Kalendarium Mierzewa – najważniejsze daty z dziejów wsi
Historia Mierzewa sięga znacznie dalej niż pierwsze zachowane dokumenty. Ślady archeologiczne prowadzą w pradzieje, średniowieczne źródła opowiadają o dawnych właścicielach i granicach wsi, a kolejne stulecia przynoszą rozwój majątku, kolej wąskotorową, lotnisko wojskowe i dramatyczne wydarzenia II wojny światowej.
Poniższe kalendarium zbiera najważniejsze daty z dziejów Mierzewa. Przy wydarzeniach, których nie udało się ustalić całkowicie pewnie, zachowano odpowiednie zastrzeżenia.
Pradzieje – pierwsze ślady człowieka
Na terenie Mierzewa i w jego najbliższej okolicy odkryto stanowiska archeologiczne świadczące o obecności człowieka na długo przed powstaniem historycznej wsi.
Znaleziska wskazują na osadnictwo lub użytkowanie tych terenów w różnych okresach pradziejów, a także w okresie wpływów rzymskich i we wczesnym średniowieczu.
Nie oznacza to jeszcze ciągłego istnienia jednej osady, ale pokazuje, że okolice późniejszego Mierzewa były zasiedlane i wykorzystywane przez ludzi od bardzo dawna.
1271 – najstarszy możliwy ślad Mierzewa
W Gnieźnie książę wielkopolski Bolesław Pobożny wystawia dokument, w którym nadaje swojemu rycerzowi Przybysławowi z Fulsztyna dziedziczną posiadłość zapisaną jako Myerzewo.
Wraz z nią wymieniony zostaje las Kroliewiecz, granica Jaworowa oraz tajemniczy las Libhin. Przybysław otrzymuje również prawo lokowania wsi na prawie niemieckim.
Już Stanisław Kozierowski utożsamiał średniowieczne Mirzewo z dzisiejszym Mierzewem, choć opatrzył tę identyfikację znakiem zapytania. Późniejsze źródła potwierdzające sąsiedztwo Mierzewa i Jaworowa, nazwę Królewiec oraz las Lichin w Jaworowie dostarczają interesujących argumentów na rzecz tej hipotezy.
Rok 1271 należy więc traktować jako najstarszą możliwą, lecz jeszcze nie całkowicie bezsporną wzmiankę o Mierzewie.
1386 – pierwsza pewna wzmianka
W dokumencie dotyczącym uposażenia ołtarza w katedrze gnieźnieńskiej pojawia się:
villa Mirzewo in districtu Gneznensi situata
czyli wieś Mirzewo położona w dystrykcie gnieźnieńskim.
Jest to pierwsza znana wzmianka, którą można bez większych wątpliwości odnieść do dzisiejszego Mierzewa.
XV–XVI wiek – Mierzewscy dziedzicami wsi
Mierzewo znajduje się w rękach rodziny Mierzewskich, która przyjęła nazwisko od posiadanej miejscowości.
W źródłach pojawiają się kolejni przedstawiciele rodu. Z czasem majątek ulega podziałom pomiędzy liczne gałęzie rodziny.
1507 – Marcin Mierzewski
W źródłach pojawia się Marcin Mierzewski, jeden z najwcześniej znanych przedstawicieli rodziny piszącej się z Mierzewa.
1552 – potwierdzenie praw do dóbr
Król potwierdza prawa Piotra Mierzewskiego do Mierzewa. Wydarzenie to pokazuje, że w połowie XVI wieku wieś pozostawała związana z rodem Mierzewskich.
1562–1565 – spór o granicę z Jaworowem
Eustachy, Jakub, Bartłomiej, Marcin, Aleksander i Sebastian Mierzewscy, dziedzice Mierzewa, prowadzą sprawę przeciwko właścicielom Jaworowa – Wojciechowi Mielżyńskiemu i Krzysztofowi Sokołowskiemu.
Przedmiotem sporu są:
„granice Jaworowa z Mirzewem”.
Zapis ten ma dziś szczególne znaczenie, ponieważ jednoznacznie potwierdza historyczne sąsiedztwo obu miejscowości. Jest to również ważny argument przy analizie dokumentu z 1271 roku.
1564 – królewskie potwierdzenie dla Mierzewskich
Król Zygmunt II August potwierdza Mierzewskim prawa do posiadanych dóbr.
W XVI wieku wieś pozostaje podzielona pomiędzy kilku przedstawicieli rozrodzonego rodu.
1593 – Bartłomiej Mierzewski
Bartłomiej Mierzewski zapisuje swojej żonie Dorocie Wybranowskiej 1900 złotych polskich posagu oraz taką samą sumę wiana.
Podobne zapisy majątkowe pokazują, jak poprzez małżeństwa, dziedziczenie i podziały rodzinne zmieniała się struktura własności Mierzewa.
XVII wiek – majątek przechodzi w ręce kolejnych rodzin
Części Mierzewa trafiają kolejno do przedstawicieli różnych rodów szlacheckich.
Wśród właścicieli i posiadaczy pojawiają się między innymi Dembiccy, Przysieccy, Tomiccy i Radeccy.
Wieś przez długi czas nie stanowi jednego majątku, lecz jest podzielona pomiędzy kilku właścicieli.
1695 – Tomiczyzna i Mierzewszczyzna
W źródłach pojawiają się nazwy dwóch części dóbr:
Tomiczyzna i Mierzewszczyzna.
To ciekawy ślad dawnego podziału Mierzewa pomiędzy różnych właścicieli.
1698 – zmiany własnościowe
Stanisław Tomicki sprzedaje Tomiczyznę Janowi Radeckiemu.
Jeszcze w tym samym roku Radeccy przekazują swoje części Mierzewa Wojciechowi Gembartowi.
1717 – dobra zastawione kapitule gnieźnieńskiej
Wojciech Gembart wraz z żoną zastawia swoje dobra kapitule metropolitalnej gnieźnieńskiej na trzy lata za znaczną sumę 10 200 złotych polskich.
1738 – Gostyńscy w Mierzewie
Część dóbr przechodzi w ręce Franciszka Gostyńskiego.
Rodzina Gostyńskich pozostawia liczne ślady w miejscowych księgach metrykalnych – w Mierzewie rodzą się kolejne dzieci właścicieli.
1742 – Zbijewscy
Mikołaj Zbijewski nabywa część Mierzewa, która następnie przechodzi na jego syna Rocha Zbijewskiego herbu Rola.
1772 – dwóch dziedziców
Jako dziedzice Mierzewa występują równocześnie Jakub Bieńkowski i Roch Zbijewski.
Podział własności utrzymuje się jeszcze przez kolejne dziesięciolecia.
Początek XIX wieku – Bieńkowscy i Zbijewscy
Jeszcze w latach 20. XIX wieku jako właściciele części Mierzewa występują Tadeusz Bieńkowski i Wincenty Zbijewski.
Posesorem majątku jest w tym czasie Feliks Chełmicki herbu Jastrzębiec.
Około 1840 – dobra w rękach Kaczkowskich
W pierwszej połowie XIX wieku rozdrobnione wcześniej dobra zostają skupione w jednym majątku.
Właścicielem Mierzewa zostaje Teodor Tadeusz Kaczkowski.
Rozpoczyna się nowy okres w historii miejscowości – Mierzewo przekształca się w większy, jednolity majątek ziemiański.
XIX wiek – powstaje rezydencja
Z Kaczkowskimi wiążą się początki zachowanej do dziś rezydencji.
Obecny pałac jest wynikiem późniejszych przekształceń i rozbudowy, dlatego jego dokładne datowanie wymaga ostrożności. Zespół pałacowo-parkowy ukształtował się zasadniczo w XIX i na początku XX wieku.
1885 – Mierzewo i Królewiec tworzą jedno dominium
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego opisuje dobra obejmujące Mierzewo i Królewiec.
To ważne świadectwo trwałego związku obu nazw – szczególnie interesujące w kontekście średniowiecznego dokumentu z 1271 roku, w którym obok Myerzewa występuje las Kroliewiecz.
1887 – Antoni Graeve kupuje Mierzewo
Zadłużony majątek Kaczkowskich trafia na przymusową sprzedaż.
Nabywa go baron Antoni Graeve.
Jego okres gospodarowania w Mierzewie trwa jednak krótko.
1891 – początek epoki Brzeskich
Mierzewo wraz z folwarkiem Królewiec kupuje Erazm Brzeski.
Rozpoczyna się trwający ponad pół wieku okres związku majątku z rodziną Brzeskich.
Lata 90. XIX wieku – kolej dociera do Mierzewa
Rozwój sieci kolei wąskotorowych zmienia komunikację i gospodarkę okolicy.
Mierzewo zostaje włączone do systemu lokalnych kolejek łączących miejscowości powiatów gnieźnieńskiego i wrzesińskiego. Kolej służy zarówno mieszkańcom, jak i transportowi płodów rolnych, szczególnie ważnemu dla dużych majątków ziemskich. Źródła dotyczące sieci wskazują, że połączenia w rejonie Mierzewa rozwijano etapami pod koniec lat 90. XIX wieku.
1907 – kolej w kierunku Królewca
Powstaje towarowa linia wąskotorowa prowadząca z Mierzewa przez Królewiec w kierunku Stanisławowa.
Kolej staje się ważnym elementem funkcjonowania miejscowego majątku i transportu produktów rolnych.
Około 1912 – rozbudowa pałacu
Za czasów Brzeskich rezydencja zostaje rozbudowana.
Pałac otrzymuje bardziej reprezentacyjny charakter, a jego najbardziej rozpoznawalnym elementem staje się charakterystyczna wieża przypominająca basztę.
1914 – Brzescy powiększają dobra
Rodzina Brzeskich nabywa również majątek Wódki, powiększając swoje posiadłości.
1918–1919 – odzyskanie niepodległości
Po zakończeniu I wojny światowej i zwycięskim Powstaniu Wielkopolskim Mierzewo wraz z całą okolicą powraca do odrodzonego państwa polskiego.
Rozpoczyna się ostatni okres funkcjonowania majątku jako prywatnej własności ziemiańskiej Brzeskich.
1926 – 750 hektarów majątku
Mierzewo wraz z Królewcem tworzy duży majątek rolny.
Według danych z epoki dobra Mierzewo liczą około 750 hektarów, a ich gospodarka opiera się przede wszystkim na uprawie ziemi i hodowli. Źródła ziemiańskie potwierdzają również związek Mierzewa z folwarkiem Królewiec.
Lata 30. XX wieku – przygotowanie lotniska
Na polach Mierzewa powstaje lotnisko polowe, przygotowane jako element zaplecza polskiego lotnictwa wojskowego.
Jego znaczenie ujawni się w ostatnich dniach pokoju w 1939 roku.
Sierpień 1939 – 34 Eskadra Rozpoznawcza w Mierzewie
Na lotnisko polowe zostaje skierowana 34 Eskadra Rozpoznawcza, należąca do lotnictwa Armii „Poznań”.
Jednostka dysponuje między innymi samolotami PZL.23 Karaś.
Mierzewo staje się jednym z punktów przygotowania polskiego lotnictwa do nadchodzącej wojny. 34 Eskadra rzeczywiście walczyła we wrześniu 1939 roku w składzie lotnictwa Armii „Poznań”.
1 września 1939 – wybuch II wojny światowej
Rozpoczyna się niemiecka agresja na Polskę.
34 Eskadra wykonuje zadania rozpoznawcze dla Armii „Poznań”, a wraz ze zmianą sytuacji na froncie opuszcza Mierzewo i przesuwa się na kolejne lotniska.
Wrzesień 1939 – początek okupacji
Mierzewo zostaje zajęte przez Niemców i włączone do ziem wcielonych bezpośrednio do III Rzeszy.
Dawne polskie lotnisko zostaje przejęte przez Luftwaffe.
1939–1945 – niemieckie lotnisko
Podczas okupacji pole wzlotów w Mierzewie jest wykorzystywane przez niemieckie lotnictwo.
Według zachowanych relacji pojawiają się tutaj różne samoloty wojskowe, a część personelu lotniczego kwateruje w miejscowości.
Historia lotniska z tego okresu nadal wymaga dalszych badań w niemieckich archiwach.
Styczeń 1945 – ostatnie dni Luftwaffe
Wraz ze zbliżaniem się Armii Czerwonej lotnisko znajduje się coraz bliżej frontu.
Według lokalnych materiałów w ostatnich dniach niemieckiego użytkowania znajdowały się tutaj samoloty Luftwaffe, z których część ewakuowano na zachód.
21 stycznia 1945 – ostatni lot bojowy?
Według zachowanych przekazów z Mierzewa startują niemieckie myśliwce Focke-Wulf Fw 190, które mają zaatakować radziecką kolumnę pancerną.
W rejonie Żelazkowa jeden z samolotów zostaje zestrzelony. Z wydarzeniem wiązana jest śmierć niemieckiego pilota Karla Franza.
Szczegóły tego epizodu wymagają jeszcze potwierdzenia w dokumentacji Luftwaffe.
Styczeń 1945 – Armia Czerwona zajmuje Mierzewo
Kończy się okupacja niemiecka.
Lotnisko przejmują Sowieci, wykorzystując je w końcowej fazie wojny jako element zaplecza lotniczego podczas dalszej ofensywy w kierunku Niemiec.
1945 – koniec dawnego majątku
Po wojnie majątek Brzeskich zostaje przejęty w wyniku reformy rolnej.
Kończy się wielowiekowa historia Mierzewa jako prywatnego majątku ziemskiego.
Zmienia się struktura własności, sposób gospodarowania i społeczny układ wsi.
Lata powojenne – nowe wykorzystanie dawnego folwarku
Na terenie dawnego majątku funkcjonuje gospodarka uspołeczniona, między innymi związana z rolniczą spółdzielczością produkcyjną.
Pałac traci swoją pierwotną funkcję siedziby ziemiańskiej.
1957 – przebudowa kolei wąskotorowej
Sieć Gnieźnieńskiej Kolei Wąskotorowej zostaje przebudowana z rozstawu 600 mm na 750 mm. Z czasem część dawnych linii związanych z Mierzewem traci znaczenie i zostaje zamknięta lub rozebrana.
1974 – pałac i park pod ochroną
Zespół pałacowo-parkowy w Mierzewie zostaje objęty ochroną konserwatorską.
Dzięki temu dawna rezydencja i otaczający ją park zostają uznane za ważne świadectwo historii miejscowości.
Koniec XX wieku – ratowanie dawnej rezydencji
Pałac trafia w ręce prywatne.
Rozpoczynają się prace remontowe, podczas których odtworzona zostaje między innymi charakterystyczna wieża, wcześniej zniszczona lub częściowo rozebrana.
Dawna siedziba właścicieli Mierzewa odzyskuje jeden ze swoich najbardziej rozpoznawalnych elementów.
2021 – Mierzewo współcześnie
Wieś liczy około 295 mieszkańców.
Dzisiejsze Mierzewo pozostaje niewielką miejscowością rolniczą, ale jego spokojny krajobraz kryje ślady niezwykle długiej historii – od pradziejowego osadnictwa, przez możliwe książęce dobra z XIII wieku, Mierzewskich i Brzeskich, po kolej wąskotorową i wojskowe lotnisko.
Ponad siedem stuleci zapisanej historii
W dziejach Mierzewa szczególnie fascynujące jest to, jak kolejne epoki pozostawiały po sobie zupełnie różne ślady.
1271? – tajemnicze Myerzewo, Królewiec, Jaworowo i Libhin.
1386 – pierwsza bezsporna wzmianka o wsi.
XVI wiek – Mierzewscy i spory o granice z Jaworowem.
XVII–XVIII wiek – podzielony majątek przechodzący pomiędzy kolejnymi rodami.
XIX wiek – scalenie dóbr, rozwój ziemiańskiej rezydencji i pojawienie się kolei.
1891 – początek epoki Brzeskich.
1939 – polskie samoloty 34 Eskadry Rozpoznawczej na lotnisku w Mierzewie.
1939–1945 – Luftwaffe.
1945 – Armia Czerwona i kres dawnego majątku ziemiańskiego.
Każda z tych dat jest fragmentem większej opowieści o wsi, której historia zaczęła się na długo przed tym, zanim jej nazwę po raz pierwszy zapisano w średniowiecznym dokumencie.
Źródła i materiały
Kalendarium opracowano na podstawie dokumentów i materiałów zgromadzonych podczas badań nad Mierzewem, w szczególności Kodeksu Dyplomatycznego Wielkopolski, Tek Dworzaczka, prac Stanisława Kozierowskiego, dawnych ksiąg adresowych i gospodarczych, materiałów dotyczących kolei wąskotorowej, dokumentacji zespołu pałacowo-parkowego oraz źródeł i relacji dotyczących lotniska z lat 1939–1945. Obecny artykuł główny o Mierzewie zawiera również obszerny wykaz wykorzystanych materiałów.
