Kolonizacja niemiecka w Nowej Wsi Niechanowskiej. Od wyludnienia do Neudorf

Dzieje Nowej Wsi Niechanowskiej są znacznie starsze niż okres niemieckiego osadnictwa. Miejscowość jest poświadczona w źródłach już w 1450 roku, a w XVI wieku była funkcjonującą wsią szlachecką, należącą do kompleksu dóbr związanych z Niechanowem. Kolonizacja niemiecka nie stworzyła więc Nowej Wsi od podstaw. Była natomiast jednym z najważniejszych wydarzeń w jej późniejszych dziejach, które na wiele pokoleń zmieniło strukturę ludnościową, wyznaniową i kulturową miejscowości.

Zaraza i kryzys wsi

Początek XVIII wieku był dla wielu wielkopolskich wsi okresem bardzo trudnym. Epidemie, wojny i związane z nimi zaburzenia gospodarcze prowadziły do spadku liczby ludności, opuszczania gospodarstw i czasowego wyludnienia całych osad.

Według informacji zachowanych w lokalnych opracowaniach historycznych około 1711 roku Nową Wieś miała dotknąć zaraza, w wyniku której miejscowość została podobno całkowicie pozbawiona mieszkańców.

Z tym przekazem trzeba jednak postępować ostrożnie. Nie dysponujemy na tym etapie źródłem, które pozwalałoby stwierdzić, że wszyscy mieszkańcy Nowej Wsi zmarli. W przypadku epidemii część ludności mogła bowiem uciekać z zagrożonej miejscowości, a później powracać.

Dlatego bezpieczniej mówić o poważnym kryzysie demograficznym i prawdopodobnym znacznym wyludnieniu Nowej Wsi, a nie o całkowitym wymarciu jej mieszkańców.

To rozróżnienie ma znaczenie, ponieważ późniejsza kolonizacja niekoniecznie oznaczała zasiedlenie zupełnie pustej ziemi. Mogła być również elementem odbudowy istniejącej wcześniej wsi.

Działyńscy i odbudowa potencjału gospodarczego

Po kryzysie właściciele dóbr niechanowskich stanęli przed problemem ponownego zagospodarowania opuszczonych gospodarstw i gruntów.

Około 1740 roku, za czasów Jana Działyńskiego, rozpoczęto sprowadzanie kolonistów z terenów niemieckich. Celem było zasiedlenie opuszczonych lub słabo zaludnionych wsi należących do dóbr.

Wśród miejscowości objętych tym procesem znalazła się również Nowa Wieś.

Kolonizacja była więc przede wszystkim przedsięwzięciem gospodarczym. Dla właściciela majątku oznaczała możliwość ponownego wykorzystania gruntów, odbudowy gospodarstw i zwiększenia dochodów z dóbr. Dla przybywających osadników oznaczała natomiast możliwość otrzymania gospodarstwa i rozpoczęcia nowego życia.

Nie znamy obecnie wszystkich warunków, na jakich pierwsi koloniści osiedlali się w Nowej Wsi. Nie powinniśmy więc przypisywać im konkretnych ulg, wielkości gospodarstw czy zobowiązań, jeśli nie potwierdzają tego zachowane dokumenty.

Pierwsze znane nazwiska kolonistów

W lokalnych materiałach dotyczących historii gminy Niechanowo zachowały się nazwiska rodzin, które miały zostać sprowadzone do Nowej Wsi.

Wymieniane są rodziny:

• Blech,
• Szejn,
• Bitzner,
• Szpejder,
• Beyn,
• Beczka.

Jest to niezwykle cenna informacja, ponieważ pozwala przejść od ogólnego stwierdzenia o „niemieckiej kolonizacji” do konkretnych ludzi i rodzin.

Jednocześnie należy zaznaczyć, że lista ta wymaga dalszej weryfikacji w źródłach pierwotnych. Na obecnym etapie nie możemy jeszcze powiedzieć, w którym dokładnie roku każda z wymienionych rodzin przybyła do Nowej Wsi, skąd pochodziła, jakie otrzymała gospodarstwo ani jak długo jej potomkowie pozostawali w miejscowości.

To właśnie te pytania mogą być przedmiotem dalszych poszukiwań w księgach parafialnych, ewangelickich księgach metrykalnych, dokumentach majątkowych oraz materiałach administracyjnych.

Nie powstała nowa wieś

W przypadku Nowej Wsi szczególnie ważne jest jedno zastrzeżenie.

Kolonizacja niemiecka nie oznaczała powstania Nowej Wsi dopiero w XVIII wieku.

Nazwa miejscowości jest bowiem poświadczona już w 1450 roku, a następnie pojawia się również w dokumentach z końca XV i XVI wieku. W XVI wieku funkcjonowała tutaj wieś z ziemią kmiecą i karczmą.

Koloniści przybywali więc do istniejącej historycznej miejscowości, która wcześniej przez kilka stuleci była związana z dobrami niechanowskimi.

Można natomiast przyjąć, że ich osiedlenie rozpoczęło nowy etap w dziejach wsi. W rezultacie zmienił się nie tylko stan zaludnienia, lecz także skład wyznaniowy i kulturowy mieszkańców.

Od osadników do stałej społeczności

Najważniejszym skutkiem kolonizacji było to, że ludność pochodzenia niemieckiego zaczęła stanowić trwały element społeczności Nowej Wsi.

Nie była to zatem jedynie krótkotrwała akcja osadnicza. W kolejnych dziesięcioleciach potomkowie osadników tworzyli część miejscowej ludności, a ich obecność jest dobrze widoczna w danych z XIX wieku.

Szczególnie wyraźnie pokazuje to zestawienie z 1886 roku.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich Nowa Wieś liczyła wówczas:

14 domów i 160 mieszkańców.

Z tej liczby:

80 osób było ewangelikami, a pozostali mieszkańcy byli katolikami.

Oznacza to, że ewangelicy stanowili dokładnie połowę ludności miejscowości.

Jest to jeden z najlepszych dostępnych dowodów na skalę przemian, jakie zaszły w Nowej Wsi od XVIII wieku.

Ewangelicy w Nowej Wsi

Kolonizacja niemiecka miała również istotny wymiar wyznaniowy.

Przybywająca ludność niemiecka była w znacznej mierze związana z wyznaniem ewangelickim. W rezultacie Nowa Wieś, wcześniej związana z katolicką parafią w Niechanowie, stała się z czasem miejscowością dwuwyznaniową.

Nie oznaczało to jednak całkowitego wyparcia ludności katolickiej.

Dane z 1886 roku pokazują sytuację odwrotną: 80 ewangelików i 80 pozostałych mieszkańców. Możemy więc mówić o społeczności niemal idealnie podzielonej pod względem wyznaniowym.

To szczególnie interesujący przykład przemian zachodzących w wielkopolskich wsiach, gdzie osadnictwo niemieckie niejednokrotnie prowadziło do powstania społeczności o mieszanym składzie narodowościowym i wyznaniowym.

Cmentarz ewangelicki

Trwałym śladem obecności ewangelików w Nowej Wsi był miejscowy cmentarz ewangelicki, którego powstanie datowane jest lokalnie na około 1860 rok.

Jego utworzenie można wiązać z utrwaleniem się miejscowej społeczności ewangelickiej. Jeżeli w połowie XIX wieku ewangelicy stanowili już znaczną część mieszkańców, własne miejsce pochówku było naturalnym elementem funkcjonowania tej społeczności.

Cmentarz ma dzisiaj znaczenie nie tylko jako miejsce historyczne. Jest również potencjalnym źródłem informacji o mieszkańcach dawnej Nowej Wsi.

Zachowane nagrobki, inskrypcje, nazwiska oraz ewentualne pozostałości kwater mogą pomóc w odtworzeniu rodzin, które mieszkały tutaj w XIX i na początku XX wieku.

Warto więc potraktować cmentarz jako osobny element dalszych badań nad kolonizacją niemiecką Nowej Wsi.

Nowa Wieś jako Neudorf

Przemiany ludnościowe znalazły odbicie również w nazewnictwie.

Na mapie z 1911 roku Nowa Wieś występuje jako Neudorf.

Niemiecka nazwa dobrze pokazuje rzeczywistość administracyjną i językową Wielkopolski z okresu zaboru pruskiego. Nie należy jednak interpretować jej jako dowodu, że miejscowość była nową osadą założoną przez Niemców.

Wręcz przeciwnie – wcześniejsze dokumenty dowodzą istnienia Nowej Wsi już w XV wieku.

Neudorf było więc późniejszą niemiecką nazwą historycznej Nowej Wsi, a nie nazwą miejscowości powstałej dopiero w XVIII lub XIX wieku.

Co stało się z niemieckimi mieszkańcami?

Kolejnym wielkim przełomem był XX wiek, a szczególnie jego pierwsza połowa.

Przez około dwa stulecia potomkowie kolonistów stanowili część społeczności Nowej Wsi. Ich obecność była widoczna w strukturze wyznaniowej miejscowości, nazwiskach mieszkańców, funkcjonowaniu cmentarza ewangelickiego oraz niemieckiej nazwie Neudorf.

Po II wojnie światowej nastąpiła jednak zasadnicza zmiana stosunków narodowościowych. Ludność niemiecka opuściła miejscowość, a wielowiekowa obecność społeczności ewangelickiej została przerwana.

W ten sposób zakończył się trwający około dwóch stuleci etap dziejów Nowej Wsi, którego początkiem była XVIII-wieczna kolonizacja.

Co pozostało po kolonistach?

Historia kolonizacji nie zakończyła się jednak całkowitym zniknięciem jej śladów.

Do dziś mogą być nimi:

• cmentarz ewangelicki,
• nazwiska dawnych mieszkańców,
• układ dawnych gospodarstw,
• pozostałości zabudowy,
• dokumenty metrykalne,
• dawne mapy,
• niemiecka nazwa Neudorf,
• a przede wszystkim pamięć zachowana w lokalnych przekazach.

Szczególnie cenne mogą okazać się badania genealogiczne. Jeżeli uda się połączyć wymienione w lokalnych materiałach rodziny Blech, Szejn, Bitzner, Szpejder, Beyn i Beczka z późniejszymi zapisami metrykalnymi, będzie można odtworzyć kolejne pokolenia mieszkańców Nowej Wsi.

Wtedy historia kolonizacji przestanie być tylko opowieścią o „sprowadzaniu Niemców”, a stanie się historią konkretnych rodzin, ich gospodarstw, małżeństw, dzieci, zawodów i miejsc pochówku.

Od XVIII-wiecznej kolonizacji do XIX-wiecznej wsi

Proces przemian można dziś odtworzyć w kilku etapach:

przed 1740 rokiem – Nowa Wieś jest starą miejscowością związaną z dobrami niechanowskimi;

około 1711 roku – według lokalnego przekazu wieś zostaje dotknięta zarazą i przeżywa poważny kryzys demograficzny;

około 1740 roku – Jan Działyński sprowadza kolonistów niemieckich do części opuszczonych miejscowości swoich dóbr, w tym do Nowej Wsi;

XVIII–XIX wiek – osadnicy i ich potomkowie tworzą trwałą część społeczności miejscowości;

około 1846 roku – Nowa Wieś liczy 124 mieszkańców i 14 domów;

około 1860 roku – powstaje cmentarz ewangelicki;

1886 rok – miejscowość liczy 160 mieszkańców, w tym 80 ewangelików;

1911 rok – na mapie występuje niemiecka nazwa Neudorf;

po 1945 roku – kończy się wielopokoleniowa obecność ludności niemieckiej i ewangelickiej.

Nie tylko historia kolonizacji, ale historia mieszkańców

Kolonizacja niemiecka w Nowej Wsi Niechanowskiej była więc czymś więcej niż jednorazowym wydarzeniem gospodarczym.

Rozpoczęty około połowy XVIII wieku proces doprowadził do powstania nowej struktury społecznej miejscowości, która przetrwała przez następne pokolenia. Z małej wsi związanej od średniowiecza z dobrami niechanowskimi Nowa Wieś stała się miejscowością, w której obok ludności katolickiej żyła liczna społeczność ewangelicka.

Jej obecność pozostawiła trwałe ślady w krajobrazie – przede wszystkim w postaci cmentarza – oraz w źródłach, nazwiskach i dawnych nazwach miejscowości.

Jednocześnie trzeba pamiętać, że koloniści nie byli pierwszymi mieszkańcami Nowej Wsi. Ich przybycie należy rozumieć jako jeden z kolejnych etapów historii miejscowości, której początki są udokumentowane już w 1450 roku.

Dopiero zestawienie obu okresów – średniowiecznych dziejów wsi i XVIII-wiecznej kolonizacji – pokazuje pełny obraz jej historii.

Źródła i podstawa opracowania

• Teki Dworzaczka – materiały dotyczące Nowej Wsi i dóbr niechanowskich.
• Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w., red. M. Słoń.
• J.A. Bobrowicz, Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Księstwa Poznańskiego, Lipsk 1846.
• Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. VII, Warszawa 1886.
• mapa Nowej Wsi z 1911 roku, na której miejscowość występuje jako Neudorf.
• lokalne materiały dotyczące historii gminy Niechanowo, zawierające informacje o zarazie około 1711 roku oraz kolonistach sprowadzonych do Nowej Wsi około 1740 roku.