KALENDARIUM DZIEJÓW NOWEJ WSI NIECHANOWSKIEJ
Średniowiecze i początki wsi
1450 – W dokumencie dotyczącym dóbr Mikołaja, dziedzica Niechanowa, wymieniona zostaje Nowa Wieś (Nowawieś) obok Niechanowa, Jambroszkowa i Miroszki. Mikołaj zapisuje swojej żonie Małgorzacie posag i wiano na połowie swoich dóbr w tych miejscowościach. Jest to jedna z najstarszych znanych wzmianek o miejscowości. Warto jednak zaznaczyć, że źródło nie opisuje samej wsi ani jej mieszkańców – potwierdza jedynie, że Nowa Wieś była już wówczas częścią kompleksu dóbr związanych z Niechanowem.
1493 – W dokumencie dotyczącym działów majątkowych Nowa Wieś, Żelazkowo i Miroszka zostają wymienione jako odrębne wsie należące do majątku związanego z Niechanowem. Anna, żona Jerzego Tomiczkiego z Iwna, otrzymuje je w ramach działów dóbr macierzystych, przekazując w zamian Janowi i Annie Grodzickim m.in. Niechanowo i Jambroszkowo oraz połowę borów w Nowej Wsi i Żelazkowie. Dokument potwierdza więc, że pod koniec XV wieku Nowa Wieś była już ukształtowaną jednostką majątkową.
XVI wiek – wieś szlachecka
1511 – Nowa Wieś pojawia się w źródłach jako miejscowość należąca do parafii Niechanowo. Wzmiankę tę Konstanty Jan Hladyłowicz wykorzystał w opracowaniu Zmiany krajobrazu i rozwój osadnictwa w Wielkopolsce od XIV do XIX wieku (1932).
XVI wiek – Nowa Wieś znajduje się w województwie kaliskim, powiecie gnieźnieńskim i parafii Niechanowo. Jest wsią szlachecką, związaną gospodarczo i własnościowo z dobrami niechanowskimi.
1564 – Rejestr poborowy województwa kaliskiego wykazuje w Nowej Wsi 6 łanów ziemi kmiecej oraz karczmę. Oznacza to, że miejscowość była wówczas stosunkowo dobrze zagospodarowaną wsią rolniczą. Sześć łanów kmiecych wskazuje na istnienie gospodarstw chłopskich zobowiązanych do świadczeń na rzecz właściciela dóbr.
1577 – W rejestrach poborowych nadal wzmiankowana jest karczma w Nowej Wsi, będąca jednym z elementów lokalnej gospodarki i życia społecznego mieszkańców.
1588 – Rejestr poborowy wykazuje już tylko 3 łany ziemi kmiecej. W porównaniu z 1564 rokiem nastąpiło więc zmniejszenie areału ziemi znajdującej się w rękach gospodarstw kmiecych. Możliwe, że część wcześniejszych gruntów została włączona do folwarku lub wykorzystana w inny sposób przez właściciela dóbr. W tym czasie Nowa Wieś znajduje się w rękach Krzysztofa Iwińskiego z Tomic, dziedzica Niechanowa.
Iwieńscy i sprzedaż dóbr kapitule gnieźnieńskiej
1602 – Krzysztof z Tomic Iwiński, właściciel Niechanowa, sprzedaje Kapitule Metropolitalnej w Gnieźnie za 20 000 złotych polskich całe wsie: Niechanowo, Żelazkowo, Nową Wieś i Miroszkę. Transakcja jest ważnym momentem w dziejach miejscowości, ponieważ Nowa Wieś wraz z pozostałymi wsiami klucza niechanowskiego przechodzi spod władzy rodu Iwieńskich w ręce instytucji kościelnej. Źródłem informacji jest Teki Dworzaczka.
1618–1620 – W rejestrze poborowym województwa kaliskiego, w ramach parafii Niechanowo, Nowa Wieś wykazana jest jako wieś należąca do tego samego kompleksu dóbr. Rejestr podaje 2½ mansus possessionatis, czyli 2½ łana dóbr związanych z własnością majątkową. Zapis pokazuje dalsze funkcjonowanie Nowej Wsi jako niewielkiej osady rolniczej.
XVIII wiek – epidemia i ponowne zasiedlenie
1711 – Według późniejszych opracowań dotyczących historii gminy Niechanowo epidemia zarazy miała całkowicie wyludnić Nową Wieś. Informację tę należy traktować ostrożnie, ponieważ nie dysponujemy obecnie źródłem, które pozwalałoby stwierdzić, że wszyscy mieszkańcy rzeczywiście zmarli. Możliwe jest zarówno wymarcie części ludności, jak i ucieczka mieszkańców przed epidemią.
około 1740 – Właściciel dóbr niechanowskich Jan Działyński podejmuje działania zmierzające do ponownego zasiedlenia opuszczonych miejscowości. Do Nowej Wsi sprowadzani są koloniści niemieccy. W zachowanych przekazach wymieniane są rodziny o nazwiskach: Blech, Szejn, Bitzner, Szpejder, Beyn i Beczka. Osadnictwo to staje się ważnym elementem dalszych dziejów miejscowości i z czasem prowadzi do powstania wyraźnej społeczności ewangelickiej.
XIX wiek – Nowa Wieś po kolonizacji
około 1846 – Według Opisania historyczno-statystycznego Wielkiego Księstwa Poznańskiego J.A. Bobrowicza Nowa Wieś liczy 14 domów i 124 mieszkańców. Właścicielką miejscowości jest Teresa Potulicka. Dane te pokazują, że wieś po XVIII-wiecznych przemianach demograficznych została ponownie zasiedlona i osiągnęła znaczną jak na niewielką miejscowość liczbę mieszkańców.
około 1860 – W Nowej Wsi powstaje cmentarz ewangelicki, związany z miejscową społecznością protestancką, która w XIX wieku stanowi już znaczącą część mieszkańców wsi.
1863 – W Dzienniku Poznańskim pojawiają się informacje dotyczące mieszkańców i rodziny związanej z Niechanowem; pokazują one funkcjonowanie Nowej Wsi w ramach parafii i dóbr niechanowskich, choć sama miejscowość nie jest w tych wzmiankach szczegółowo opisywana.
1886 – Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich podaje dla Nowej Wsi 14 domów i 160 mieszkańców. Z tej liczby 80 osób było wyznania ewangelickiego, a pozostali byli katolikami. We wsi mieszkało także 31 analfabetów. Dane te pokazują, że w drugiej połowie XIX wieku Nowa Wieś zachowała charakter miejscowości o mieszanej strukturze wyznaniowej, z bardzo silną społecznością ewangelicką.
XX wiek
1911 – Nowa Wieś zostaje przedstawiona na mapie jako Neudorf. Niemiecka nazwa miejscowości odzwierciedla silne związki osady z ludnością niemiecką i ewangelicką, które ukształtowały się szczególnie po XVIII-wiecznej kolonizacji.
Współczesność
1998–2021 – W tym okresie liczba mieszkańców Nowej Wsi zmniejszyła się o około 3,6%, co wpisuje miejscowość w szersze zjawisko stopniowego wyludniania się małych wsi.
2021 – Nowa Wieś Niechanowska liczy 80 stałych mieszkańców. Współczesna wieś jest niewielką miejscowością położoną na północ od Niechanowa, około 12 km od Gniezna.
Najważniejsze etapy dziejów Nowej Wsi
1450 – jedna z najstarszych wzmianek o Nowej Wsi w dobrach niechanowskich.
1493 – Nowa Wieś występuje jako odrębna wieś w dokumentach majątkowych.
1511 – wzmianka o miejscowości w źródłach dotyczących osadnictwa Wielkopolski.
1564 – 6 łanów kmiecych i karczma.
1588 – 3 łany kmiece; właścicielem jest Krzysztof Iwiński.
1602 – sprzedaż Nowej Wsi wraz z Niechanowem, Żelazkowem i Miroszką Kapitule Metropolitalnej w Gnieźnie.
1618–1620 – w rejestrze poborowym wykazane 2½ łana.
1711 – zaraza i prawdopodobne znaczne wyludnienie wsi.
około 1740 – sprowadzenie kolonistów niemieckich przez Jana Działyńskiego.
około 1846 – 14 domów, 124 mieszkańców; właścicielka Teresa Potulicka.
około 1860 – powstaje cmentarz ewangelicki.
1886 – 14 domów, 160 mieszkańców, w tym 80 ewangelików.
1911 – miejscowość na mapie występuje jako Neudorf.
2021 – 80 mieszkańców.
