Mielżynek w połowie XIX wieku. Strój mieszkańców i zwyczaj zwany wilkiem
Mielżyn i Mielżynek – dwie części dawnej miejscowości
W połowie XIX wieku dzisiejszy Mielżyn składał się z dwóch odrębnych części: miasta Mielżyna oraz sąsiadującej z nim wsi Mielżynek.
Mielżyn, który posiadał prawa miejskie, obejmował rynek i przyległe do niego ulice. Mielżynek stanowił pozostałą część dzisiejszej miejscowości, obejmującą między innymi dwór i kościół. Obecnie oba te obszary występują pod wspólną nazwą Mielżyn.
To rozróżnienie jest istotne przy korzystaniu z dawnych źródeł. Oskar Kolberg, opisując w 1858 roku ubiór mieszkańców oraz zwyczaj zwany wilkiem, wskazał Mielżynek jako miejsce, którego dotyczyły jego zapiski.
Oskar Kolberg – świadectwo dawnej obyczajowości
W tomie III dzieła „Wielkie Księstwo Poznańskie” Oskar Kolberg zamieścił dwa krótkie, ale bardzo interesujące opisy odnoszące się do Mielżynka. Pierwszy dotyczy ubioru kobiet i mężczyzn, drugi zaś jednego z dawnych zwyczajów ludowych, określanego mianem wilka.
Oba zapisy pochodzą z 1858 roku i zostały opatrzone adnotacją „z szem.”. Nie znamy na razie autora tych materiałów ani osoby, która przekazała je Kolbergowi. Ich wartość polega przede wszystkim na tym, że zachowały informacje o lokalnej kulturze i obyczajach sprzed ponad 160 lat.
Jak ubierali się mieszkańcy Mielżynka?
Opis stroju mieszkańców Kolberg zamieścił na stronie 24 tomu III. Rozdzielił go na ubiór mężczyzn i kobiet.
Mężczyźni nosili długie sukmany, spodnie wpuszczane w buty, a także płaszcze i kożuchy. Na głowach nosili wysokie kapelusze lub czapki rogate z barankiem.
Kobiecy ubiór wyglądał inaczej. Kobiety nosiły długie suknie z krótkimi rękawami, określone przez Kolberga jako suknie „laten”. Na głowach miały haftowane kopki, na które zarzucały chustki.
Choć opis jest bardzo krótki, pozwala odtworzyć podstawowe elementy ubioru mieszkańców wsi w połowie XIX wieku. Warto zwrócić uwagę na wymienione przez Kolberga kożuchy, sukmany i czapki obszywane barankiem, które wskazują na obecność odzieży przystosowanej do chłodniejszej pory roku.
Nie należy jednak na podstawie kilku zdań rekonstruować całego stroju regionalnego. Kolberg nie podaje kolorystyki poszczególnych elementów, sposobu ich wykonania ani informacji, czy opis dotyczy ubioru odświętnego, czy codziennego.
Zwyczaj zwany wilkiem
Znacznie bardziej rozbudowany jest drugi zapis Kolberga, zamieszczony na stronie 48. Dotyczy zwyczaju ludowego zwanego wilkiem.
Etnograf wyjaśnia, że wilkiem nazywano parobczaka, który po raz pierwszy wychodził do koszenia trawy lub zboża. Było to wydarzenie związane z rozpoczęciem samodzielnej pracy kosą.
Obrzęd odbywał się wieczorem, po zachodzie słońca. Młodemu kosiarzowi wkładano na głowę wysoki turban upleciony z sitowia. Do każdej ręki przywiązywano długie słomiane powrósło.
Następnie prowadzono go, trzymając za te powrósła, przy brzegu kos i przygrywaniu skrzypiec, przed dwór. Tam właściciel wsi przyjmował całą drużynę i częstował jej uczestników.
Po wizycie we dworze orszak ruszał wśród gromadzącego się tłumu do karczmy. Tam wilk musiał się wykupić.
Kolberg zaznacza, że uroczystości towarzyszyły tańce i przemowy kierowane do wilka.
Pierwsza kosa i wejście do grona kosiarzy
Opisany przez Kolberga zwyczaj pokazuje, że rozpoczęcie pracy kosą mogło być wydarzeniem wykraczającym poza zwykłe obowiązki gospodarskie.
Młody parobczak, który po raz pierwszy wychodził do koszenia, stawał się głównym bohaterem obrzędu. Towarzyszyła mu grupa osób, muzyka, przemarsz przed dwór i wizyta w karczmie.
Właściciel wsi przyjmował uczestników i częstował ich, a później młody kosiarz musiał wykupić się w karczmie. Całemu wydarzeniu towarzyszyły tańce i przemowy.
Można przypuszczać, że zwyczaj miał charakter inicjacyjny i wiązał się z wejściem młodego człowieka w grono osób wykonujących prace kosą. Tego znaczenia Kolberg jednak wprost nie wyjaśnia, dlatego należy traktować je jako interpretację opisanego obrzędu.
Szczególnie interesujące są elementy samego przebrania. Wysoki turban z sitowia i długie słomiane powrósła nadawały młodemu kosiarzowi charakterystyczny wygląd, odróżniający go od pozostałych uczestników.
Mielżynek w zapisach sprzed ponad 160 lat
Dwa krótkie zapisy Oskara Kolberga pozwalają spojrzeć na Mielżynek z nieco innej perspektywy niż dokumenty własnościowe, metrykalne czy urzędowe.
Dzięki opisowi ubioru poznajemy elementy odzieży noszonej przez kobiety i mężczyzn. Z kolei zwyczaj zwany wilkiem przybliża nam życie wiejskiej społeczności, jej związki z pracą na roli oraz obrzędy towarzyszące codziennym zajęciom.
Szczególnie cenne jest zachowanie nazwy Mielżynek w dziewiętnastowiecznym źródle. Dzisiaj trudno dostrzec dawny podział miejscowości, ponieważ obszar miasta i wsi tworzy jeden Mielżyn. Zapisy Kolberga przypominają jednak, że jeszcze w połowie XIX wieku były to dwie odrębne części osady, posiadające własną historię.
Źródło
Oskar Kolberg, Wielkie Księstwo Poznańskie, t. III:
- s. 24 – opis ubioru mieszkańców Mielżynka (1858, z szem.).
- s. 48 – zwyczaj zwany wilkiem (1858, z szem.).
Oba zapisy zostały przytoczone na podstawie materiałów zamieszczonych w dziele Oskara Kolberga.
