KALENDARIUM DZIEJÓW NIECHANOWA

Mirosław Olejniczak

ok. 4000–1700 p.n.e.
Najstarsze ślady osadnictwa na terenie dzisiejszego Niechanowa pochodzą z neolitu i wiązane są z kulturą pucharów lejkowatych. Odkrycia archeologiczne świadczą, że okolica była zamieszkana już kilka tysięcy lat przed powstaniem państwa polskiego.

ok. 1300–400 p.n.e.
Na terenie miejscowości funkcjonują osady ludności kultury łużyckiej.

ok. VII–III w. p.n.e.
Ślady osadnictwa kultury pomorskiej.

I w. p.n.e.–V w. n.e.
Na terenie Niechanowa funkcjonują osady ludności kultury przeworskiej.

II–V w. n.e.
Obecność ludności kultury wielbarskiej.

VIII–X w. (hipoteza)
Prawdopodobnie powstaje wczesnośredniowieczna osada, z której rozwinęło się późniejsze Niechanowo.

średniowiecze (hipoteza)
Na terenie późniejszego parku powstaje gródek stożkowy. Dotychczas nie został przebadany archeologicznie, dlatego jego datowanie i funkcja pozostają niepewne.

---

1411
Pierwsza pewna wzmianka o parafii w Niechanowie. W źródłach występuje pleban Jakub.

1413
Mikołaj z Dzwonowa herbu Nałęcz, właściciel Niechanowa, zostaje wielkim łowczym poznańskim.

1425
Pleban Jakub z Niechanowa uczestniczy jako współpatron w sporze dotyczącym prawa patronatu kościoła św. Wawrzyńca pod Gnieznem.

1439
Umiera Michał z Dzwonowa herbu Nałęcz – ostatni znany przedstawiciel tej linii władającej Niechanowem.

1440
Niechanowo przechodzi w ręce Jana z Brzostkowa herbu Zaręba, kantora i kanonika gnieźnieńskiego, oraz jego bratanków: Jana, Marcina i Mikołaja.

1440
Jan z Brzostkowa wraz z bratankami funduje ołtarz św. Michała Archanioła w kościele w Brzostkowie.

1450
Mikołaj Niechanowski zapisuje żonie Małgorzacie 250 grzywien posagu na połowie dóbr obejmujących Niechanowo, Jarząbkowo, Miroszkę i Nową Wieś.

1459
Podczas konfliktu w Gnieźnie dziekan Jakub Kot z Dębna zabija Mikołaja Niechanowskiego. Zwłoki właściciela dóbr zostają przewiezione do Niechanowa i pochowane w miejscowym kościele.

1477
Jan i Marcin Niechanowscy, kanonicy gnieźnieńscy, wraz z Anną, wdową po Mikołaju Gruszczyńskim, występują jako właściciele Niechanowa, Jarząbkowa, Miroszki i Nowej Wsi.

1478
Przeprowadzone zostaje rozgraniczenie dóbr Niechanowa i Jarząbkowa z Mikołajewicami.

ok. 1484
Najprawdopodobniej poprzez małżeństwo Jerzego Tomickiego z Anną Niechanowską dobra przechodzą w ręce Tomickich herbu Łodzia. Rozpoczyna się blisko 150-letni okres ich panowania w Niechanowie.

1485
Po podziale dóbr rodzinnych Jerzy Tomicki obejmuje Iwno, Wiktorowo i Chorzelice. Iwno staje się główną siedzibą tej gałęzi rodu.

1494
Anna Tomicka z domu Niechanowska zawiera ugodę graniczną z Janem i Wincentym Mikołajewskimi dotyczącą przebiegu granic pomiędzy Niechanowem, Żelazkowem, Miroszką, Nową Wsią i Jarząbkowem a Mikołajewicami.

---

początek XVI wieku
Liber beneficiorum Jana Łaskiego wymienia Annę, wdowę po Jerzym Tomickim, jako patronkę kościoła parafialnego św. Jakuba w Niechanowie.

ok. 1528
Jan Tomicki funduje nowy dzwon dla kościoła parafialnego.

1532
Z fundacji Jana Tomickiego ukończono budowę nowego drewnianego kościoła parafialnego.

1535
Umiera Piotr Tomicki, biskup krakowski i kanclerz wielki koronny – najwybitniejszy przedstawiciel rodu herbu Łodzia.

1558
Krzysztof i Jan Iwieńscy zostają pozwani przez Aleksandra Mileńskiego, opata trzemeszeńskiego, w sprawie kopców granicznych pomiędzy Mikołajewicami, Arcugowem i Niechanowem.

1565
Rejestr poborowy wykazuje w Niechanowie:

• 12 łanów kmiecych,
• 1 łan sołtysi,
• zagrodników,
• rzemieślników,
• karczmę,
• dwa wiatraki.

Wieś należy do największych dóbr szlacheckich tej części ziemi gnieźnieńskiej.

koniec XVI wieku
W dokumentach przedstawiciele niechanowskiej linii coraz częściej występują już pod nazwiskiem Iwieński, zachowując jednak ciągłość genealogiczną z Tomickimi.

---

1618–1620
Rejestr poborowy województwa kaliskiego wymienia dobra niechanowskie jako należące wcześniej do „olim Christophorus Iwiński”, potwierdzając utrwalenie nazwiska Iwieński.

1620–1640
W księgach grodzkich i ziemskich pojawiają się liczne zapisy dotyczące członków rodu związanych z Niechanowem – sprzedaży części dóbr, zapisów posagowych, działów rodzinnych oraz spraw majątkowych.

1647 – Źródła potwierdzają, że Piotr Iwański był dziedzicem Iwna, Niechanowa, Urzazewa i Święcina. W tym samym dokumencie wymieniono jego siostrę Mariannę z Tomic Iwińską, późniejszą żonę Stanisława Działyńskiego. Małżeństwo to zapoczątkowało przejście dóbr niechanowskich do rodu Działyńskich.

1650
Kończy się pierwszy wielki okres dziejów Niechanowa związany z rodem Tomickich i Iwieńskich. W następnych latach następują dalsze zmiany własnościowe oraz stopniowy kres dominacji tej linii w dziejach miejscowości.

1694 – Marianna z Tomic Działyńska, wdowa po wojewodzie malborskim Stanisławie Działyńskim, została matką chrzestną Zofii Karszewskiej. W uroczystości uczestniczył również jej wnuk Ignacy Działyński.

1695 – W Toruniu zmarła Marianna Elżbieta z Tomic Działyńska. Pozostawiła jedynego syna Michała Działyńskiego, który odziedziczył dobra niechanowskie.

1700 – W Niechanowie ochrzczono Joannę Laurencję Wiktorię, córkę Michała Działyńskiego, dziedzica Niechanowa i Konstancji z Szamowa.

1701 – Zmarła Konstancja z Szamowa Działyńska, pierwsza żona Michała Działyńskiego. Została pochowana w grobie rodzinnym Działyńskich w katedrze gnieźnieńskiej.

1703 – Michał Działyński, kasztelan bydgoski i właściciel Niechanowa, wystąpił jako ojciec chrzestny podczas chrztu Joanny Marcjanny Jaźwińskiej.

1704 – Michał Działyński zapisał swojej drugiej żonie Ludwice Niegolewskiej posag w wysokości 40 000 złotych, zabezpieczony na dobrach obejmujących m.in. Niechanowo, Żelazkowo, Nową Wieś, Miroszkę, Potrzymowo, Witkowo, Małachowo, Małachówko i połowę Wygrodzowa.

1706 – W Niechanowie zmarła osiemnastoletnia Ewa Działyńska.

1709 – W Niechanowie ochrzczono Jakuba Apolinarego Hieronima, syna Michała Działyńskiego i Ludwiki Niegolewskiej.

1732 – Jakub Działyński, przyszły właściciel Niechanowa, wystąpił jako ojciec chrzestny podczas chrztu Stanisława Jana Nepomucena Strońskiego.

1741 – Jakub Działyński sprzedał Andrzejowi Skarbkowi Malczewskiemu wieś Nową Wieś, należącą do klucza niechanowskiego.

1747 – Jakub Działyński sprzedał Bartłomiejowi Borowskiemu Mikołajewice. W tym samym roku wydał dobra niechanowskie Adamowi Leonardowi Kalkrayterowi.

1748 – Jakub Działyński sprzedał Henrykowi Brühlowi dobra obejmujące Niechanowo, Potrzymowo, Nową Wieś, Drachówko, Ambrożkowo i Januszkowo za 180 000 złotych, kończąc blisko stuletni okres panowania Działyńskich.

1750 – Źródła metrykalne odnotowują, że właścicielem Niechanowa był już Henryk Brühl, natomiast posesorami dóbr pozostawali Szymon i Anna Iwińscy, łowczowie nowogrodzcy.

1751 – Rafał Malechowski, spadkobierca dóbr Linowiec, zawiera kontrakt sprzedaży majątku. W tym samym czasie Henryk Brühl pozostaje właścicielem klucza niechanowskiego, zarządzanego przez wyznaczonych administratorów.

ok. 1756 – Najprawdopodobniej Henryk Brühl sprzedaje klucz dóbr niechanowskich generałowi Franciszkowi Drogosławowi Skórzewskiemu i jego żonie Mariannie z Ciecierskich. Dokładna data transakcji nie została dotąd jednoznacznie ustalona – w źródłach pojawiają się również lata 1757 i 1763.

1763 – Skórzewscy obejmują patronat nad parafią w Niechanowie. Z ich fundacji probostwo obejmuje ks. Melchior Kiełkowicz, który w następnych latach odegra znaczącą rolę w dziejach miejscowego kościoła.

1772–1773 – Z inicjatywy proboszcza Melchiora Kiełkowicza powstaje nowy drewniany kościół parafialny pw. św. Jakuba Apostoła. Świątynia, zachowana do dziś, zastępuje wcześniejszy, XVI-wieczny kościół fundacji Tomickich.

17 października 1773 – W dobrach Skórzewskich pod Margoninem ślub biorą Józef Wybicki i Kunegunda Drwęska. Małżeństwo zostaje zawarte wbrew woli matki przyszłego autora „Mazurka Dąbrowskiego”.

1773/1774 – Według miejscowej tradycji oraz przekazów rodzinnych Józef Wybicki i Kunegunda Drwęska przez pewien czas przebywają w niechanowskim dworze należącym do Skórzewskich. Obecny pałac jeszcze nie istnieje – zostanie wzniesiony dopiero dziesięć lat później.

11 września 1773 – W Margońskiej Wsi umiera generał Franciszek Drogosław Skórzewski, właściciel Niechanowa.

18 listopada 1773 – W Berlinie umiera Marianna z Ciecierskich Skórzewska. Po śmierci małżonków zarząd nad dobrami przejmują opiekunowie małoletniego Fryderyka Skórzewskiego.

17 sierpnia 1775 – W Margońskiej Wsi umiera Kunegunda Drwęska, pierwsza żona Józefa Wybickiego. Zostaje pochowana w krypcie bernardynów w Gołańczy.

1782 – Anna z Malechowskich Ciecierska, działając również jako opiekunka małoletniego Fryderyka Skórzewskiego, sprzedaje Stefanowi Garczyńskiemu cały klucz dóbr niechanowskich za 292 635 złotych polskich. W skład transakcji wchodzą m.in. Niechanowo, Żelazkowo, Miroszka, Mikołajewice, Potrzymowo, Drachowo i Nowa Wieś.

1783–1784 – Stefan Garczyński rozpoczyna budowę nowej rezydencji. W miejscu dawnego dworu Skórzewskich powstaje klasycystyczny pałac, który do dziś pozostaje jedną z najważniejszych budowli Niechanowa.

1784 – Najprawdopodobniej zakończono zasadniczy etap budowy pałacu. Nowa siedziba Garczyńskich staje się centrum administracyjnym rozległego majątku niechanowskiego.

1783 – Stefan Garczyński, rotmistrz Kawalerii Narodowej i dziedzic Niechanowa z przyległościami, występuje przed sądem w sprawie zabójstwa jednej z poddanych niechanowskich. Proces przeciwko Józefowi Żorawskiemu, synowi zmarłego Wojciecha, zakończył się wyrokiem dwóch lat więzienia. Garczyński, na prośbę rodziny skazanego, darował mu jednak resztę kary. Krewni Żorawskiego zobowiązali się przy tym, że po jego uwolnieniu nie będzie on szukał zemsty ani na Garczyńskim, ani na jego poddanych. Zapis ten jest jednym z ciekawszych świadectw stosunków społecznych panujących w dobrach niechanowskich pod koniec XVIII wieku.

1783–1784 – W Niechanowie trwa budowa nowej rezydencji Stefana Garczyńskiego. Wznoszony pałac otrzymuje reprezentacyjną formę, a jego założenie zostaje powiązane z dziedzińcem honorowym, oficynami i ogrodami. Nowa siedziba staje się centrum rozległych dóbr należących do Garczyńskiego.

1784 – Najprawdopodobniej zakończono zasadniczy etap budowy pałacu. Rezydencja Garczyńskiego obejmuje dwukondygnacyjny budynek z reprezentacyjną kondygnacją piętra. Przed pałacem funkcjonuje honorowy dziedziniec, po bokach którego znajdują się oficyny, natomiast za rezydencją rozplanowano ogrody.

1785–1786 – Niechanowo pozostaje główną siedzibą Stefana Garczyńskiego, który występuje w źródłach jako rotmistrz Kawalerii Narodowej i dziedzic Niechanowa oraz Łomnicy z przyległościami. W tym okresie trwa funkcjonowanie nowo utworzonego założenia rezydencjonalnego.

1787 – Stefan Garczyński, syn Edwarda Garczyńskiego, kasztelana rozpirskiego, otrzymuje 59 491 złp. tytułem uzupełnienia posagu swojej żony Anny ze Skorzewskich, córki Franciszka Skorzewskiego, poprzedniego właściciela Niechanowa. Sumę tę zabezpiecza na połowie swoich dóbr. Zapis jest ważnym świadectwem finansowego zaplecza majątku Garczyńskich oraz związku rodzinnego nowych właścicieli Niechanowa z wcześniejszymi posiadaczami dóbr.

1788–1790 – Stefan Garczyński prowadzi również interesy majątkowe poza Niechanowem. W źródłach występuje jako właściciel i dzierżawca innych dóbr, a także uczestnik licznych transakcji majątkowych. Świadczy to o szerokiej działalności gospodarczej właściciela Niechanowa i rozbudowanych powiązaniach majątkowych rodziny Garczyńskich.

1790 – Stefan Garczyński występuje jako dziedzic Niechanowa i Łomnicy oraz komisarz cywilno-wojskowy województwa poznańskiego. Jego pozycja majątkowa i publiczna jest w tym czasie znacząca. W dokumentach z tego okresu pojawia się również przy transakcjach dotyczących dóbr Łomnicy i Chrośnicy, należących do jego rozległego majątku.

1792–1795 – Niechanowo pozostaje w rękach Garczyńskich. Właściciel dóbr utrzymuje związki rodzinne i majątkowe z licznymi rodami wielkopolskiego ziemiaństwa. Rezydencja w Niechanowie funkcjonuje jako centrum majątku, którego skład obejmuje oprócz Niechanowa także szereg okolicznych miejscowości.

1796 – W parafii niechanowskiej wybucha zaraza. Choroba powoduje liczne zgony mieszkańców. Wydarzenie to należy do najtragiczniejszych epizodów w dziejach miejscowości w XVIII wieku.

1803 – Niechanowo zostaje przedstawione na mapie z początku XIX wieku. Widoczne jest istniejące założenie rezydencjonalne wraz z układem miejscowości i otaczających ją dóbr.

1805 – Dobra niechanowskie przechodzą z rąk Garczyńskich w posiadanie Katarzyny z Mielżyńskich, wdowy po Prokopie Mielżyńskim, rotmistrzu Kawalerii Narodowej. Zmiana właściciela kończy ponad dwudziestoletni okres związany z rządami Stefana Garczyńskiego. Pałac wzniesiony w czasach Garczyńskiego pozostaje jednak głównym elementem niechanowskiej rezydencji i odtąd służy kolejnym właścicielom majątku.

1813 – Umiera Katarzyna z Czapskich Mielżyńska, związana z dobrami niechanowskimi właścicielka po przejęciu majątku od Stefana Garczyńskiego. Zmarła w Chobienicach i została pochowana w kaplicy w Pawłowicach. Jej śmierć otwiera kolejny etap w historii dóbr związanych z Niechanowem.

1820 – W wyniku działu majątkowego dobra obejmujące Niechanowo, Mikołajewice, Żelazkowo, Miroszkę, Bojaniczki, Potrzymowo, Drachowo i Nową Wieś przechodzą w posiadanie Teresy z Mielżyńskich Potulickiej, żony hrabiego Kaspra Potulickiego.

1822 – Władze pruskie zatwierdzają stan posiadania Teresy z Mielżyńskich Kasperowej Potulickiej. Wśród należących do niej dóbr wymienione zostają Mikołajewice wraz z Niechanowem, Żelazkowem, Miroszką, Bojaniczkami, Potrzymowem, Drachowem i Nową Wsią.

1828 – W księgach parafii niechanowskiej pojawia się Kasper Potulicki, dziedzic dóbr związanych z Niechanowem. W tym samym roku w Niechanowie rodzi się jego syn Józef Kazimierz Maciej Adam Potulicki.

1830 – W Niechanowie rodzi się kolejny syn Kaspra i Teresy Potulickich – Antoni Kasper Feliks Kazimierz Wojciech Adam Potulicki.

1832 – W Niechanowie rodzi się Piotr Adam Pius Potulicki, syn Kaspra Potulickiego i Teresy z Mielżyńskich.

1833 – W Niechanowie odbywa się ślub Aleksandra hr. Mielżyńskiego z Katarzyną hr. Potulicką, córką Kaspra Potulickiego i Teresy z Mielżyńskich. Wśród świadków znaleźli się przedstawiciele znaczących rodzin ziemiańskich, m.in. Kazimierz Potulicki, Jan Krasicki i Józef Mielżyński. Małżeństwo pokazuje silne związki rodzinne łączące właścicieli Niechanowa z wielkopolskim ziemiaństwem.

1836 – W Chobienicach rodzi się Teresa, córka Macieja Mielżyńskiego i Konstancji z Mielżyńskich. Wśród rodziców chrzestnych występuje Kasper Potulicki, dziedzic Obór i Niechanowa.

1838 – W Niechanowie zawiera małżeństwo Jan Nepomucen Rakowski, komisarz w Królestwie Polskim, z Katarzyną Fryze z Niechanowa. Jednym ze świadków jest Kasper hr. Potulicki z Niechanowa, co potwierdza jego związek z miejscowością i dobrami.

1841 – Parafię niechanowską dotyka epidemia cholery. W wyniku epidemii umierają 52 osoby. Było to jedno z najtragiczniejszych wydarzeń w życiu miejscowej społeczności w pierwszej połowie XIX wieku.

1846 – J.A. Bobrowicz w Opisaniu historyczno-statystycznym Wielkiego Księstwa Poznańskiego wymienia Teresę Potulicką jako właścicielkę dóbr Mikołajewice, do których należą m.in. Niechanowo, Drachowo, Miroszka, Nowa Wieś, Potrzymowo i Żelaszkowo. Samo Niechanowo liczy wówczas 40 domów i 495 mieszkańców.

1847 – Dobra niechanowskie przechodzą z rąk Potulickich w posiadanie Franciszka Żółtowskiego (1818–1894). Rozpoczyna się kolejny, trwający przez następne dziesięciolecia etap historii Niechanowa związany z rodziną Żółtowskich.

1847 – Niechanowo przechodzi w ręce Żółtowskich

Dobra niechanowskie zostają sprzedane przez hrabiego Potulickiego Franciszkowi Żółtowskiemu (1818–1894). Rozpoczyna się trwający ponad pół wieku okres rządów rodziny Żółtowskich w Niechanowie. Nowy właściciel obejmuje rozległe dobra, których centrum stanowi Niechanowo wraz z istniejącym pałacem i zabudowaniami majątkowymi.

30 grudnia 1848 – śmierć pułkownika Jana Krasickiego

W Niechanowie umiera pułkownik Jan z Siecina Krasicki. 3 stycznia 1849 roku zostaje pochowany przy niechanowskim kościele. Informację o jego śmierci i pogrzebie potwierdzają zapisy w księgach parafialnych Niechanowa.

1849 – epidemia cholery

W parafii niechanowskiej ponownie pojawia się epidemia cholery. Choroba powoduje śmierć 86 osób. Na zachód od Niechanowa powstaje wówczas cmentarz choleryczny, na którym pochowano część zmarłych podczas epidemii.

1851 – kolejna epidemia cholery

Cholera ponownie pojawia się na terenie parafii. Tym razem liczba ofiar przekracza 100 osób. Powtarzające się epidemie pokazują, jak poważnym zagrożeniem dla mieszkańców Niechanowa i okolic były w połowie XIX wieku choroby zakaźne.

1859 – powstaje ochronka dla dzieci

15 maja 1859 roku w Niechanowie zostaje utworzona ochronka dla dzieci, prowadzona przez siostry Służebniczki. Zgromadzenie to zostało założone przez bł. Edmunda Bojanowskiego. Ochronka staje się jednym z elementów działalności społecznej i wychowawczej prowadzonej w miejscowości.

1866/1867 – szkoła katolicka w Niechanowie

W roku szkolnym 1866/67 niechanowska szkoła katolicka podlega dekanatowi gnieźnieńskiemu św. Trójcy. Inspektorem szkolnym dekanatu jest ks. dziekan Śmiełowski z Wrześni, natomiast na miejscu funkcję inspektora pełni ks. Trojanowicz z Niechanowa.

Patronat nad szkołą sprawuje Żółtowski. Nauczycielem jest Władysław Patrzykowski, który pierwszą posadę nauczycielską objął w 1862 roku. Przysługuje mu pensja rządowa w wysokości 230 talarów rocznie. Do szkoły zobowiązanych jest uczęszczać 80 dzieci.

11 czerwca 1873 – powstaje Kółko Rolnicze w Niechanowie

Z inicjatywy hrabiego Stanisława Żółtowskiego zostaje założone Kółko Rolnicze w Niechanowie. Pierwszym prezesem zostaje Jan Nepomucen Skoraczewski z Małachowa, który pełni tę funkcję przez 11 lat.

Kółko liczy początkowo 35 członków, również spoza parafii niechanowskiej. Jego zebrania odbywają się co miesiąc, a referaty dotyczące rolnictwa wygłaszają m.in. hr. Stanisław Żółtowski i hr. Leon Żółtowski.

Powstanie Kółka rozpoczyna ważny etap organizowania miejscowych gospodarzy i upowszechniania nowoczesnej wiedzy rolniczej.

1874 – opis gospodarstwa Józefa Kozaneckiego

W wydanej w 1874 roku Encyklopedii Rolniczej zamieszczony zostaje szczegółowy opis gospodarstwa Józefa Kozaneckiego w Niechanowie. Jest to wyjątkowe źródło pokazujące codzienne życie miejscowych gospodarzy po uwłaszczeniu.

Gospodarstwo obejmuje 16 ha 51,5 ara gruntów ornych, podzielonych według klas bonitacyjnych. Kozanecki posiada m.in. 4 krowy, 3 jałowniki, 2 konie, trzodę chlewną, 12 kur i 30 gęsi. Uprawia pszenicę, żyto, jęczmień, owies, groch, tatarkę, ziemniaki i len.

Opis zawiera również informacje o wyposażeniu gospodarstwa, dochodach i wydatkach, sposobie życia rodziny oraz zajęciach kobiet. Jest jednym z najciekawszych źródeł pozwalających odtworzyć obraz niechanowskiej wsi chłopskiej w drugiej połowie XIX wieku.

1886 – Niechanowo w „Słowniku geograficznym”

Według „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego” z 1886 roku wieś Niechanowo liczy 21 domów i 212 mieszkańców, wszyscy są katolikami. Niechanowskie dominium, czyli część majątkowa związana z dworem, liczy natomiast 14 domów i 302 mieszkańców.

Majątek obejmuje 770 mórg i jest częścią rozległych dóbr niechanowskich hr. Franciszka Żółtowskiego, których łączna powierzchnia wynosi 14 087 mórg.

Podział liczby domów i mieszkańców pokazuje, że określenie „domy” w przypadku dominialnej części Niechanowa nie musi oznaczać wyłącznie pojedynczych domów mieszkalnych w dzisiejszym znaczeniu. Część zabudowy stanowiły zapewne budynki związane z majątkiem, w tym zabudowania mieszkalne pracowników folwarcznych, takie jak czworaki lub podobne domy pracownicze.

1890 – odkrycie przedhistorycznego cmentarzyska

W Niechanowie, w majątku należącym do hr. Stanisława Żółtowskiego, przypadkowo odkryte zostaje przedhistoryczne cmentarzysko. Jak donosiły Kłosy, znaleziono tam kilka urn o niezwykłych kształtach oraz liczne, bardzo starannie obrobione narzędzia krzemienne.

Według późniejszego przypuszczenia znalezisko mogło mieć związek z kurhanem znajdującym się na terenie lub w pobliżu przykościelnego cmentarza. Informacja ta pozostaje istotnym świadectwem bardzo dawnego osadnictwa na terenie dzisiejszego Niechanowa.

1894 – śmierć Franciszka Żółtowskiego

Umiera Franciszek Żółtowski (1818–1894), pierwszy z Żółtowskich, który objął dobra niechanowskie w 1847 roku. Właścicielem majątku zostaje jego syn Stanisław Żółtowski.

25 kwietnia 1895 – pierwszy ruch osobowy na kolejce

Rozpoczyna się ruch osobowy na odcinku kolejki wąskotorowej z Gniezna do Jaworowa. Początkowo przewóz pasażerów odbywa się jednym wagonem osobowym dołączanym do pociągu towarowego.

1 stycznia 1896 – kolejka dociera do Niechanowa

Do użytku publicznego zostaje oddana cała linia kolejki wąskotorowej z Gniezna do Mielżyna przez Niechanowo. Połączenie kolejowe znacząco poprawia komunikację miejscowości z Gnieznem i sąsiednimi miejscowościami.

16 września 1896 – dalsza rozbudowa sieci kolejowej

Do użytku zostają oddane kolejne odcinki kolejki wąskotorowej: przez Witkowo do Powidza oraz przez Arcugowo do Kleparza. Niechanowo znajduje się tym samym w obrębie coraz większej lokalnej sieci komunikacyjnej.

1906 – rozbudowa kościoła

Za czasów Stanisława Żółtowskiego przeprowadzona zostaje gruntowna rozbudowa niechanowskiego kościoła według projektu L. Lutscha. Nakładem właściciela majątku powiększona zostaje nawa o murowaną część zachodnią. Rozebrana zostaje dotychczasowa wieża, a następnie wzniesiona nowa przy północnej ścianie kościoła. Powstaje również nowa zakrystia.

Rozbudowa nadaje świątyni zasadniczo formę, którą w dużej części zachowała do czasów współczesnych.

1908 – śmierć Stanisława Żółtowskiego

Umiera hrabia Stanisław Żółtowski. Właścicielem dóbr niechanowskich zostaje jego syn Leon Żółtowski.

1928 – Niechanowo w okresie międzywojennym

Według „Księgi adresowej Polski” z 1928 roku Niechanowo liczy około 930 mieszkańców. Największym właścicielem ziemskim pozostaje hr. Leon Żółtowski, do którego należy również działająca w miejscowości suszarnia ziemniaków.

We wsi funkcjonują liczne drobne przedsiębiorstwa i warsztaty. Sklepy spożywcze prowadzą A. Ledworowski i W. Pietruszewski, gospodę – J. Kryszczyński, wiatrak należy do W. Konieczki, rzeźnictwem zajmuje się A. Kozanecki, szewstwem J. i S. Trudzińscy, krawiectwem St. Popek, a kołodziejstwem J. Grzechowiak.

Niechanowo jest więc w tym czasie nie tylko siedzibą wielkiego majątku ziemskiego, lecz również lokalnym ośrodkiem usługowym.

1933 – 60-lecie Kółka Rolniczego

11 czerwca 1933 roku Niechanowo obchodzi uroczyście 60-lecie miejscowego Kółka Rolniczego. Uroczystość rozpoczyna się zbiórką organizacji, delegacji i gości przy dworcu kolejki powiatowej, skąd wyrusza przez wieś pochód do kościoła.

W uroczystości uczestniczą liczne organizacje niechanowskie oraz delegacje Kółek Rolniczych z wielu miejscowości Wielkopolski. Po nabożeństwie uczestnicy udają się do ogrodu Jana Wawrzyniaka, gdzie odbywa się uroczyste zebranie.

Przewodniczącym zebrania zostaje hr. Leon Żółtowski, który wcześniej związany był z działalnością Kółka od najmłodszych lat. W czasie uroczystości przypomniano, że organizacja została założona w 1873 roku z inicjatywy jego ojca, Stanisława Żółtowskiego. W 1933 roku Kółko liczy już 72 członków rzeczywistych.

1939–1945 – Niechanowo podczas II wojny światowej

W okresie okupacji niemieckiej pałac w Niechanowie zostaje wykorzystany jako siedziba władz niemieckich oraz szkoły wojskowej. Wojna przerywa dotychczasowy porządek funkcjonowania miejscowości i kończy wielowiekową epokę Niechanowa jako prywatnej siedziby kolejnych właścicieli ziemskich.

1957–1958 – odkrycie pochówków przy drodze do Mikołajewic

Podczas kopania żwiru w okolicy Niechanowa, przy drodze prowadzącej w kierunku Mikołajewic, odkryto siedem ludzkich szkieletów. Pochówki znajdowały się na głębokości około 70 cm, a szkielety były ułożone w pozycji wyprostowanej i pozbawione trumien. Przy szczątkach nie stwierdzono zabytków, odnotowano jednak ślady rdzy.

O znalezisku poinformowano służby konserwatorskie dopiero w 1961 roku. W miejscowej tradycji pochówki wiązano z rzekomą potyczką miejscowej ludności ze Szwedami podczas potopu szwedzkiego. Brak jednak archeologicznych dowodów pozwalających potwierdzić takie wyjaśnienie.

około 1967 – odkrycie średniowiecznego cmentarzyska

Podczas budowy lub naprawy drogi, około 4 metrów od rozwidlenia drogi do Hub Niechanowskich i Żelazkowa, za kościołem w Niechanowie, odkryto cmentarzysko szkieletowe, prawdopodobnie średniowieczne.

W czasie prac znaleziono dwa szkielety ludzkie oraz leżący przy nich żelazny półkosek. Informacja znajduje się w dokumentacji Narodowego Instytutu Dziedzictwa.

1972 – Niechanowo jako lokalne centrum usługowe

W przewodniku turystycznym Włodzimierza Łęckiego „Gniezno i okolice” z 1972 roku Niechanowo przedstawione jest jako dobrze funkcjonująca miejscowość lokalna.

We wsi działały wówczas bar GS kategorii III przy drodze gnieźnieńskiej, kawiarnia GS oraz sklepy GS. Funkcjonowała poczta, czynna w dni powszednie w godzinach 8–15, w soboty 8–13, a w niedziele 9–11. W Niechanowie znajdowały się również Posterunek Milicji Obywatelskiej oraz Ośrodek Zdrowia.