwo Czeszowski, ks. Teofil Baczyński i ks. Aleksander Markiewicz.
Skala wydarzenia była ogromna. Pierwszego dnia do Niechanowa przybyło ponad 8000 osób. Pielgrzymi przychodzili z Gniezna, Inowrocławia, Bydgoszczy, Witkowa i Czerniejewa.
Kościół nie był w stanie pomieścić takiej liczby wiernych, dlatego część nabożeństw i nauk odbywała się na przykościelnym cmentarzu. Do spowiedzi przyjeżdżało około 30 księży. Według relacji parafialnej podczas misji zabrakło wody w ośmiu studniach.
To jedno z najciekawszych wydarzeń w historii Niechanowa i zdecydowanie zasługuje na osobne opracowanie w przyszłości.
Cmentarz przy kościele
W XIX wieku zmieniał się również teren wokół świątyni.
Ks. Trojanowicz w 1853 roku przeprowadził regulację przykościelnego cmentarza. Teren od strony południowej i zachodniej został podwyższony, wyrównany i obmurowany kamieniem oraz cegłą. W 1859 roku powiększono również jego północną część. Na ten cel mieszkańcy parafii dostarczyli aż 1050 fur ziemi. Cmentarz został ponownie poświęcony 28 października 1859 roku.
Do dziś przy kościele zachowały się nagrobki dokumentujące historię miejscowości.
Jan Krasicki i groby przy kościele
Jednym z najbardziej znanych jest nagrobek Jana Krasickiego z Siecina, oficera napoleońskiego i generała Wojska Polskiego.
Krasicki zmarł 31 grudnia 1848 roku, a 3 stycznia 1849 roku został pochowany przy kościele w Niechanowie. Jego nagrobek reprezentuje styl późnoklasycystyczny i zachował się do dziś. Na płycie widnieje data urodzenia – 24 czerwca 1785 roku – oraz śmierci – 31 grudnia 1848 roku.
Jan z Siecina Krasicki
Na przykościelnym cmentarzu znajduje się również okazały nagrobek Franciszka i Zofii Żółtowskich z połowy XIX wieku. Według tradycji rodziny Żółtowskich został on sprowadzony z Wenecji. W inskrypcji zapisano, że prochy małżonków spoczywają w kościele.
Franciszek Żółtowski i świątynia
W 1847 roku dobra niechanowskie nabył Franciszek Żółtowski. Od tego momentu aż do wybuchu II wojny światowej historia kościoła była silnie związana z rodziną Żółtowskich.
W 1868 roku potężny wiatr zrzucił krzyż z wieży kościelnej. Ks. Trojanowicz odnowił krzyż i ponownie umieścił go na wieży. Okazało się wówczas, że był to krzyż ufundowany jeszcze przez ks. Kiełkowicza w 1773 roku.
W tym samym roku Franciszek Żółtowski zakupił w Rzymie figurę Najświętszej Marii Panny Niepokalanie Poczętej, wykonaną przez rzeźbiarza Oscara Sosnowskiego.
Wielka przebudowa na początku XX wieku
Największa zmiana w wyglądzie kościoła nastąpiła na początku XX wieku.
Przebudowę przeprowadzono według projektu architekta Lutscha z Berlina. Źródła podają nieco odmienne daty – dokumentacja i opracowania zabytkoznawcze wskazują na 1908 rok, materiały parafialne wiążą rozpoczęcie prac z 1906 rokiem, natomiast strona Archidiecezji Gnieźnieńskiej podaje lata 1904–1905. Najbezpieczniej mówić więc o przebudowie przeprowadzonej na początku XX wieku, której zasadniczy etap przypada na lata 1906–1908.
Prace prowadzono z inicjatywy i przy wsparciu miejscowego proboszcza oraz patronów parafii.
Pierwotna drewniana nawa była niemal kwadratowa. Została przedłużona w kierunku zachodnim. Dobudowana część była murowana i nieco szersza od starszej. W niej znalazł się chór muzyczny.
Jednocześnie rozebrano dotychczasową wieżę i przeniesiono ją na północną stronę kościoła. Przy wieży znalazła się kruchta. Od południa przy prezbiterium zbudowano zakrystię.
W ten sposób powstała charakterystyczna bryła, którą możemy oglądać do dziś: XVIII-wieczna drewniana świątynia połączona z murowaną, neobarokową częścią zachodnią.
Kościół, który zachował dwa różne etapy budowy
Dzisiejszy kościół jest dzięki temu niezwykle interesującym przykładem łączenia dawnej architektury drewnianej z późniejszą rozbudową murowaną.
Starsza część ma konstrukcję zrębową i jest orientowana. Kościół jest jednonawowy, z prostokątnym prezbiterium zamkniętym wielobocznie. Drewniane ściany są oszalowane, a dach części drewnianej pokrywa gont.
Wnętrze nakrywa strop. Wieża posiada charakterystyczne wydatne zadaszenie. Murowana część zachodnia odróżnia się materiałem i formą od starszej części świątyni.
To właśnie ta niejednorodność jest jedną z największych wartości architektonicznych kościoła.
Zabytkowe wnętrze
Największym skarbem świątyni pozostaje jednak jej wyposażenie.
Ołtarz główny
Ołtarz główny pochodzi z XVIII wieku i reprezentuje późny barok. Jest drewniany, z obrazem św. Jakuba Apostoła. W jego dekoracji znajdują się także rzeźby św. Piotra i św. Jana. W zwieńczeniu umieszczono obraz Serca Jezusa. W 1925 roku przywrócono pierwotną kolorystykę ołtarza.
To właśnie ten ołtarz jest obecnie przedmiotem prac konserwatorskich. W 2025 roku parafia prowadziła zbiórkę na jego renowację, a w 2026 roku ogłoszenia parafialne informowały o dalszym finansowaniu prac przy kolejnych ołtarzach.
Ołtarze boczne
Jeden z ołtarzy bocznych pochodzi z XVII wieku. Jest barokowy, drewniany i zawiera obraz Matki Boskiej Śnieżnej, a także rzeźby św. Apolonii i św. Barbary. W zwieńczeniu znajduje się obraz Opieki św. Józefa.
Drugi ołtarz datowany jest na XVII/XVIII wiek. Znajduje się w nim obraz Chrystusa Boleściwego, przywieziony z Włoch przez rodzinę Działyńskich. Szczególnie interesujący jest znajdujący się przy nim włoski napis dewocyjny.
Ambona
W kościele zachowała się rokokowa ambona, której korpus podtrzymuje figura anioła.
Jej obecność przypomina o charakterze XVIII-wiecznego wnętrza, w którym kazanie było jednym z najważniejszych elementów nabożeństwa.
Chrzcielnica
W świątyni znajduje się również zabytkowa chrzcielnica. Według materiałów parafialnych jej fundatorem był ks. Wawrzyniec Lochman, który ufundował ją w 1693 roku. Dokumentacja encyklopedyczna datuje jednak obecną formę chrzcielnicy na połowę XVIII wieku i odnotowuje jej odtworzenie w 1926 roku.
Dekorację tworzą m.in. Adam i Ewa przy drzewie rajskim oraz Mojżesz, a całość zwieńczona jest krzyżem.
Stalle, ławki i konfesjonały
Do najcenniejszych elementów wyposażenia należą również rokokowe stalle z połowy XVIII wieku. Na ich przedpiersiach znajdują się ornamenty roślinne, a zapleczki wieńczy ażurowa dekoracja. Kartusze zakończone są koronami, a w ich polach umieszczono symbole serca, kotwicy i krzyża.
Zachowały się także XVIII-wieczne konfesjonały oraz rokokowe ławki, pierwotnie złocone i dekorowane motywami kogucich grzebieni oraz liści akantu.
Rzeźby i obrazy
Wśród zabytków wymienianych w wyposażeniu świątyni znajdują się m.in.:
- późnobarokowa rzeźba św. Szczepana z XVIII wieku,
- rzeźba św. Antoniego z Dzieciątkiem,
- obraz Matki Boskiej Bolesnej,
- obraz Adoracji św. Józefa,
- obraz Chrystusa Boleściwego,
- krucyfiks z XIX wieku,
- obrazy i elementy wyposażenia pochodzące z XVIII wieku,
- berła procesyjne,
- klasycystyczny świecznik na paschał,
- srebrna puszka z II połowy XIX wieku,
- rokokowa monstrancja z III ćwierci XVIII wieku,
- barokowy ornat z I ćwierci XVIII wieku,
- kopia obrazu św. Małgorzaty według Rafaela.
Zespół ten sprawia, że kościół w Niechanowie jest nie tylko przykładem dawnego budownictwa drewnianego, ale również bardzo wartościowym zabytkiem sztuki sakralnej.
Kościół w czasach niepodległej Polski
Po przebudowie z początku XX wieku świątynia wymagała kolejnych prac. Według relacji parafialnej po przebudowie zaczęła stosunkowo szybko niszczeć i już w 1916 roku ks. Maksymilian Mrugas rozpoczął pilne remonty.
W 1926 roku rozpoczął się kolejny kapitalny remont. Prace restauracyjne prowadził malarz Władysław Zacholski z Bydgoszczy.
W 1929 roku proboszczem został ks. Jan Szlachta, późniejszy męczennik Dachau. Za jego czasów parafia przeżywała niezwykle aktywny okres życia społecznego i religijnego. Powstawały organizacje młodzieżowe, stowarzyszenia kobiet, zespoły śpiewacze i orkiestra. Kościół był miejscem, wokół którego skupiało się życie całej lokalnej społeczności.
Właśnie w tym środowisku kilka lat później odbyła się uroczystość 60-lecia Kółka Rolniczego w Niechanowie w 1933 roku. Pochód organizacji i delegacji przeszedł przez wieś do kościoła, gdzie odprawiono uroczystą sumę. Świątynia była więc nadal centralnym miejscem najważniejszych uroczystości społecznych Niechanowa.
Wojna i zamknięcie kościoła
Wybuch II wojny światowej oznaczał dla parafii początek tragicznego okresu.
26 sierpnia 1940 roku ks. Jan Szlachta odprawił swoją ostatnią Mszę w Niechanowie. Następnie został aresztowany i wywieziony do Dachau, gdzie zmarł z wycieńczenia.
22 maja 1941 roku okupanci zamknęli kościół. Z plebanii uczyniono miejsce zakwaterowania urzędników i niemieckich funkcjonariuszy. Kościół został ograbiony, zabrano również dzwony, a przykościelny cmentarz został zdewastowany – przewracano krzyże i nagrobki.
Dzięki wcześniejszemu przeniesieniu archiwum parafialnego i cenniejszych przedmiotów do mieszkania organisty udało się jednak ocalić znaczną część dokumentacji.
Co znamienne, mimo zamknięcia świątyni mieszkańcy nadal potajemnie spotykali się w jej wnętrzu i dbali, aby nie zgasło światło wiecznej lampki przed tabernakulum.
Powrót wiernych w 1945 roku
Niechanowo zostało oswobodzone 21 stycznia 1945 roku. Po uporządkowaniu kościoła 11 lutego odprawiono pierwszą po wojnie Mszę świętą. Według relacji parafialnej uczestniczyli w niej niemal wszyscy wierni.
Dwa lata później, 11 lutego 1947 roku, bp Lucjan Bernacki poświęcił dwa nowe dzwony zakupione przez parafian. Była to symboliczna odbudowa tego, co zostało zniszczone podczas okupacji.
Od 1948 roku rozpoczęto restaurację ołtarzy.
Ks. Jan Michalski i powojenne życie parafii
W 1951 roku proboszczem został ks. dr Jan Michalski, późniejszy biskup pomocniczy gnieźnieński.
Za jego czasów przeprowadzono kolejny poważny remont kościoła. Usunięto popękane tynki i wykonano nowe. Podczas prac odkryto przy ambonie słabo zachowane ślady dawnego malowidła przedstawiającego Apostołów.
W 1954 roku kościół otrzymał instalację elektryczną, a wnętrze wzbogacono o żyrandole i kinkiety.
Ks. Michalski był również związany z kultem Matki Bożej Nieustającej Pomocy, który od tego czasu rozwijał się w parafii.
Remonty w drugiej połowie XX wieku
W następnych dziesięcioleciach kościół był wielokrotnie remontowany.
Za ks. Kazimierza Głowa naprawiano dach i tynkowano murowaną część świątyni. W latach 1980. prowadzono dalsze prace remontowe.
W 1984 roku zerwano stare podłogi i wykonano betonowe podłoże. W prezbiterium i kaplicy założono boazerię, przeprowadzono także remont dziesięciogłosowych organów firmy Alfred Spiegel. Wymieniono oświetlenie i zamontowano nowe żyrandole oraz kinkiety.
W 1997 roku przeprowadzono kolejny remont. Odnowiono wnętrze, zamontowano kolorowe szyby w oknach i odnowiono ławki, przywracając im brązową kolorystykę.
Ks. Józef Szerment
Od 1980 roku proboszczem był ks. Józef Szerment, który kierował parafią przez ponad trzy dekady.
Za jego czasów kościół pozostawał centrum życia religijnego, a parafia przeżywała kolejne wizytacje biskupie, misje, peregrynacje obrazów i uroczystości religijne.
W 1979 roku do Niechanowa przybył obraz Matki Bożej Częstochowskiej. Procesja zgromadziła około 2000 osób, a Eucharystię odprawił bp Jan Michalski.
W 1994 roku bp Stanisław Gądecki poświęcił obraz Jezusa Miłosiernego, a w parafii rozpoczęto cotygodniowe nabożeństwo do Miłosierdzia Bożego.
Ks. Szerment zmarł 16 października 2013 roku. Został pochowany na przykościelnym cmentarzu, w kwaterze kapłańskiej, obok grobu ks. Karola Trojanowicza.
Czasy współczesne
W grudniu 2013 roku proboszczem został ks. kan. Andrzej Ziółkowski. Rozpoczął szeroko zakrojone prace remontowe i porządkowe.
Odnowiono plebanię, uporządkowano ogrody i teren wokół kościoła, wykonano nowe nagłośnienie oraz rozpoczęto kolejne prace przy świątyni. W 2014 roku zamontowano system ogrzewania podłogowego oparty na matach grzewczych. Odnowiono również zakrystię.
W kolejnych latach podejmowano prace przy dachu, oknach, drzwiach i elewacji murowanej części kościoła. Renowacji poddawano również elementy zewnętrzne, w tym figury na fasadzie.
Renowacja zabytkowego wyposażenia
W ostatnich latach szczególne znaczenie zyskała konserwacja zabytkowych ołtarzy.
W 2025 roku parafia prowadziła zbiórkę na renowację ołtarza głównego. W czerwcu 2026 roku parafialne ogłoszenia informowały natomiast, że składka została przeznaczona na remont i renowację trzeciego ołtarza. Pokazuje to, że proces ratowania XVIII-wiecznego wyposażenia kościoła jest nadal kontynuowany.
To bardzo ważny etap w najnowszych dziejach świątyni. Po dziesięcioleciach remontów budowlanych ciężar prac przesuwa się obecnie w stronę konserwacji zabytkowego wyposażenia, które stanowi największą wartość artystyczną kościoła.
Kościół dzisiaj
Kościół św. Jakuba Apostoła pozostaje czynną świątynią parafialną. Parafia należy obecnie do dekanatu witkowskiego, a proboszczem jest ks. Andrzej Ziółkowski.
W czerwcu 2026 roku parafia nadal prowadziła życie religijne związane m.in. z nabożeństwami do Matki Bożej Nieustającej Pomocy, Miłosierdzia Bożego oraz uroczystościami Bożego Ciała. Równocześnie kontynuowano zbiórki na renowację zabytkowego wyposażenia.
Świątynia zachowała zasadniczy charakter nadany jej w XVIII wieku, mimo późniejszej rozbudowy. Drewniana część kościoła, gontowe dachy, przeniesiona wieża, murowana część zachodnia oraz bogate wyposażenie tworzą zabytek, w którym można odczytać kilka stuleci historii Niechanowa.
Świadek dziejów Niechanowa
Niechanowski kościół jest czymś więcej niż zabytkowym budynkiem.
W jego murach i wyposażeniu zapisana jest historia kolejnych pokoleń mieszkańców. Pamięta czasy Tomickich i Iwieńskich, Działyńskich, Brühla, Skórzewskich, Garczyńskich, Mielżyńskich, Potulickich i Żółtowskich. Widział wojny, grabieże i epidemie. Był miejscem modlitwy w czasach zaborów, świadkiem wielkich uroczystości religijnych XIX wieku, miejscem działalności społecznej w okresie II Rzeczypospolitej, a później świadkiem okupacji niemieckiej i odbudowy życia parafialnego po 1945 roku.
Zachowane przy nim nagrobki przypominają o ludziach, którzy byli częścią historii Niechanowa. Wnętrze przechowuje natomiast materialne ślady pobożności dawnych fundatorów – od relikwii i obrazów sprowadzanych z Włoch po rokokowe stalle, ambonę, chrzcielnicę i ołtarze.
Szczególne miejsce zajmuje w tej historii ks. Melchior Kiełkowicz, który w XVIII wieku uratował podupadającą parafię i doprowadził do powstania świątyni, której zasadnicza drewniana część przetrwała do naszych czasów. Jego marmurowe epitafium, umieszczone na zewnętrznej ścianie kościoła, jest niemal symbolicznym podpisem człowieka, który pozostawił po sobie najtrwalszy ślad w dziejach niechanowskiej parafii.
Dzisiejszy kościół jest więc zabytkiem żywym. Nie jest jedynie pamiątką po dawnej wsi. Nadal pełni funkcję, dla której powstał – pozostaje miejscem kultu i centrum życia parafialnego. Jednocześnie każda belka drewnianej konstrukcji, każdy XVIII-wieczny ołtarz, stalle, ambona czy nagrobek na przykościelnym cmentarzu są częścią historii Niechanowa, której nie da się oddzielić od dziejów samej miejscowości.
Źródła
- Encyklopedia Gniezna i Ziemi Gnieźnieńskiej, hasło „Kościół pw. św. Jakuba Apostoła w Niechanowie”, s. 337–339.
- Materiały parafii św. Jakuba Apostoła w Niechanowie, „Od początku do dziś”, opracowane na podstawie książki Ziemia czerwonej róży.
- Materiały dotyczące zabytków Niechanowa i dokumentacja konserwatorska.
- Archidiecezja Gnieźnieńska, hasło parafii pw. św. Jakuba Apostoła w Niechanowie.
