Potrzymowo należy dziś do najmniejszych miejscowości gminy Niechanowo, ale jego historia sięga średniowiecza. Zachowane dokumenty pozwalają prześledzić dzieje wsi od końca XIV wieku, poprzez stulecia zmian własnościowych, rozwój majątku ziemskiego i przemiany gospodarcze, aż po głębokie zmiany społeczne i wyznaniowe XIX i XX wieku.

Historia Potrzymowa jest szczególnie interesująca ze względu na wielokrotne zmiany właścicieli. W XV i XVI wieku poszczególne części wsi znajdowały się w rękach różnych rodzin szlacheckich. Były one sprzedawane, dziedziczone i łączone w większe kompleksy majątkowe. W XVI wieku w Potrzymowie istniał już dwór, karczma i wiatrak. Z czasem wieś została związana z większymi dobrami, a ostatecznie znalazła się w obrębie rozległego klucza niechanowskiego.

W XIX wieku Potrzymowo przeszło kolejną ważną przemianę. Z niewielkiej wsi o polskich, katolickich korzeniach stało się miejscowością, w której zdecydowaną większość mieszkańców stanowili protestanci. Śladem tej społeczności pozostał dawny cmentarz ewangelicki.

---

Najstarsze dzieje Potrzymowa

Obszar dzisiejszego Potrzymowa był wykorzystywany przez człowieka już w czasach wcześniejszych niż średniowiecze. Z najbliższej okolicy znane są ślady osadnictwa pradziejowego, między innymi związane z kulturą łużycką.

Nie można jednak utożsamiać tych znalezisk z późniejszą wsią Potrzymowo. Archeologia potwierdza jedynie, że teren ten był zamieszkany lub użytkowany przez człowieka na długo przed pojawieniem się miejscowości w źródłach pisanych.

1397 – pierwsza wzmianka

Pierwsza znana obecnie wzmianka dotycząca Potrzymowa pochodzi z 1397 roku.

W dokumencie występuje Mścigniew z Potrzymowa, co oznacza, że pod koniec XIV wieku miejscowość była już istniejącą osadą i znajdowała się w rękach szlachty. Rok 1397 przyjmujemy zatem jako najstarszą pewną wzmiankę o Potrzymowie w parafii Jarząbkowo.

Nie znamy natomiast daty założenia wsi ani jej pierwotnego układu. Nie wiemy również, kiedy powstała pierwsza siedziba właściciela. Możemy jedynie stwierdzić, że w końcu XIV wieku Potrzymowo już funkcjonowało jako własność szlachecka.

---

Potrzymowo w XV wieku

W XV wieku Potrzymowo pojawia się w źródłach przede wszystkim w związku z obrotem ziemią i prawami do poszczególnych części wsi.

W 1469 roku Katarzyna Goluńska sprzedała Katarzynie, żonie Pawła ze Strzeszewa, swoją część dziedziczną w Potrzymowie. Część ta pochodziła wcześniej od jej zmarłego brata Andrzeja Cawyczyńskiego. Cena wyniosła 50 grzywien.

Zapis ten pokazuje charakterystyczną cechę ówczesnego Potrzymowa. Wieś nie była jednolitym majątkiem jednego właściciela. Jej poszczególne części mogły znajdować się w rękach różnych osób i rodzin, a następnie przechodzić na kolejnych właścicieli.

W 1472 roku Katarzyna, żona Pawła ze Strzeszewa, została odnotowana w związku z sumą 300 grzywien zabezpieczoną na części Potrzymowa. W tym samym roku sprzedała swoje dziedziczne części wsi Mikołajowi Gorazdowskiemu z Żydowa za 300 grzywien.

W kolejnych dziesięcioleciach części Potrzymowa nadal przechodziły między przedstawicielami różnych rodzin. Z punktu widzenia historii wsi ważniejsze od ustalenia każdego pojedynczego właściciela jest to, że już w XV wieku funkcjonował tutaj rozdrobniony system własności szlacheckiej, charakterystyczny dla wielu wielkopolskich wsi.

---

Kambłowscy i Paxyńscy

Na początku XVI wieku w źródłach pojawiają się między innymi Kambłowscy i Paxyńscy.

W 1511 roku Paweł Kambłowski otrzymał w wyniku rodzinnego działu dobra dziedziczne, wśród których wymieniono Potrzymowo. Wartość przypadającej mu części wynosiła 100 grzywien.

W 1515 roku Jan Paxyński, zwany Czynptusem, zabezpieczył swojej żonie Barbarze, córce zmarłego Mikołaja Zdzychowskiego, 50 grzywien posagu i wiana na jednej czwartej swoich części w Paksynie i Potrzymowie.

Rok później, w 1516 roku, Stanisław Kambłowski sprzedał Janowi Paxyńskiemu swoją część dziedziczną w Potrzymowie za 200 złotych węgierskich.

W 1521 roku kolejną część Potrzymowa sprzedali Janowi Paxyńskiemu Paweł i Marcin, dziedzice Sobiesiernia. Cena wyniosła 34 grzywny.

Zapisy te pokazują, że proces skupowania części wsi trwał przez kolejne dziesięciolecia. Potrzymowo stopniowo przechodziło od rozdrobnionej własności wielu rodzin do większych zespołów majątkowych.

---

Gwiazdowscy i potwierdzenie istnienia dworu

Kolejny ważny etap dziejów Potrzymowa wiąże się z Gwiazdowskimi.

W 1547 roku szesnastoletni Jan Gwiazdowski nabył od swojego stryja Jana Wągorzewskiego całą wieś Potrzymowo wraz z częściami innych dóbr. Cena transakcji wyniosła 2000 grzywien.

Młody nabywca działał w asyście swojego stryja Jana Wągorzewskiego i wuja Stanisława Jabłonowskiego. Jednocześnie ustanowił na rzecz ojca, Wacława Gwiazdowskiego, dożywotnie użytkowanie nabytych dóbr.

Była to znacząca zmiana w dziejach miejscowości. O ile wcześniej źródła pokazują przede wszystkim rozdrobnienie własności, w 1547 roku pojawia się informacja o całej wsi Potrzymowo należącej do jednego właściciela.

Jeszcze ważniejsza dla historii miejscowości jest informacja z 1560 roku. Po śmierci Jana Gwiazdowskiego do dworu w Potrzymowie zostali wprowadzeni Jan Kakuliński oraz Wojciech, Ambroży, Piotr i Jakub Drachowscy.

Jest to jedno z najcenniejszych świadectw dotyczących zabudowy dawnego Potrzymowa. Potwierdza, że w XVI wieku istniała tutaj szlachecka siedziba dworska, będąca centrum miejscowego majątku.

Nie zachował się jednak opis tego dworu, dlatego nie możemy obecnie powiedzieć, jak wyglądał ani dokładnie wskazać jego lokalizacji. Wiemy jedynie, że w 1560 roku istniał i był przedmiotem czynności prawnej.

---

Potrzymowo w XVI wieku – wieś rolnicza, karczma i wiatrak

Rejestry poborowe pozwalają zajrzeć do gospodarczego życia Potrzymowa.

W 1564 roku wykazano:

• 10 łanów ziemi kmiecej,
• 1 zagrodnika,
• karczmę,
• wiatrak.

Potrzymowo było więc nie tylko niewielką osadą rolniczą. Funkcjonowały tutaj urządzenia i obiekty związane z lokalnym życiem gospodarczym.

Szczególnie interesująca jest obecność wiatraka, który stanowił ważne uzupełnienie rolniczego charakteru wsi. Karczma natomiast była miejscem wyszynku i zapewne pełniła również funkcje związane z obsługą miejscowej ludności i podróżnych.

Dane z kolejnych rejestrów pokazują zmiany zachodzące w strukturze gospodarczej wsi.

W 1576 roku Potrzymowo występuje pod nazwą Potrzimowo, a w rejestrze wymieniona jest między innymi karczma doroczna.

W 1580 roku jako właściciel występuje Krzysztof Iwieński, a w miejscowości wykazano 4 łany i 3 zagrodników.

W 1583 roku ponownie pojawia się nazwa Potrzimowo, a źródło wymienia wiatrak doroczny.

Natomiast w 1588 roku wykazano już tylko 4 łany kmiece, 4 zagrodników bez ziemi oraz wiatrak.

Zmniejszenie liczby łanów kmiecych może wskazywać na postępującą koncentrację ziemi i rozwój gospodarki folwarcznej. Jest to jednak wniosek wynikający z porównania kolejnych rejestrów, a nie bezpośrednia informacja zawarta w źródle.

---

Iwieńscy w Potrzymowie

W drugiej połowie XVI wieku coraz ważniejszą rolę w dziejach Potrzymowa odgrywali Iwieńscy.

W 1565 roku w źródłach pojawia się Krzysztof Iwieński z Tomic, związany z transakcjami dotyczącymi Potrzymowa oraz sąsiednich dóbr.

W 1575 roku Wacław i Aleksander Gwiazdowscy sprzedali Krzysztofowi Iwieńskiemu dobra obejmujące między innymi Potrzymowo, Jelitowo, Gurowo Kościelne, Michałowice i Skrody za 6000 grzywien.

W przypadku XVI-wiecznych transakcji trzeba jednak pamiętać, że prawa własności były często skomplikowane. Obok sprzedaży występowały zastawy, prawa do poszczególnych części i zabezpieczenia majątkowe. Nie każdą czynność można więc rozumieć jako prostą zmianę właściciela w dzisiejszym znaczeniu.

Mimo tego źródła pozwalają stwierdzić, że w końcu XVI i na początku XVII wieku Potrzymowo znajdowało się w kręgu majątkowym Iwieńskich. Encyklopedia Gniezna i powiatu wskazuje Krzysztofa Iwieńskiego jako właściciela Potrzymowa w latach 1580–1618.

---

Potrzymowo i dobra niechanowskie

W XVII wieku zaczyna się coraz wyraźniejszy związek Potrzymowa z większymi zespołami dóbr skupionymi wokół Niechanowa.

W 1625 roku Potrzymowo zostało wymienione wśród dóbr obejmujących między innymi Niechanowo, Żelazkowo, Nową Wieś, Miroszkę, Mikołajewice i Drachowo.

W źródle występują Mikołaj Mielżyński, kasztelan biechowski, oraz Krzysztof z Budzisławia Wysocki, kasztelan nakielski i starosta gnieźnieński.

Sam akt intromisji nie powinien jednak być automatycznie utożsamiany z ostatecznym zakupem wszystkich wymienionych miejscowości. Dokumentuje on wejście w posiadanie dóbr, natomiast dalsze źródła są potrzebne do dokładnego odtworzenia praw własności.

Od XVII i XVIII wieku Potrzymowo coraz wyraźniej funkcjonuje jednak w obrębie większego kompleksu majątkowego związanego z Niechanowem.

---

Potrzymowo w XVIII wieku

W XVIII wieku wieś była już częścią większych dóbr ziemskich.

W 1704 roku dobra obejmujące między innymi Niechanowo, Żelazkowo, Nową Wieś, Miroszkę i Potrzymowo występują w związku z zabezpieczeniem posagu Ludwiki Niegolewskiej, żony Michała z Działynia Działyńskiego.

W 1748 roku Jakub Działyński, starosta nakielski i murzynowski, związany z dobrami Niechanowa i Potrzymowa, zawarł z Janem Chryzostomem Krajewskim, plenipotentem Henryka Brühla, kontrakt dotyczący sprzedaży dóbr za 180 000 złotych polskich.

Około 1756 roku klucz dóbr niechanowskich przeszedł w ręce Franciszka i Marianny Skórzewskich.

Najważniejszy moment nastąpił jednak w 1782 roku.

1782 – Stefan Garczyński kupuje klucz niechanowski

21 czerwca 1782 roku Anna z Małachowskich Ciecierska, działając również jako opiekunka małoletniego Fryderyka Skórzewskiego, sprzedała Stefanowi Garczyńskiemu cały klucz dóbr niechanowskich za ogromną na owe czasy sumę 292 635 złotych polskich.

W skład transakcji wchodziły między innymi:

Niechanowo, Żelazkowo, Miroszka, Mikołajewice, Bojeniczki, Potrzymowo, Drachowo i Nowa Wieś.

Potrzymowo zostało tym samym trwale związane z wielkim kompleksem majątkowym, którego centrum stanowiło Niechanowo.

Od tego momentu historia miejscowości coraz silniej łączy się z dziejami dóbr niechanowskich i ich kolejnych właścicieli.

---

Potrzymowo w XIX wieku

W pierwszej połowie XIX wieku dobra niechanowskie znajdowały się w rękach Teresy z Mielżyńskich Potulickiej.

W 1846 roku J.A. Bobrowicz wymienia Potrzymowo wśród miejscowości należących do tego zespołu dóbr.

Wieś liczyła wówczas:

• 11 domów,
• 103 mieszkańców.

Dane te pokazują, że mimo niewielkich rozmiarów Potrzymowo było w połowie XIX wieku dość ludną osadą.

Z lat 1846–1851 zachowała się również dokumentacja dotycząca podziału wspólnoty gruntowej Potrzymowa. Jest to interesujący materiał pozwalający spojrzeć na wieś od strony użytkowania ziemi i stosunków gospodarczych jej mieszkańców.

---

Potrzymowo pod panowaniem pruskim

Druga połowa XIX wieku przyniosła Potrzymowu bardzo istotne przemiany społeczne i wyznaniowe.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego w 1887 roku wieś liczyła:

9 domów i 78 mieszkańców, w tym:

• 12 katolików,
• 66 protestantów.

W ciągu około czterdziestu lat liczba mieszkańców zmniejszyła się z 103 do 78, ale jeszcze bardziej uderzająca była zmiana struktury wyznaniowej. Protestanci stanowili już zdecydowaną większość mieszkańców Potrzymowa.

Wieś znajdowała się wówczas w zasięgu protestanckiej organizacji parafialnej związanej z Czerniejewem. Jednocześnie w źródłach dotyczących stosunków kościelnych pojawia się również Gurowo jako miejscowość związana z parafialną przynależnością Potrzymowa. Te informacje należy rozróżniać: dotyczą one różnych struktur wyznaniowych i nie powinny być ze sobą utożsamiane.

Przemiana wyznaniowa Potrzymowa była częścią szerszych zmian zachodzących w Wielkopolsce pod panowaniem pruskim. Dawna wieś szlachecka stopniowo stawała się miejscowością, w której znaczną część ludności stanowili ewangelicy, w tym ludność niemieckojęzyczna.

---

Ludwigshorst – Potrzymowo na początku XX wieku

W okresie pruskim Potrzymowo funkcjonowało również pod niemiecką nazwą Ludwigshorst.

Nazwa ta widoczna jest na mapie z 1911 roku. Jest to ważny dokument pokazujący miejscowość już w zupełnie innej rzeczywistości politycznej niż ta, w której funkcjonowała ona w średniowieczu.

Polska nazwa Potrzymowo nie zniknęła jednak z historii miejscowości. Nazwa Ludwigshorst była świadectwem niemieckiej administracji i przemian językowych okresu zaboru pruskiego.

---

Dawna społeczność ewangelicka

Jednym z najważniejszych materialnych śladów XIX-wiecznej historii Potrzymowa pozostaje dawny cmentarz ewangelicki.

Jego istnienie jest bezpośrednim świadectwem społeczności, która pod koniec XIX wieku stanowiła większość mieszkańców wsi. Cmentarz zajmował około 0,2 ha.

Ostatni znany pochówek odbył się tutaj w 1944 roku.

Po II wojnie światowej nekropolia przestała pełnić swoją pierwotną funkcję. W 1957 roku została zamknięta uchwałą Gromadzkiej Rady Narodowej w Żydowie.

Dawny cmentarz jest dziś jednym z niewielu materialnych miejsc pozwalających dostrzec skalę i znaczenie społeczności ewangelickiej, która jeszcze przed II wojną światową była ważną częścią historii Potrzymowa.

---

Potrzymowo w XX wieku i współcześnie

Odzyskanie przez Polskę niepodległości przyniosło kolejną zmianę sytuacji Potrzymowa. Wieś ponownie znalazła się w granicach państwa polskiego i zachowała swój rolniczy charakter.

II wojna światowa oraz pierwsze lata powojenne przyniosły jednak całkowite przeobrażenie dawnej struktury społecznej. W wyniku wojny, wysiedleń i migracji ludności zniknęła społeczność ewangelicka, która przez dziesięciolecia stanowiła większość mieszkańców Potrzymowa.

Jej ostatnim wyraźnym materialnym śladem pozostaje dawny cmentarz, na którym ostatni znany pochówek odbył się w 1944 roku.

W następnych dziesięcioleciach Potrzymowo stało się niewielką polską wsią rolniczą. Liczba mieszkańców stopniowo malała.

Według danych z 2021 roku Potrzymowo liczyło 44 mieszkańców. Encyklopedia Gniezna i powiatu podaje natomiast 52 mieszkańców oraz powierzchnię okręgu geodezyjnego wynoszącą 286,67 ha.

---

Potrzymowo – wieś o długiej historii

Dzisiejsze Potrzymowo jest niewielką miejscowością, ale zachowane źródła pozwalają odtworzyć niezwykle ciekawą historię.

Od Mścigniewa odnotowanego w 1397 roku, poprzez XV-wieczne transakcje częściami dziedzicznymi, Kambłowskich, Paxyńskich i Gwiazdowskich, po Iwieńskich i właścicieli wielkich dóbr niechanowskich, wieś przez stulecia pozostawała związana z wielkopolską własnością ziemiańską.

Źródła z XVI wieku pokazują nie tylko właścicieli. Dzięki nim wiemy, że w Potrzymowie istniał dwór, funkcjonowała karczma i wiatrak, a wieś posiadała znaczną liczbę łanów kmiecych. Późniejsze dokumenty pozwalają prześledzić stopniowe włączanie miejscowości do większego kompleksu dóbr niechanowskich.

W 1782 roku Potrzymowo weszło w skład wielkiego klucza dóbr zakupionego przez Stefana Garczyńskiego. W XIX wieku, pod panowaniem pruskim, miejscowość przeżyła natomiast głęboką przemianę społeczną i wyznaniową. W 1887 roku na 78 mieszkańców aż 66 było protestantami.

Dziś po tej wielowiekowej historii pozostało niewiele widocznych śladów. Tym bardziej wartościowe są zachowane dokumenty: średniowieczne zapisy własnościowe, księgi grodzkie, rejestry poborowe, opisy statystyczne, mapy oraz pozostałości dawnego cmentarza ewangelickiego.

Potrzymowo jest przykładem niewielkiej wielkopolskiej wsi, której dzieje można odtworzyć nie tylko poprzez historię kolejnych właścicieli, lecz również poprzez zmieniający się krajobraz gospodarczy, strukturę społeczną i wyznaniową oraz losy jej mieszkańców.

---

Kalendarium Potrzymowa

Źródła

• Teki Dworzaczka, Grodzkie i ziemskie, regesty dotyczące Potrzymowa.
• Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski.
• Encyklopedia Gniezna i powiatu, hasło „Potrzymowo”.
• J.A. Bobrowicz, Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Księstwa Poznańskiego, Lipsk 1846.
• Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VIII, Warszawa 1887.
• Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI wieku.
• materiały kartograficzne dotyczące Potrzymowa, w tym mapa z 1911 roku.
• materiały dotyczące dawnego cmentarza ewangelickiego w Potrzymowie.