Mierzewo przed Mierzewem. Archeologia i najstarsze ślady osadnictwa
Historia Mierzewa nie zaczyna się wraz z pierwszym średniowiecznym dokumentem. Na długo przed pojawieniem się nazwy wsi żyli tutaj ludzie, po których pozostały ślady ukryte w ziemi. Archeologiczne rozpoznanie okolic Mierzewa pokazuje, że teren ten był wykorzystywany przez człowieka w różnych okresach pradziejów i wczesnego średniowiecza.
Nie powinno to dziwić. Mierzewo leży w krajobrazie sprzyjającym dawnemu osadnictwu – wśród pól, niewielkich dolin i cieków wodnych, na obszarze od tysiącleci łączącym okolice Gniezna, Wrześni i późniejszego Witkowa.
Pierwsi ludzie w okolicach Mierzewa
Najstarsze znaleziska archeologiczne świadczą o obecności człowieka na tym terenie jeszcze długo przed powstaniem historycznej wsi.
Nie zawsze oznaczają one istnienie stałej osady dokładnie w miejscu dzisiejszego Mierzewa. Pojedyncze zabytki lub rozproszone ślady mogą być pozostałością krótkotrwałych obozowisk, miejsc pracy albo osad funkcjonujących przez kilka pokoleń.
Pokazują jednak coś ważnego: okolice Mierzewa były znane i użytkowane już w pradziejach.
Osady, których nazw już nie znamy
Najciekawsze są ślady wskazujące na działalność osadniczą w kolejnych epokach.
W materiałach archeologicznych z okolicy pojawiają się znaleziska wiązane z różnymi fazami pradziejów, w tym z okresem, gdy na ziemiach Wielkopolski rozwijały się społeczności pozostawiające charakterystyczną ceramikę, narzędzia i ślady osad.
Z czasem pojawiają się również znaleziska datowane na okres wpływów rzymskich.
Nazwa może być myląca. Nie oznacza ona, że w Mierzewie mieszkali Rzymianie. Tak archeolodzy określają kilka pierwszych stuleci naszej ery, kiedy ziemie dzisiejszej Polski utrzymywały kontakty handlowe i kulturowe z prowincjami Cesarstwa Rzymskiego.
Przez Wielkopolskę przebiegały wówczas dalekosiężne szlaki wymiany. Do miejscowej ludności docierały towary i wpływy z południa Europy, a na południe wędrowały między innymi skóry, bursztyn i inne cenne surowce.
Ślady z tego okresu znalezione w rejonie Mierzewa wpisują tę niewielką dziś miejscowość w znacznie szerszą historię pradziejowej Wielkopolski.
Zanim powstało średniowieczne Mierzewo
Szczególnie ważne są znaleziska związane z wczesnym średniowieczem.
To właśnie wtedy zaczynał kształtować się świat osadniczy, z którego wyrosła późniejsza sieć znanych nam wsi. W pobliżu rozwijało się Gniezno – jeden z najważniejszych ośrodków rodzącego się państwa Piastów – a okoliczne ziemie coraz intensywniej zasiedlano i zagospodarowywano.
Nie wiemy, czy wczesnośredniowieczna osada znajdowała się dokładnie w miejscu późniejszego Mierzewa ani czy istniała między nimi bezpośrednia ciągłość.
Archeologia pozwala jednak stwierdzić, że ludzie żyli i gospodarowali w tej okolicy jeszcze przed pojawieniem się Mierzewa w źródłach pisanych.
To ważne rozróżnienie.
Pierwsza wzmianka o miejscowości nie oznacza przecież momentu jej powstania. Wieś mogła istnieć przez dziesięciolecia, a nawet dłużej, zanim po raz pierwszy ktoś zapisał jej nazwę na pergaminie.
Dlaczego właśnie tutaj?
O wyborze miejsca pod osadę decydowały przede wszystkim warunki naturalne.
Potrzebna była ziemia nadająca się pod uprawę, dostęp do wody, łąki dla zwierząt i pobliskie lasy dostarczające drewna, zwierzyny oraz innych surowców.
Dawny krajobraz okolic Mierzewa wyglądał przy tym inaczej niż obecnie. Było tu więcej terenów podmokłych i lasów, a niewielkie cieki wodne odgrywały znacznie większą rolę w życiu mieszkańców.
Ślady tego dawnego krajobrazu zachowały się nawet w późniejszych nazwach terenowych. W średniowiecznych źródłach pojawiają się w tej okolicy lasy, które z czasem wykarczowano i zamieniono w pola.
Przez stulecia zmieniał się więc krajobraz, ale człowiek pozostawał z nim związany.
Archeologia dopowiada historię, której nie zapisano
Nie znamy imion najstarszych mieszkańców tych ziem.
Nie wiemy, jak nazywali swoje osady ani jak długo każda z nich istniała.
Pozostały po nich jedynie fragmenty naczyń, ślady działalności osadniczej i przedmioty odnajdywane po wielu stuleciach.
To jednak wystarczy, aby zobaczyć, że historia tego miejsca jest znacznie starsza niż sama nazwa Mierzewo.
Zanim pojawili się średniowieczni właściciele, zanim wytyczono granice wsi i zanim pierwszy skryba zapisał jej nazwę, kolejne pokolenia ludzi już wybierały tę okolicę jako miejsce życia i gospodarowania.
Dopiero później, w średniowieczu, z tego dawnego krajobrazu osadniczego wyłoniło się Mierzewo znane ze źródeł pisanych.
A jego pierwsza możliwa wzmianka prowadzi nas do niezwykłego dokumentu z 1271 roku – i do zagadki nazw Myerzewo, Jaworowo, Królewiec i Lichoń.
