PAŁAC W NIECHANOWIE. HISTORIA REZYDENCJI I PARKU
Pałac w Niechanowie
Mirosław Olejniczak
Pałac w Niechanowie jest jednym z najcenniejszych zabytków architektury rezydencjonalnej w powiecie gnieźnieńskim. Wzniesiony pod koniec XVIII wieku, przez ponad półtora stulecia stanowił siedzibę właścicieli dóbr niechanowskich i centrum zarządzania rozległym majątkiem ziemskim. Z pałacem nierozerwalnie związany jest otaczający go park krajobrazowy, który wraz z zabudowaniami folwarcznymi tworzył spójną kompozycję przestrzenną.
Historia rezydencji odzwierciedla dzieje kolejnych właścicieli Niechanowa – od Garczyńskich, przez Mielżyńskich i Potulickich, aż po Żółtowskich. Po II wojnie światowej pałac utracił swoją pierwotną funkcję, a liczne przebudowy i zmiany użytkowania doprowadziły do zatarcia wielu elementów jego historycznego wystroju. Mimo to pozostaje najważniejszym zabytkiem świeckim miejscowości oraz jednym z najlepiej rozpoznawalnych obiektów gminy Niechanowo.
Od dworu do pałacu
Najstarszą siedzibą właścicieli Niechanowa był drewniany dwór istniejący już w XVII i pierwszej połowie XVIII wieku. Stał on w obrębie dawnego założenia dworskiego i otoczony był zabudowaniami gospodarczymi.
W 1782 roku dobra niechanowskie nabył Stefan Garczyński, rotmistrz Kawalerii Narodowej, syn Edwarda Garczyńskiego – kasztelana rozprzańskiego. Zakup otworzył nowy rozdział w historii majątku. Wkrótce po objęciu dóbr rozpoczęto budowę nowej rezydencji.
Według dokumentacji konserwatorskiej oraz późniejszych opracowań budowę pałacu prowadzono w latach 1783–1794. Nie można wykluczyć, że nową budowlę wzniesiono na miejscu wcześniejszego dworu, jednak dotychczas nie odnaleziono źródeł pozwalających jednoznacznie to potwierdzić. Nie jest również znane nazwisko architekta projektującego rezydencję.
Rezydencja Stefana Garczyńskiego
Nowy pałac był symbolem prestiżu właściciela i świadectwem rosnącej pozycji rodu Garczyńskich. W czasie jego budowy Niechanowo stało się główną siedzibą rodziny. Zachowane księgi metrykalne potwierdzają narodziny kolejnych dzieci Stefana Garczyńskiego i Anny ze Skórzewskich właśnie w Niechanowie, co świadczy o stałym zamieszkiwaniu rezydencji przez właścicieli.
Budowa pałacu zbiegła się z okresem rozwoju majątku ziemskiego. Powstała nowoczesna siedziba odpowiadająca ówczesnym gustom architektonicznym, a równocześnie rozpoczęto kształtowanie otaczającego ją założenia parkowego.
Architektura pałacu
Pałac jest budowlą murowaną, wzniesioną na planie prostokąta. Posiada dwie kondygnacje, przy czym reprezentacyjne piętro pełniło funkcję piano nobile. W pierwotnym układzie wnętrza miały charakter dwutraktowy z dużym westybulem na osi budynku, z którego prowadziły schody na piętro. Najważniejszym pomieszczeniem był obszerny salon od strony ogrodu, połączony amfiladowo z pozostałymi pokojami.
Bryłę urozmaicały płytkie ryzality o zaokrąglonych narożach. Na początku XIX wieku elewację frontową wzbogacono o monumentalny czterokolumnowy portyk, który nadał pałacowi wyraźnie klasycystyczny charakter. W późniejszym czasie dobudowano również boczne przybudówki.
Pierwotnie wnętrza zdobiły sztukaterie, a być może również polichromie, jednak podczas powojennych przebudów wyposażenie i wystrój niemal całkowicie zniknęły.
Park pałacowy
Integralną częścią rezydencji był rozległy park krajobrazowy. Najprawdopodobniej jego początki wiążą się z budową pałacu pod koniec XVIII wieku, choć nie można wykluczyć, że wcześniej istniał tu ogród towarzyszący starszemu dworowi.
Założenie parkowe zostało zaprojektowane zgodnie z zasadami modnego wówczas parku krajobrazowego. Przed elewacją frontową znajdował się reprezentacyjny kolisty podjazd, od którego odchodziły drogi prowadzące do oficyn. Za pałacem rozciągał się park z siecią spacerowych alei, prowadzących w kierunku ogrodu, stawów oraz zabudowań gospodarczych.
Istotnym elementem kompozycji były osie widokowe wychodzące z pałacu na otwarte polany i grupy drzew. Według opracowań konserwatorskich park posiadał także aleję grabową oddzielającą część reprezentacyjną od gospodarstwa.
Ogród użytkowy i bażantarnia
Obok części ozdobnej funkcjonował rozległy ogród użytkowy. Znajdowały się w nim sady, warzywniki oraz szklarnie. Zachowane materiały konserwatorskie wspominają nawet o plantacji fig, które na zimę zabezpieczano ziemią przed mrozem.
Na terenie majątku istniała również bażantarnia, otoczona drzewostanem liściastym i iglastym. W jej obrębie znajdował się niewielki staw wykorzystywany podczas hodowli ptaków.
Takie rozwiązania były charakterystyczne dla większych rezydencji ziemiańskich końca XVIII i XIX wieku, łącząc funkcję reprezentacyjną z praktycznym wykorzystaniem otoczenia pałacu.
Okres Żółtowskich
W 1847 roku właścicielami Niechanowa zostali Żółtowscy, którzy pozostawali nimi aż do wybuchu II wojny światowej. W tym czasie park został przekształcony zgodnie z XIX-wiecznymi zasadami kompozycji krajobrazowej. Powiększono drzewostan, utrzymywano alejki spacerowe, pielęgnowano ogród użytkowy i sad.
Fotografie z początku XX wieku przedstawiają zadbany park z otwartym podjazdem, starannie utrzymanymi trawnikami oraz pnączami porastającymi kolumnowy portyk pałacu. W sąsiedztwie funkcjonowały oficyny, folwark i liczne budynki gospodarcze tworzące rozległy zespół pałacowo-folwarczny.
Wojna i lata powojenne
Podczas okupacji niemieckiej pałac wykorzystywano jako siedzibę władz okupacyjnych oraz szkołę wojskową.
Po 1945 roku majątek przejęło państwo. Rezydencję przeznaczono początkowo na cele mieszkalne, następnie mieściły się tu szkoła, przedszkole i biblioteka. W 1965–1966 przeprowadzono gruntowną przebudowę dostosowującą obiekt do potrzeb szkoły rolniczej. Zmieniono układ wnętrz, wymieniono stropy, stolarkę, podłogi oraz część konstrukcji dachu.
Równocześnie park ulegał stopniowej degradacji. Zniknęły niektóre alejki, wycięto część drzew, uproszczono kompozycję przestrzenną, a dawny ogród użytkowy zmienił swoje przeznaczenie. Mimo tych zmian zachował się historyczny układ całego założenia oraz znaczna część starodrzewu.
Pałac współcześnie
Obecnie pałac pozostaje centralnym elementem historycznego zespołu pałacowo-parkowego w Niechanowie. Wraz z oficynami i parkiem stanowi cenny przykład wielkopolskiej architektury rezydencjonalnej końca XVIII wieku.
Choć wnętrza utraciły swój pierwotny charakter, bryła pałacu z charakterystycznym czterokolumnowym portykiem nadal przypomina o czasach Stefana Garczyńskiego i późniejszych właścicieli majątku. Zachowany park, aleje oraz starodrzew pozostają świadectwem dawnego założenia krajobrazowego, które przez ponad dwa stulecia stanowiło reprezentacyjne otoczenie niechanowskiej rezydencji.
