Po ponad dwudziestu latach rządów Stefana Garczyńskiego w dziejach Niechanowa nastąpiła kolejna zmiana właścicielska. W 1805 roku dobra niechanowskie przeszły w ręce Katarzyny hrabiny Mielżyńskiej, wdowy po Prokopie Mielżyńskim, rotmistrzu Kawalerii Narodowej. Rozpoczął się okres, w którym Niechanowo znalazło się w kręgu dwóch spokrewnionych ze sobą rodzin – Mielżyńskich i Potulickich.

Nie był to czas bardzo długi, bo już w 1847 roku dobra niechanowskie zostały sprzedane Franciszkowi Żółtowskiemu. W ciągu tych czterdziestu dwóch lat zmieniło się jednak wiele. Niechanowo stało się częścią rozległego kompleksu majątkowego, a zachowane dokumenty pozwalają dziś przyjrzeć się nie tylko właścicielom, lecz także ich rodzinom, ludziom związanym z dworem oraz samej miejscowości.

Co ważne, właśnie z tego okresu zachowało się stosunkowo dużo materiału. Są to przede wszystkim księgi metrykalne, dokumenty majątkowe oraz późniejsze zestawienia statystyczne. Dzięki nim można odtworzyć znacznie więcej niż samą listę kolejnych właścicieli.

Mielżyńscy z Chobienic

Rodzina Mielżyńskich należała do najważniejszych rodów wielkopolskiego ziemiaństwa. Jej poszczególne gałęzie posiadały liczne majątki, a członkowie rodziny poprzez małżeństwa byli związani z wieloma innymi rodami szlacheckimi i magnackimi.

Dla historii Niechanowa szczególne znaczenie miała linia związana z Chobienicami. Właśnie z tej rodziny wywodziła się Katarzyna Mielżyńska, która po śmierci męża Prokopa znalazła się wśród właścicieli dóbr niechanowskich.

Prokop Mielżyński urodził się w 1763 roku. Był rotmistrzem Kawalerii Narodowej, a w 1793 roku poślubił Katarzynę Mielżyńską. Zachował się nawet druk okolicznościowy wydany w Poznaniu z okazji ich ślubu. Katarzyna urodziła się w 1775 roku i była córką Maksymiliana Antoniego Jana Mielżyńskiego oraz Konstancji Hutten-Czapskiej.

Małżeństwo Prokopa i Katarzyny trwało jednak krótko. Prokop Mielżyński zmarł w 1800 roku, pozostawiając żonę z dziećmi. Wśród nich znajdowała się Teresa Konstancja Seweryna Mielżyńska, przyszła żona Kaspra Potulickiego.

To właśnie przez Teresę historia Mielżyńskich w Niechanowie płynnie przechodzi w historię Potulickich.

Katarzyna Mielżyńska i Niechanowo

W 1805 roku Katarzyna Mielżyńska przejęła dobra niechanowskie po Stefanie Garczyńskim. W ten sposób Niechanowo znalazło się w rękach rodziny, której główna siedziba związana była z Chobienicami.

Trzeba przy tym sprostować wcześniejszą informację pojawiającą się w naszym materiale. Katarzyna Mielżyńska, wdowa po Prokopie, nie zmarła w 1813 roku. Źródła genealogiczne wskazują jej śmierć na 1817 rok. Rok 1813 odnosi się do jej matki, Konstancji Hutten-Czapskiej, która zmarła wówczas w wieku około 64 lat.

Ta korekta jest istotna, ponieważ pozwala właściwie uporządkować następstwo wydarzeń w historii Niechanowa.

---

Od Mielżyńskich do Potulickich

Najważniejsza zmiana nastąpiła kilkanaście lat później.

Córką Prokopa i Katarzyny Mielżyńskich była Teresa Konstancja Seweryna Mielżyńska, urodzona w 1797 roku. W późniejszym okresie wyszła za mąż za Kaspra Piotra Aleksandra hrabiego Potulickiego z Więcborga. Ich małżeństwo połączyło dwie znaczące rodziny ziemiańskie, a dla Niechanowa miało również bardzo konkretne konsekwencje majątkowe.

W 1820 roku nastąpił dział majątkowy, w wyniku którego Teresa z Mielżyńskich Potulicka objęła dobra Mikołajewice wraz z należącymi do nich miejscowościami.

Zachowany dokument archiwalny wymienia dokładnie:

• Mikołajewice,
• Niechanowo,
• Żelazkowo,
• Miroszkę,
• Bojaniczki,
• Potrzymowo,
• Drachowo,
• Nową Wieś.

Dokument ten jest szczególnie cenny, ponieważ nie jest późniejszym opisem czy zestawieniem statystycznym, lecz częścią dokumentacji prawno-majątkowej. Archiwum Potulickich określa go jako zatwierdzenie przez władze pruskie stanu posiadania dóbr przez Teresę z Mielżyńskich Kasperową Potulicką, a obok niego wymienia akt działu z 17 listopada 1820 roku. Zatwierdzenie nastąpiło 18 marca 1822 roku.

Jest to więc jeden z najważniejszych dokumentów dla historii dziewiętnastowiecznego Niechanowa.

Nie tylko Niechanowo

Dokument z 1822 roku pokazuje coś bardzo istotnego: Niechanowo nie stanowiło wówczas samodzielnego, niewielkiego majątku, którego historię można rozpatrywać wyłącznie przez kolejnych właścicieli wsi.

Było częścią większego kompleksu gospodarczego.

Wraz z Niechanowem w jednym układzie majątkowym występowały miejscowości, których dzieje do dziś są ze sobą silnie związane: Mikołajewice, Drachowo, Potrzymowo, Żelazkowo, Miroszka, Bojaniczki i Nowa Wieś.

Ta sama struktura majątkowa jest widoczna jeszcze ćwierć wieku później w zestawieniu J.A. Bobrowicza z 1846 roku.

---

Teresa z Mielżyńskich Potulicka

Teresa była więc postacią szczególnie ważną dla dziejów Niechanowa.

Nie była jedynie żoną Kaspra Potulickiego. Zachowany dokument z 1822 roku wymienia ją jako osobę, której stan posiadania dóbr został zatwierdzony przez władze pruskie. Co więcej, w Archiwum Potulickich zachował się również własnoręcznie napisany i podpisany testament Teresy z Mielżyńskich Potulickiej z 25 maja 1839 roku.

Dokumentacja archiwalna pokazuje także, że Teresa była jedną z dwóch córek Prokopa Mielżyńskiego, które wyszły za Potulickich. Druga z nich, Gabriela z Mielżyńskich Potulicka, była żoną Kazimierza Potulickiego.

Mamy więc do czynienia z sytuacją, w której poprzez małżeństwa dobra i interesy obu rodzin zostały ze sobą bardzo silnie związane.

---

Kasper Potulicki i Niechanowo

Mąż Teresy, Kasper Piotr Aleksander Potulicki, pochodził z rodziny związanej z Więcborgiem. W późniejszych dokumentach i metrykach jego nazwisko bardzo często pojawia się w związku z Niechanowem.

Warto jednak zachować pewną ostrożność w prostym określaniu go jako jedynego właściciela dóbr.

Dokument z 1822 roku wskazuje bowiem Teresę z Mielżyńskich Kasperową Potulicką jako posiadaczkę dóbr Mikołajewice wraz z Niechanowem. Z kolei późniejsze księgi metrykalne określają Kaspra jako dziedzica Niechanowa.

Nie musi to oznaczać sprzeczności. Pokazuje raczej, że w źródłach występują różne sposoby określania osoby związanej z majątkiem – właściciela, posiadacza czy osoby faktycznie występującej w sprawach majątkowych.

W przypadku naszego artykułu najbezpieczniej jest więc mówić o dobrach Teresy z Mielżyńskich Potulickiej, jednocześnie podkreślając bardzo silny związek Kaspra Potulickiego z Niechanowem.

---

Niechanowo – miejsce rodzinne Potulickich

Związek Potulickich z Niechanowem nie był wyłącznie związkiem administracyjnym.

Właśnie tutaj urodziło się wiele dzieci Kaspra i Teresy.

W 1819 roku w Niechanowie urodził się ich syn Michał Prokop Feliks Potulicki. Informację o jego urodzeniu zachowuje również archiwum rodzinne Potulickich.

W 1828 roku w Niechanowie urodził się Józef Kazimierz Maciej Adam Potulicki. W metryce występuje jako syn Kaspra i Teresy z Mielżyńskich.

Dwa lata później, w 1830 roku, urodził się Antoni Kasper Feliks Kazimierz Wojciech Adam Potulicki.

W 1832 roku w Niechanowie urodził się Piotr Adam Pius Potulicki. Jego akt urodzenia zachował się również w odpisie w Archiwum Potulickich; dokument jednoznacznie wskazuje Kaspra Potulickiego i Teresę z Mielżyńskich jako rodziców.

Niechanowo było więc dla tej rodziny czymś więcej niż miejscem znajdującym się wśród wielu posiadanych dóbr. Przez znaczną część pierwszej połowy XIX wieku było miejscem związanym z życiem rodzinnym Potulickich.

---

Rodzina ponad granicami majątków

Metryki z tego okresu pokazują również, jak silne były związki rodzinne pomiędzy właścicielami różnych majątków.

W 1833 roku w Niechanowie zawarto małżeństwo Aleksandra hrabiego Mielżyńskiego z Katarzyną hrabiną Potulicką.

Aleksander był synem Mikołaja Mielżyńskiego i Brygidy ze Szczanieckich, dziedziców Baszkowa. Katarzyna była córką Kaspra Potulickiego i Teresy z Mielżyńskich.

Było to więc małżeństwo ludzi należących do rodzin już wcześniej ze sobą związanych.

Wśród świadków znaleźli się między innymi:

• Kazimierz Potulicki, dziedzic Potulic,
• Jan Krasicki, pułkownik i dziedzic Malczewa,
• Józef Miecieski, hrabia i dziedzic Kociszewic.

Lista ta dobrze pokazuje środowisko, w którym funkcjonowało ówczesne Niechanowo. Ślub mieszkańców dworu stawał się wydarzeniem, podczas którego spotykali się przedstawiciele kilku znaczących rodzin ziemiańskich.

Niechanowo znajdowało się więc w samym środku sieci rodzinnych i towarzyskich powiązań wielkopolskiego ziemiaństwa.

---

Świadkowie, chrzestni i mieszkańcy dworu

Podobne informacje przynoszą inne metryki.

W 1836 roku, przy chrzcie dziecka Macieja i Konstancji Mielżyńskich w Chobienicach, jako jeden z chrzestnych występuje Kasper Potulicki, dziedzic Obór i Niechanowa.

W 1838 roku w Niechanowie zawarto małżeństwo Jana Nepomucena Rakowskiego, komisarza w Królestwie Polskim, z Katarzyną Fryze ze szlachty z Niechanowa. Wśród świadków ponownie pojawia się Kasper hr. Potulicki z Niechanowa, obok hrabiego Aleksandra Mielżyńskiego z Baszkowa.

To drobne zapisy, ale właśnie one pozwalają zobaczyć funkcjonowanie majątku od strony ludzi.

Obok właścicieli pojawiają się:

• komisarze,
• urzędnicy,
• osoby związane z dworem,
• miejscowa szlachta,
• rodziny sąsiednich majątków.

Niechanowo nie było więc tylko miejscem zamieszkania właściciela. Było centrum życia gospodarczego i społecznego większego majątku.

---

Mielżyńscy nadal obecni w życiu Niechanowa

Choć po 1820 roku najważniejszą postacią właścicielską stała się Teresa Potulicka, związki z Mielżyńskimi nie zostały zerwane.

Było to wręcz niemożliwe, ponieważ Teresa sama należała do tego rodu, a jej dzieci i krewni poprzez kolejne małżeństwa utrzymywali kontakty z innymi gałęziami rodziny.

Dobrym przykładem jest wspomniane małżeństwo Aleksandra Mielżyńskiego z Katarzyną Potulicką. Innym – późniejsze związki rodzinne Mielżyńskich z Potulickimi i kolejnymi rodami ziemiańskimi.

W ten sposób Niechanowo pozostawało częścią świata, w którym majątek, rodzina i małżeństwo były ze sobą bardzo silnie powiązane.

---

Niechanowo w czasach Potulickich

Historia właścicielska nie jest jednak pełną historią miejscowości.

W pierwszej połowie XIX wieku Niechanowo było przede wszystkim wsią zamieszkaną przez kilkaset osób. Nad codziennym życiem mieszkańców dominował wielki majątek ziemski, dwór i gospodarka folwarczna.

Właściciele pojawiają się w dokumentach znacznie częściej niż zwykli mieszkańcy, ale właśnie metryki pozwalają dostrzec również drugą stronę tego świata.

W księgach pojawiają się mieszkańcy Niechanowa, osoby ze dworu, szlachta, komisarze oraz ludzie przybywający z innych miejscowości. Niektóre małżeństwa zawierane w miejscowej parafii łączyły ludzi z odległych części Wielkopolski, a nawet z Królestwa Polskiego.

Niechanowo było więc miejscowością pozostającą w ruchu, mimo że podstawą jej funkcjonowania był nadal tradycyjny majątek ziemski.

---

Cholera w 1841 roku

Okres Potulickich zapisał się również tragicznym wydarzeniem.

W 1841 roku parafię niechanowską dotknęła epidemia cholery. Choroba należała do najgroźniejszych epidemii XIX wieku i w krótkim czasie mogła powodować dużą liczbę zgonów.

W przypadku Niechanowa zachowane dane pozwalają określić skalę tragedii.

W parafii niechanowskiej podczas epidemii zmarły 52 osoby.

Dla miejscowej społeczności była to ogromna strata.

Nie znamy jeszcze wszystkich szczegółów przebiegu epidemii, dlatego nie należy dopowiadać jej przebiegu ponad to, co wynika ze źródeł. Sama liczba zgonów pokazuje jednak, że epidemia musiała być wydarzeniem mocno odczuwalnym w codziennym życiu mieszkańców.

Jest to również przykład tego, jak bardzo historia Niechanowa wykracza poza dzieje pałacu i właścicieli. W tym samym czasie, gdy w dokumentach majątkowych pojawiają się nazwiska Potulickich i Mielżyńskich, w księgach parafialnych zapisywano śmierć dziesiątek mieszkańców.

---

Niechanowo w 1846 roku – 40 domów i 495 mieszkańców

Bardzo cenne świadectwo stanu Niechanowa z końca okresu Potulickich przynosi Jan Nepomucen Bobrowicz w Opisaniu historyczno-statystycznym Wielkiego Księstwa Poznańskiego, wydanym w Lipsku w 1846 roku. Publikacja liczy 594 strony i zawiera m.in. zestawienia miejscowości, majątków i ich właścicieli.

W wykazie majątków Mikołajewice zostały przypisane Teresie Potulickiej.

W skład kompleksu wchodziły między innymi:

Mikołajewice, Niechanowo, Drachowo, Miroszka, Nowa Wieś, Potrzymowo i Żelaszkowo.

Nie jest to więc jedynie potwierdzenie nazwiska właścicielki. Bobrowicz pokazuje strukturę majątku w momencie, gdy do jego sprzedaży pozostał zaledwie rok.

Szczególnie interesujące są dane dotyczące samego Niechanowa.

Niechanowo w 1846 roku

40 domów

495 mieszkańców

Te dwie liczby pozwalają bardzo konkretnie wyobrazić sobie miejscowość.

Niechanowo nie było już małą osadą. Była to wieś licząca niemal 500 mieszkańców, funkcjonująca w ramach dużego kompleksu dóbr ziemskich.

Jednocześnie trzeba pamiętać, że liczba mieszkańców nie jest liczbą mieszkańców całej parafii, lecz odnosi się do miejscowości wykazanej przez Bobrowicza. To ważne rozróżnienie przy późniejszych porównaniach statystycznych.

Dane z 1846 roku są szczególnie wartościowe także dlatego, że pokazują stan Niechanowa bezpośrednio przed zmianą właściciela.

5

Majątek, który łączył kilka miejscowości

Warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden element.

W czasach Teresy Potulickiej Niechanowo było częścią organizmu gospodarczego obejmującego kilka miejscowości. Wspólne losy majątkowe łączyły Niechanowo z Mikołajewicami, Drachowem, Potrzymowem, Żelazkowem, Miroszką, Bojaniczkami i Nową Wsią.

Ta struktura nie powstała dopiero za Potulickich. Jej korzenie sięgały wcześniejszych dziejów klucza niechanowskiego, a jeszcze w XVIII wieku podobny zespół dóbr posiadał Stefan Garczyński.

Potuliccy przejęli więc nie pojedynczą wieś, lecz ukształtowany wcześniej kompleks majątkowy, który nadal funkcjonował jako całość.

To ważne dla zrozumienia późniejszej historii. Gdy w 1847 roku dobra sprzedano Franciszkowi Żółtowskiemu, zmiana właściciela dotyczyła nie tylko samego Niechanowa, ale całego układu majątkowego.

---

Ostatnie lata Potulickich

W połowie lat czterdziestych XIX wieku w dokumentach nadal spotykamy Teresę Potulicką jako właścicielkę kompleksu.

Niechanowo miało wówczas 40 domów i 495 mieszkańców, zaś w jego życiu nadal obecny był dwór Potulickich.

Był to jednak już schyłek tego okresu.

Właścicielska historia Niechanowa, która w 1805 roku przeszła od Garczyńskich do Mielżyńskich, a następnie poprzez Teresę z Mielżyńskich do Potulickich, miała wkrótce wejść w kolejną fazę.

W 1847 roku dobra niechanowskie zostały sprzedane Franciszkowi Żółtowskiemu, urodzonemu w 1818 roku.

Tym samym zakończył się okres związany z Mielżyńskimi i Potulickimi.

---

Co pozostało po Mielżyńskich i Potulickich?

W sensie materialnym najważniejszym świadectwem wcześniejszej epoki pozostawał nadal pałac wzniesiony za czasów Stefana Garczyńskiego. Mielżyńscy i Potuliccy nie stworzyli więc od podstaw niechanowskiej rezydencji. Przejęli istniejący już zespół pałacowo-parkowy i uczynili go częścią kolejnego okresu funkcjonowania majątku.

Ich dziedzictwo jest jednak widoczne przede wszystkim w źródłach.

To dzięki dokumentom majątkowym wiemy, że Niechanowo należało do większego kompleksu dóbr.

Dzięki metrykom możemy poznać rodzinę Teresy i Kaspra Potulickich, ich dzieci oraz ludzi związanych z dworem.

Dzięki księgom parafialnym wiemy o epidemii cholery z 1841 roku.

Dzięki Bobrowiczowi możemy natomiast zobaczyć Niechanowo w liczbach: 40 domów i 495 mieszkańców w 1846 roku, zaledwie rok przed sprzedażą dóbr.

I właśnie takie zestawienie pozwala spojrzeć na ten okres szerzej. Niechanowo za Mielżyńskich i Potulickich nie było tylko nazwiskiem kolejnego właściciela zapisanym w księdze. Było żyjącą miejscowością, częścią dużego majątku, miejscem życia rodziny ziemiańskiej, pracy ludzi dworu i wsi oraz wydarzeń, które dotykały całą lokalną społeczność.

---

Koniec epoki Mielżyńskich i Potulickich

W 1805 roku, gdy Katarzyna Mielżyńska przejmowała Niechanowo po Stefanie Garczyńskim, miejscowość wchodziła w nowy etap swojej historii.

W 1820 roku dobra zostały związane z Teresą z Mielżyńskich Potulicką, a w 1822 roku jej stan posiadania został oficjalnie zatwierdzony przez władze pruskie.

Przez następne ćwierć wieku Niechanowo pozostawało w obrębie tego majątku.

W tym czasie rodziły się tutaj dzieci Potulickich, odbywały się śluby, przyjeżdżali przedstawiciele sąsiednich rodzin ziemiańskich, a dwór pozostawał centrum życia miejscowości. W 1841 roku mieszkańców dotknęła epidemia cholery, a pięć lat później Bobrowicz odnotował niemal pięciuset mieszkańców Niechanowa.

Wreszcie w 1847 roku nastąpiła kolejna zmiana.

Franciszek Żółtowski nabył dobra niechanowskie.

Rozpoczynał się okres, który miał okazać się znacznie dłuższy od rządów Mielżyńskich i Potulickich. Historia Niechanowa wchodziła w epokę Żółtowskich.

---

Źródła

• Jan Nepomucen Bobrowicz, Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Księstwa Poznańskiego, Lipsk 1846.
• Archiwum Główne Akt Dawnych, Archiwum Potulickich z Obór, m.in. dokument dotyczący zatwierdzenia stanu posiadania Teresy z Mielżyńskich Potulickiej z 1822 roku oraz akt działu majątkowego z 17 listopada 1820 roku.
• Teki Dworzaczka, Metrykalia katolickie, w szczególności zapisy dotyczące Niechanowa, Chobienic i okolic z XIX wieku.
• Wielkopolska Biblioteka Cyfrowa, Wierz z okoliczności małżeńskich ślubów JW. Prokopa Mielżyńskiego… z JW. Panną Katarzyną Mielżyńską, Poznań 1793.
• Materiały genealogiczne dotyczące rodziny Mielżyńskich i Potulickich – pomocniczo, do identyfikacji osób i powiązań rodzinnych.