Wstęp

W dziejach Wielkopolski niewiele rodów odegrało tak znaczącą rolę jak Tomiccy herbu Łodzia. W XV i XVI wieku należeli oni do grona najpotężniejszych rodzin szlacheckich regionu, piastując najwyższe urzędy państwowe i kościelne oraz posiadając rozległe dobra ziemskie. Z tej rodziny wywodzili się między innymi biskup krakowski i kanclerz wielki koronny Piotr Tomicki, wojewodowie, kasztelanowie, podkomorzowie i liczni urzędnicy ziemscy.

Dla historii Niechanowa znaczenie tego rodu jest jednak jeszcze większe. Przez blisko półtora stulecia miejscowość pozostawała w rękach jednej gałęzi rodziny, która w źródłach występuje początkowo jako Tomiccy, a następnie Iwieńscy. Analiza zachowanych dokumentów pozwala dziś jednoznacznie stwierdzić, że nie były to dwa odrębne rody, lecz ta sama linia genealogiczna herbu Łodzia, która po objęciu dóbr w Iwnie zaczęła posługiwać się nowym nazwiskiem utworzonym od nazwy swojej głównej siedziby.

---

Gniazdo rodowe – Tomice

Kolebką rodu były Tomice położone w pobliżu Stęszewa. Już pod koniec XIV wieku pojawiają się pierwsze wzmianki o przedstawicielach rodziny piszących się „z Tomic”, pieczętujących się herbem Łodzia. Z określenia miejsca pochodzenia z czasem wykształciło się nazwisko Tomicki.

Do najstarszych znanych przedstawicieli należeli Paweł, Iwan (Jan), Mikołaj oraz Fema Tomicka. W pierwszej połowie XV wieku rodzina systematycznie powiększała swoje dobra i umacniała pozycję polityczną. Szczególne znaczenie miał Mikołaj Tomicki, chorąży poznański, który stworzył podstawy późniejszej potęgi majątkowej rodu.

---

Powstanie linii Iwieńskich

Przełomowym wydarzeniem było nabycie Iwna przez Mikołaja Tomickiego. Po jego śmierci w 1478 roku majątek został podzielony pomiędzy synów.

Z aktu działowego z 1485 roku wiadomo, że najstarszy syn Jerzy Tomicki otrzymał:

• Iwno,
• Wiktorowo,
• Chorzelice,
• dom przy ulicy Koziej w Poznaniu.

Od tego momentu właśnie Iwno stało się główną siedzibą tej linii.

Jeszcze w XV wieku jej przedstawiciele używali nazwiska Tomicki, jednak z biegiem czasu zaczęli pisać się Iwieńscy.

Długo uważano, że były to dwie różne rodziny. Rozstrzygnięcie tej kwestii przyniósł dopiero Słownik historyczno-geograficzny Wielkopolski, którego autorzy zapisali jednoznacznie:

„Z materiałów SHG dotyczących Iwna wynika, że nazwiska Iwieński używał Jerzy Tomicki i jego potomkowie.”

Oznacza to, że nie doszło do powstania nowego rodu, lecz jedynie do zmiany nazwiska wynikającej z przeniesienia głównej siedziby z Tomic do Iwna. Było to zjawisko typowe dla późnego średniowiecza.

---

Jak Tomickim przypadło Niechanowo

Najprawdopodobniej około 1484 roku Jerzy Tomicki poślubił Annę Niechanowską, córkę Mikołaja Niechanowskiego herbu Zaręba. To właśnie ona stała się ogniwem łączącym dwa rody i dzięki niej Niechanowo przeszło w ręce Tomickich.

Nie było to przejęcie jednej wsi. Wraz z Anną rodzina objęła rozległy kompleks dóbr obejmujący:

• Niechanowo,
• Jarząbkowo,
• Miroszkę,
• Nową Wieś,
• Żelazkowo.

Od tej chwili przez blisko 150 lat dzieje Niechanowa nierozerwalnie związane były z Tomickimi i późniejszymi Iwieńskimi.

---

Anna Niechanowska – pierwsza pani Niechanowa z rodu Tomickich

Anna Niechanowska odegrała znacznie większą rolę, niż mogłoby się wydawać.

Po śmierci Jerzego Tomickiego zarządzała dobrami i wykonywała prawa patronackie wobec parafii.

Potwierdza to Liber beneficiorum Jana Łaskiego, sporządzony na początku XVI wieku, w którym jako patronka kościoła św. Jakuba wymieniona została właśnie Anna, wdowa po Jerzym Tomickim.

Nie była to wyłącznie godność honorowa. Patron decydował między innymi o obsadzie probostwa oraz odpowiadał za utrzymanie świątyni.

Anna pojawia się również w dokumentach dotyczących zarządzania dobrami.

W 1494 roku zawarła ugodę graniczną z Janem i Wincentym Mikołajewskimi dotyczącą przebiegu kopców granicznych pomiędzy Niechanowem, Żelazkowem, Miroszką, Nową Wsią i Jarząbkowem a Mikołajewicami. Spór zakończył się wytyczeniem i zatwierdzeniem granic przez strony.

Dokument ten pokazuje, że wdowa po Jerzym Tomickim samodzielnie prowadziła sprawy majątkowe i zarządzała jednym z większych kompleksów dóbr w tej części ziemi gnieźnieńskiej.

---

Rozkwit Niechanowa za Jana Tomickiego

Największy rozwój Niechanowa przypadł na czasy Jana Tomickiego, syna Jerzego i Anny.

To właśnie z jego fundacją wiąże się budowa nowego drewnianego kościoła parafialnego ukończonego w 1532 roku.

Kilka lat wcześniej ufundował również nowy dzwon dla świątyni.

Kościół ten nie zachował się do naszych czasów, jednak przez ponad dwa stulecia był centrum życia religijnego parafii.

O zamożności dóbr świadczą także źródła podatkowe.

Rejestr poborowy z 1565 roku wykazuje w Niechanowie:

• 12 łanów kmiecych,
• 1 łan sołtysi,
• zagrodników,
• rzemieślników,
• karczmę,
• dwa wiatraki.

Była to jedna z największych i najlepiej zagospodarowanych wsi szlacheckich tej części ziemi gnieźnieńskiej.

---

Iwieńscy w codziennym życiu

Pod koniec XVI wieku przedstawiciele rodu coraz częściej występują już pod nazwiskiem Iwieński.

Nie zajmowali się wyłącznie wielką polityką.

Źródła pokazują ich również podczas rozwiązywania codziennych problemów związanych z zarządzaniem majątkiem.

W 1558 roku Krzysztof i Jan Iwieńscy zostali pozwani przez Aleksandra Mileńskiego, opata trzemeszeńskiego, w sprawie kopców granicznych pomiędzy Mikołajewicami, Arcugowem i Niechanowem.

Był to jeden z wielu sporów granicznych prowadzonych przez właścicieli Niechanowa. Pokazuje on, jak dużą wagę przykładano do dokładnego przebiegu granic oraz jak często dochodziło do konfliktów pomiędzy właścicielami sąsiednich dóbr.

---

Ostatni Iwieńscy w Niechanowie

Jednym z ostatnich właścicieli był Krzysztof Iwieński.

Rejestr poborowy województwa kaliskiego z lat 1618–1620 określa dobra niechanowskie jako należące niegdyś do „olim Christophorus Iwiński”.

Krótka wzmianka ma duże znaczenie historyczne.

Potwierdza bowiem nie tylko utrwalenie nazwiska Iwieński, ale również wskazuje Krzysztofa jako poprzedniego właściciela całego kompleksu dóbr obejmującego Niechanowo, Miroszkę, Nową Wieś i Żelazkowo.

Liczne zapiski z ksiąg grodzkich i ziemskich z końca XVI oraz pierwszej połowy XVII wieku pokazują natomiast kolejne pokolenia Tomickich i Iwieńskich dokonujących sprzedaży części majątków, zapisów posagowych, działów rodzinnych oraz zawierających umowy z sąsiadami. Wśród tych dokumentów pojawiają się również przedstawiciele linii związanej z Niechanowem, co pozwala śledzić stopniowe rozdrobnienie majątku aż do połowy XVII wieku.

---

Znaczenie rodu dla dziejów Niechanowa

Tomiccy i Iwieńscy pozostawili w Niechanowie znacznie więcej niż tylko wspomnienie dawnych właścicieli.

To za ich panowania ukształtował się układ majątkowy okolicznych wsi, funkcjonował rozwinięty folwark, rozbudowano kościół parafialny i utrwaliła się pozycja Niechanowa jako jednego z najważniejszych ośrodków szlacheckich we wschodniej części ziemi gnieźnieńskiej.

Jednocześnie liczne zachowane dokumenty pozwalają zajrzeć w codzienne życie właścicieli majątku. Widzimy ich nie tylko jako senatorów i biskupów, ale również jako gospodarzy prowadzących spory o granice, zawierających ugody z sąsiadami, fundujących kościół, zarządzających parafią i troszczących się o rozwój swoich dóbr. Dzięki temu dzieje Tomickich i Iwieńskich są zarazem historią rozwoju Niechanowa od końca XV do połowy XVII wieku.