Wesele w Mielżynku w 1859 roku. Dawne obrzędy i zwyczaje w zapisach Oskara Kolberga

Mielżyn i Mielżynek – dwie części dawnej miejscowości

W połowie XIX wieku dzisiejszy Mielżyn składał się z dwóch odrębnych części: dawnego miasta Mielżyna oraz sąsiadującej z nim wsi Mielżynek.

Mielżyn, który posiadał niegdyś prawa miejskie, obejmował rynek i przyległe do niego ulice. Mielżynek stanowił pozostałą część dzisiejszej miejscowości, obejmującą między innymi dwór i kościół. Obecnie oba te obszary występują pod wspólną nazwą Mielżyn.

To rozróżnienie ma znaczenie przy korzystaniu z dziewiętnastowiecznych źródeł. Oskar Kolberg, opisując zwyczaje weselne w 1859 roku, wskazał właśnie Mielżynek jako miejsce, którego dotyczyły jego zapiski.

Oskar Kolberg i jego zapisy o weselu

Jednym z najciekawszych świadectw dawnej obyczajowości mieszkańców Mielżyna jest opis wesela zamieszczony w dziele Oskara Kolberga „Wielkie Księstwo Poznańskie”, tom III.

Materiał znajduje się w rozdziale poświęconym zwyczajom weselnym i został zatytułowany „Wesele. II. Mielżynek (pow. Gniezn.)”. Przy opisie znajduje się adnotacja „z szematów r. 1859”.

Kolberg zachował szczegółowy opis kolejnych etapów uroczystości, a przede wszystkim teksty przemów wygłaszanych przez drużbę. Dzięki temu możemy poznać nie tylko sam przebieg wesela, ale również język, humor i religijne odniesienia charakterystyczne dla dawnych obrzędów.

Szczególną wartość mają zapisane formuły, których używano podczas zapraszania gości, pożegnania rodziców, wyjazdu do kościoła oraz wspólnego posiłku.

Od oświadczyn do zapraszania gości

Według zapisu Kolberga oświadczyny odbywały się w czwartek wieczorem. W sobotę przedślubną drużba wraz z towarzyszem odwiedzał domy, zapraszając gości na uroczystość.

Nie było to zwykłe zaproszenie. Drużba wygłaszał specjalną przemowę zatytułowaną przez Kolberga „Prośba na Akt weselny”.

Rozpoczynał od pozdrowienia gospodarzy, życzeń i wyjaśnienia, że przybywa w imieniu Boga, rodziców oraz młodej pary. Następnie prosił gospodarzy o pomoc w przygotowaniu wesela i pozwolenie młodemu na udział w uroczystości.

W przemowie pojawiały się również zabawne odniesienia do przygotowań pana młodego. Miał on przygotować konia, siodło, wysmarować buty, wyfałdować ubranie i nabić pistolety.

W ten sposób już samo zapraszanie gości miało charakter obrzędowy. Łączyło powagę nadchodzącego małżeństwa z humorem i żartobliwymi uwagami.

Pożegnanie rodziców i błogosławieństwo

Jednym z najważniejszych momentów wesela było pożegnanie młodych z rodzicami przed wyjazdem do kościoła.

Drużba wygłaszał wówczas rozbudowaną przemowę, podzieloną przez Kolberga na trzy części. Zwracał się do zgromadzonych gości, prosząc o uciszenie i wysłuchanie jego słów.

W przemowach przypominano o trudzie rodziców, którzy wychowywali i pielęgnowali swoje dzieci. Młodzi mieli podziękować ojcu i matce za opiekę oraz poprosić o błogosławieństwo na nową drogę życia.

Pojawiały się również odniesienia religijne. Drużba przywoływał Boga, Matkę Najświętszą i świętych, prosząc o opiekę nad przyszłym małżeństwem.

Ważnym elementem było także uzyskanie przebaczenia od rodziny. Drużba prosił rodziców, rodzeństwo i zgromadzonych krewnych, aby nie żywili do młodych urazy i wybaczyli im ewentualne przewinienia.

Całość kończyła się błogosławieństwem i wezwaniem do wyruszenia do kościoła.

Weselny orszak w drodze do kościoła

Kolberg pozostawił bardzo interesujący opis wyjazdu weselnego orszaku.

Na początku jechali konno drużbowie. Byli przepasani białymi ręcznikami, prowadzonymi od lewego ramienia do prawego boku. W lewej ręce trzymali rozpuszczone białe chustki, a w prawej bat.

Za nimi podążały wozy z państwem młodym, druhnami, gośćmi i kapelą. Muzycy przygrywali marsze i kujawiaki, zarówno podczas przyjazdu do kościoła, jak i w drodze powrotnej do domu weselnego.

Drużbowie strzelali po drodze z pistoletów, a wystrzałom towarzyszyły radosne okrzyki dochodzące z wozów.

Do kościoła młodą pannę wprowadzały druhny. Trzymały przed sobą rozpuszczone białe chustki, po dwie osoby za rogi jednej chustki. Podobny zwyczaj zachowywali drużbowie przy panu młodym.

Opis Kolberga pozwala wyobrazić sobie barwny orszak weselny, któremu towarzyszyła muzyka, strzały i radosne okrzyki.

Mielżynek a dawne miasto Mielżyn

Szczególnie interesująca jest uwaga Kolberga dotycząca samego Mielżyna.

W przypisie przy opisie wesela etnograf zaznaczył, że w Mielżynie, określonym jako miasto, śluby odbywały się tak jak w innych miasteczkach. Młodzi przychodzili do kościoła w zwyczajnym ubiorze miejskim, przystrojonym w gałązki mirtowe z białymi kokardami.

Przemowy przy weselnym stole

Wesele nie kończyło się na ceremonii kościelnej. Ważną częścią uroczystości były wspólny posiłek i zabawa, którym towarzyszyły kolejne przemowy drużby.

Kolberg zapisał trzy teksty: mowę przed obiadem, mowę po obiedzie oraz zakończenie weselne.

Mowa przed obiadem rozpoczynała się od prośby o uciszenie zgromadzonych. Drużba zwracał uwagę na wysokie progi, o które drużbowie mieli pozbijać sobie palce. Następnie pojawiały się żartobliwe uwagi o panienkach i ich sposobach na wyleczenie skaleczonych palców.

Dalsza część była już podziękowaniem Bogu i gospodarzowi za przygotowane jedzenie. Gości zachęcano do posiłku, ale jednocześnie proszono, aby nie zjedli wszystkiego, pozostawiając coś również dla dzieci.

Po obiedzie następowała kolejna przemowa. Drużba dziękował za otrzymane dary, zwracał się do młodych, a następnie żartobliwie zachęcał panny do sprzątania stołów.

Ostatnia przemowa miała charakter podziękowania gospodarzowi i przeprosin za ewentualne niedogodności. Wspominano o ciężkich czasach, braku niektórych produktów i jakości przygotowanych potraw. Całość kończyła się żartobliwymi odniesieniami do przyszłego życia małżeńskiego.

Jak długo trwało wesele?

Na zakończenie opisu Kolberg zamieścił krótką informację o długości uroczystości:

„W domach zamożnych trwa wesele 3–8 dni, w uboższych 1–2 dni”.

Etnograf podał również skład kapeli weselnej: skrzypce i maryna, czyli kontrabas.

Informacje te pokazują, że wesele mogło być kilkudniowym wydarzeniem, którego organizacja wymagała zaangażowania rodziny, sąsiadów i licznych gości.

Świadectwo dawnego życia mieszkańców Mielżynka

Zapis Oskara Kolberga jest wyjątkowym świadectwem obyczajowości mieszkańców Mielżynka w połowie XIX wieku.

Dzięki zachowanym przemowom poznajemy nie tylko przebieg uroczystości, ale również sposób myślenia dawnych mieszkańców, ich poczucie humoru, przywiązanie do tradycji i religijne postrzeganie małżeństwa.

Szczególnie cenne jest to, że Kolberg nie ograniczył się do ogólnego opisu wesela. Zachował teksty przemów, które w przeciwnym razie prawdopodobnie bezpowrotnie zniknęłyby wraz z osobami znającymi ten zwyczaj.

Dla dzisiejszego Mielżyna jest to również przypomnienie o Mielżynku – dawnej wsi, która wraz z miastem tworzy obecnie jedną miejscowość.

Źródło: Oskar Kolberg, Wielkie Księstwo Poznańskie, t. III, część „Wesele. II. Mielżynek (pow. Gniezn.)”, s. 67–75, zapis z szematów z 1859 roku.

Oryginalny zapis Oskara Kolberga – Wesele w Mielżynku (1859)

Wesele.

II.

Mielżynek (pow. Gniezn.).

(z szematów r. 1859).

Oświadczyny mają miejsce we Czwartek wieczorem. W Sobotę przedślubną drużba z towarzyszem chodząc od domu do domu zaprasza gości w ten sposób:

Prośba na Akt weselny.

Jak Bóg nawiedzał wasze domy,
tak my też nawiedzomy,
dobry wieczór powiadomy.
Winszujemy wam dnia dzisiejszego,
jako to wieczornego.

Boć my tu nie przyszli z umysłu swojego;
jeno my tu zesłani od Boga i od Matki Najświętszej,
od pana ojca, od pani matki, od państwa młodego.

A my was też prosimy
sławetnych gospodarzy, sławetnych gospodyni,
żebyście też niewymowni byli,
temu młodemu państwu na weselu posłużyli.

A my was prosimy,
sławetny gospodarzu, sławetna gospodyni,
o młodzionika,
o siodło, o konika,
żebyście też niewymowni byli,
temu młodzionikowi na wesele pozwolili.

A wy młodziani młodzi,
do was się to godzi,
konika wypuścić,
wiertela owsa nie żałować,
buciki wysmarować,
suknie wyfałdować,
pistulicki ponabijać,

na panewki popodsypywać,
żebyście młodemu państwu przed kościołem wstydu nie narobili.

A my was prosimy
sławetny gospodarzu, sławetna gospodyni,
o panienkę,
o wionek, o sukienkę,
żebyście też niewymowni byli,
tej panience na wesółko pozwolili.

A wy panny, panienki,
wyfałdujcie sukienki,
trzewiczki wysmarujcie,
pończoszki popodwiązujcie,
i trzewiczki podsznurujcie.

Bo nam sam tak jedna zrobiła,
szła bez kościół, trzewiczek zgubiła,
i tak się zawstydziła,
że się po niego nie wróciła.

Ale my was też prosimy,
sławetny gospodarzu, sławetna gospodyni,
o wóz, o koniki, o szory,
i o ładne ubiory.

Bo nam tam będzie duża kompania,
gdy przystąpi do nas Jezus i Maryja.

Prosiemy was też
sławetny gospodarzu, sławetna gospodyni,
panny i młodziani,
na sądek wódeczki,
i na piwa dwie beczki,
na dwa pieczywa chleba,
co nam go tam więcej będzie potrzeba;
jednego pszennego,
drugiego żytniego.

Prosiemy was też na strucle, na kołacze,
sama gęba na nie skacze;
na zająca szpikowanego,
przed młode-państwo wystawionego.

Prosiemy was też na sarnę szpikowaną,
na wszystkie stoły wystawioną.

Teraz prosiemy was też
sławetny gospodarzu, sławetna gospodyni,
na wołu czerwonego,
i na wieprza tuczonego.

Boć tam będzie i co więcej,
wół na krępelcu jęczy,
jeden jęczy, drugi klęczy,
a trzeci w oborze,
ten nam dopomoże.

My się z tem za braciszkiem przyczynimy,
i na krępelcu go wywindujemy.

Damy młodemu-panu księży,
bo pójdzie z młodą-panną do przysięgi;
a młodej-pannie kopyta,
żeby z nią nie była kłobita;
a graczowi wątrobę,
żeby czynił ozdobę;
basaliście prucę,
bo się koło gracza tłucze;
a temu małemu flaki,
bo to chłop lejdaki;
a temu największemu rogi,
bo to chłop srogi.

Będzie tam wieprz na ścianie,
lbem do ziemi dostanie.
Będą tam jagły,
będą je panienki jadły.
Będzie tam syra dwie kopy,
bo tam nie będzie szlachty, tylko same chłopy.

Bo tam nie będzie, jak jednemu drużbie,
do komory się w tłoczy,
piwa utoczy,
chleba nakraje,
i drugiemu nadaje;
naje, napije i usiądzie na ognisku,
mówi, że ma sucho w pysku.

Będzie tam parę kokoszy,
co je jastrząb po polu płoszy.

My się z tym za braciszkiem przyczyniem,
do domu je spędziemy;
oskubiemy je z pierza,
bo młody-pan do młodej, pod pierzynę zmierza.

Będzie tam parę kuropatw,
żeby pan-młody panny nie dopadł.

Nie dopadnie, nie zdradzi,
póki drużba do kościoła, do stołu Bożego nie doprowadzi;
od stołu Bożego, — do domu weselnego;
tam się niech weseli,
jak w niebie anieli.

Bo tam będą grały szalamaje, dudy,
będą się trzęsły starym, młodym udy;
jedni z przodku, drudzy z zadu,
i ty mały, i ty dziadu;
będzie tam zając opiekany,
tupał na stole nóżkami;
wieprz do garła poszoruje,
bo i on gracza poczuje.

Będzie każdy mówił: hoc, hoc,
bo tu ze (W)schowy będzie grał gracz.
Będzie tam grało dwanaście skrzypiec,
mucha skakać na przypiecku,
a komór (komar) w sieni.

Będzie tam grał jeden skrzypista,
będzie drugi basalista;
a trzeci na kobzie,
dobyć graje dobrze;
a czwarty na rogu,
będzie wytrąbywał chwałę Bogu.

Będzie tam golarz,
kto się napije, będzie się napierał, pójdzie do dom kularz.

Niemasz to, jak u Mazura (nazwisko),
bo Mazurka gęś szuka,
a Mazur po stole (flaszką) puka;
biera gęś i ciele,
idą na wesele.

Tak i wy też
sławetni gospodarze, sławetne gospodynie,
panny i młodziani,
przyjdzie na wesele w Niedzielę,
bo będzie rychło Msza święta w kościele.

Przebaczcie nam, wybaczcie nam,
jeżeli my się potknęli w mowie;
bo my się nie uczyli w szkole,
tylko w domu, albo też w stodole.

Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus!

Mowa przy wychodzeniu do kościoła.

Część pierwsza.

Sławetni goście, proszę o uciszenie!
Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus!
Śliczny kwiat jak lelija,
żegnał Pan Jezus, żegnam i ja:
W imię Ojca i Syna i Ducha świętego. Amen.

Jak wielka intencya Boga Wszechmocnego,
zdało my (mi) się, zdało, dnia dzisiejszego,
widzieć iż dwoje ludzi przed ołtarzem klęczeć będzie,
kapłan ich wiązać będzie,
drużba koło nich uwijać się będzie.

O wińcu, wińcu, — na tej chustce okruty,
wczoraj byłeś (mi) wesoły, a dziś jesteś smutny.

O wińcu, wińcu — na tej chustce białej,
powiedz mi, powiedz, gdzie mój wiek wesoły?

O wińcu, wińcu, na tej chustce szeroki,
powiedz mi, powiedz, jaki mój wiek daleki?

Oj nie powiem, nie powiem, bom nie jest żadne stworzenie,
tylko od rutki śliczne korzenie.

Ty młoda-panno, co tobie się w głowie stało,
co tobie brakowało?

Wiem, że niczego,
tylko Boga Wszechmocnego,
i Jasinka miłego.

Taki i też, młody-panie, co tobie się w głowie stało,
co tobie brakowało?

Wiem, że niczego,
tylko Boga Wszechmocnego,
i z Marysi przyjaciela swego.

Ty młoda-panno, żebyś ty wiedziała,
że za tem małżonkiem szczęścia nie będziesz miała,
tobyś serce swoje nożem przebić wolała.

Ach Boże, Boże, z nieba wysokiego,
użycz mi, użycz szczęścia takowego.

Podziękujcie ojcom i matkom za wychowanie,
co was wychowali i pielęgnowali,
tego aktu weselnego z wami doczekali,
a proście ojców, ażeby wam błogosławieństwo dali.

Ojcze i matko, pocałuj w głowę dziecko twoje,
i daj mu błogosławieństwo swoje,
niech mu też Boga nie braknie.

I mówię: niech wam Bóg błogosławi z nami,
i Królowa nieba i ziemi.
I ja wam też błogosławię,
niż (nim) się z wami zabawię.

Kapela wesoło!
W imię Ojca i Syna i Ducha świętego. Amen.

Część druga.

Proszę o uciszenie!

Panowie ojcowie i też panie matki, postąpcie po prawicy,
a wy zaś bracia i siostry, postąpcie po lewicy.
Poprzestańcie gwary swojej,
posłuchajcie mowy mojej.

Witam cię, witam, mój Jezu
zgromadzonym w Trójcy Przenajświętszej!
Witam Cię, witam, Matko mistyczna,
w piękności księżyca stojąca.
Witam was, witam, całą kompaniją,
w koło stojącą,
ten akt weselny przyozdabiającą.

Witam was, witam, lecz proszę,
że swojem imieniem kogoś wyznać muszę.
Swojem imieniem wyznać muszę państwa-młodego,
kontraktu małżeńskiego,
są obowiązani do kościoła świętego.

Na który mi tu dzień upewnili,
żebym im opowiadał akt weselny,
czyli kontrakt małżeński.

I na tym, ochotni ojcowie i weselne matki,
pytam was się: daliście jem błogosławieństwo, dali?

(Gdy rodzice pobłogosławili:)

Podziękujcie ojcom i matkom, za błogosławieństwo odebrane,
za piękne wychowanie i pielęgnowanie,
że was wychowali i pielęgnowali,
aktu weselnego z wami doczekali.

Jak ów ptaszek wychował swoje pisklęta
na owej ciemnej lesinie,
i wyprowadził je na ojczysty świat
na owo puste pole,
i tam się z niemi rozstawał.

Tak i wy dziś ojcowie,
rozstawać się będziecie ze swojemi dziećmi,
i wy zaś dzieci ze swojemi ojcami.

A gdzie wy się dzieci udacie?
Udacie się do Boga,
do Sakramentu świętego, i do kościoła Bożego;
na któryście me (mnie) dziś upewnili,
abym wam opowiadał akt weselny,
czyli kontrakt małżeński.

Kapela wesoło!

Część trzecia.

Proszę o uciszenie!

Panowie ojcowie, bracia i siostry,
jeżeli nie macie na to młode państwo zawziętości,
darujcie im, wybaczcie im.

Proszę was przez dwóch apostołów,
przez wszystkich świętych i przez Matkę Najświętszą,
darujcie im, wybaczcie im,
proszę was przez rany Chrystusa.

Bo tych dwóch ludzi nic nie złączy,
tylko Bóg Wszechmogący,
i też ich nikt nie rozłączy,
tylko Bóg Wszechmogący.

Rydel i gratyka, ta ich rozłączy,
bo tak wola Boska raczy —
ze strony Adama miłości,
ze strony Ewy uczciwości.

Podziękujcie ojcom i matkom za wychowanie,
co was wychowali i pielęgnowali,
i błogosławieństwo wam dali.

Złapcie ojców za nóżki,
a panienki za szyję,
a młodzianów w pas,
bo już wam do kościoła czas.

Was dwóch ludzi
nie poprowadzą w powrozie ani w powrozie,
jano was powiozą
czterema końmi na szerokim wozie.

Niech wam Bóg błogosławi,
i ja wam też błogosławię
niż się z wami zabawię.

Boże błogosław!

W imię Ojca i Syna i Ducha świętego. Amen!
Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus!

Do ślubu jadą naprzód drużbowie konno, białemi ręcznikami od lewego ramienia do prawego boku przepasani; białe chustki rozpuszczone trzymają za jeden róg w lewej ręce, a w prawej bat. Za niemi wozy z państwem młodem, druhnami, gośćmi i kapelą, która przyjeżdżając do kościoła i odjeżdżając do domu weselnego, wygrywa marsze i kujawiaki. Drużbowie strzelają po drodze z pistoletów, a wystrzałom towarzyszą radosne okrzyki z wozów. Druchny wprowadzają młodą-pannę do kościoła trzymając przed sobą rozpuszczone chustki białe: dwie a dwie (druhny) za rogi rozpuszczonej chustki. Ten sam zwyczaj zachowują drużbowie przy panu-młodym (ob. Lud, Ser. III. str. 256, 267, 315).

Mowa przed obiadem.

Proszę o uciszenie!

Co to za cieśle bywali,
co takie progi wysokie dawali,
co drużbowie o nie palce pozbijali.

Mają panienki takie ziele,
co mogą wygoić palce na Niedzielę.

Mają panienki takie futro,
co mogą wygoić palce na jutro.

Niech nam Bóg błogosławi te dary,
któreśmy od Boga i od tutejszego gospodarza dostali.

Jezcie dzieci, jezcie (jedzcie),
za drużbą nie czekajcie.

Bo się drużba naje, napije,
i z was się wyśmieje.

Jez-cie dzieci, jez-cie,
a wszystkiego nie zjadajcie,
po trochu zostawiajcie.

Zostawiajcie tem bębenkom, by te bębenki (malcy)
wypakowały sobie kaletęnki (kalety),
żeby dziesięć lat to wesółko pamiętały.

Jezcie dzieci, jezcie,
z czubym łyżki bierzcie;
bierzcie łyżki z czubym
ze świętym Jakubym.

W imię Ojca i Syna i Ducha świętego. Amen.

Mowa po obiedzie.

Podziękujmy Bogu za te dary,
któreśmy tu pożywali.

Wy młodziani młodzi,
do was się to godzi,
żebyście mi (mi) się zeszli,
i te stoły wynieśli.

A wy panny, żebyście wzięły mietły,
i te gnatki wymietły,
żebyście sobie palców nie pozbijaly,
jak będziecie z młodzianami wywijały.

Kapela, wesoło!

Zakończenie weselne.

Panowie ojcowie,
podziękujcie Bogu i gospodarzowi za te dary,
któreście tu pożywali.

Wybaczcie, w czem wam nie wygodzono,
bądźcie kontenci, w czem wam dogodzono.

Jeżeli wam brakowało okrasy,
to wiedźcie o tem, że teraz są ciężkie czasy.

A jeżeli były miękkie kluski,
to ta małżonka niema jeszcze płóści (sitko, gniotka?).

Bo za dwie lecie,
to małżonek tej małżonce wypłecie;
a jeżeli syna,
to wam da beczkę wina;
a jeżeli córeczko,
to baby osłonią wszystko.

Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus!

W domach zamożnych trwa wesele 3–8 dni, w uboższych 1–2 dni. Muzykę stanowią skrzypce i maryna (kontrabas).