Dwór i folwark w Kędzierzynie

Przez ponad siedem stuleci Kędzierzyn pozostawał jedną z ważniejszych wsi należących do dóbr arcybiskupów gnieźnieńskich. Oprócz funkcji parafialnej miejscowość pełniła również istotną rolę gospodarczą. Znajdujący się tutaj folwark stanowił część rozległego majątku kościelnego, którego dochody przeznaczano na utrzymanie arcybiskupstwa oraz funkcjonowanie administracji dóbr prymasowskich. Choć sam dwór nie zachował się do naszych czasów, liczne źródła pozwalają odtworzyć historię miejscowego majątku od XVI aż po początek XX wieku.

Dobra arcybiskupów gnieźnieńskich

Najstarsza wzmianka o Kędzierzynie pochodzi z 1136 roku, kiedy miejscowość została wymieniona w bulli papieża Innocentego II jako Candrea. Już wtedy należała do dóbr arcybiskupów gnieźnieńskich.

Przez następne stulecia wieś pozostawała własnością kolejnych arcybiskupów, którzy zarządzali rozległym kompleksem majątków ziemskich skupionych wokół Gniezna. Kędzierzyn należał do najstarszych wsi tego kompleksu i przez wieki nie przeszedł w ręce prywatnych właścicieli.

Folwark w XVI wieku

Najdokładniejszy obraz gospodarstwa przynoszą rejestry poborowe z XVI wieku.

W 1564 roku we wsi znajdowało się:

• 9 łanów kmiecych,
• 4 łany sołtysie,
• dwie karczmy – jedna dziedziczna, druga doroczna.

Łącznie użytkowano trzynaście łanów ziemi, co czyniło Kędzierzyn jedną z większych wsi należących do arcybiskupstwa w tej części powiatu gnieźnieńskiego.

Karczmy stanowiły ważny element miejscowej gospodarki. Karczma dziedziczna pozostawała zazwyczaj w rękach jednej rodziny przez wiele pokoleń, natomiast karczmę doroczną wydzierżawiano na określony czas. Obie przynosiły właścicielowi wsi stały dochód.

Rejestr poborowy z 1576 roku potwierdza dalsze funkcjonowanie dwóch karczm dorocznych. W źródle odnotowano również dwóch rybaków, co świadczy o wykorzystywaniu okolicznych zbiorników wodnych jako dodatkowego źródła utrzymania mieszkańców.

Zmiany gospodarcze pod koniec XVI wieku

Kolejne rejestry pokazują stopniowe przekształcenia gospodarstwa.

W 1579 roku odnotowano:

• 8 łanów kmiecych,
• 3 łany opuszczone,
• 1 łan karczemny.

Podobne dane przynosi rejestr z 1588 roku.

Zmniejszenie liczby użytkowanych łanów mogło być skutkiem zmian organizacyjnych w gospodarce folwarcznej lub czasowego wyludnienia części gruntów. Jednocześnie utrzymanie łanu karczemnego potwierdza, że karczma nadal odgrywała ważną rolę w życiu gospodarczym wsi.

Gospodarstwo w XVII wieku

Rejestr podatkowy z lat 1618–1620 pokazuje już nieco inną strukturę majątku.

Odnotowano w nim:

• dwa łany kmiece,
• dwa łany przeznaczone na folwark,
• dwa łany sołtysie.

Źródło ma jednak inny charakter niż rejestry poborowe XVI wieku i obejmuje jedynie grunty stanowiące podstawę określonego podatku. Nie pozwala więc na bezpośrednie porównanie wielkości całego gospodarstwa z wcześniejszymi wykazami.

Klucz szczytnicki

W XVII i XVIII wieku Kędzierzyn należał do tzw. klucza szczytnickiego, nazywanego również kluczem gnieźnieńskim.

W jego skład wchodziły między innymi:

• folwark w Kędzierzynie,
• folwark w Szczytnikach,
• folwark w Raszewie,
• zabudowania gospodarcze należące do arcybiskupów w Gnieźnie.

Taki sposób organizacji pozwalał na sprawniejsze zarządzanie rozległymi dobrami kościelnymi. Poszczególne folwarki specjalizowały się w produkcji rolnej i hodowlanej, dostarczając dochodów właścicielowi.

Folwark w XIX wieku

Po przejęciu dóbr kościelnych przez państwo pruskie majątek nadal funkcjonował jako gospodarstwo rolne.

W połowie XIX wieku Kędzierzyn liczył 24 domy i ponad dwustu mieszkańców.

Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego w 1882 roku istniał tutaj folwark o powierzchni 328 mórg, stanowiący nadal ważny element miejscowej gospodarki.

Na gruntach folwarcznych prowadzono przede wszystkim produkcję zbożową oraz hodowlę zwierząt.

Początek XX wieku

Księga adresowa polskich właścicieli ziemskich z 1909 roku wymienia w Kędzierzynie folwark o powierzchni 70 hektarów i dochodzie gruntowym wynoszącym 282 marki.

Jednocześnie odnotowano, że należące do majątku Żelazkowo było już wydzierżawione w parcelach, co świadczy o zmianach zachodzących w organizacji gospodarstwa i stopniowym odchodzeniu od tradycyjnego modelu wielkiego folwarku.

W okresie międzywojennym gospodarstwa chłopskie stały się podstawą miejscowego rolnictwa. Według relacji z początku lat trzydziestych XX wieku we wsi funkcjonowało jedenaście większych gospodarstw liczących od około 100 do 400 mórg. Mieszkańcy zajmowali się głównie uprawą zbóż oraz hodowlą bydła mlecznego, a mleko dostarczano do mleczarni w Niechanowie.

Dwór

Źródła historyczne wspominają o funkcjonowaniu folwarku, jednak zachowało się niewiele informacji dotyczących samego dworu.

Można przypuszczać, że przez stulecia był on siedzibą administratorów zarządzających majątkiem arcybiskupim. Po sekularyzacji dóbr kościelnych pełnił zapewne funkcję administracyjną dla gospodarstwa państwowego. Dotychczas nie odnaleziono dokładnych opisów jego wyglądu ani informacji o czasie rozbiórki.

Znaczenie folwarku

Przez kilkaset lat folwark stanowił najważniejsze przedsiębiorstwo rolne Kędzierzyna. To wokół niego koncentrowało się życie gospodarcze miejscowości. Pracowali w nim kmiecie, zagrodnicy, służba folwarczna oraz rzemieślnicy. Dochody z majątku zasilały dobra arcybiskupów gnieźnieńskich, a później administrację państwową.

Choć sam dwór nie przetrwał do naszych czasów, zachowane źródła pozwalają prześledzić rozwój jednego z najstarszych folwarków należących do arcybiskupów gnieźnieńskich. Historia miejscowego majątku dobrze odzwierciedla przemiany zachodzące w wielkopolskim rolnictwie – od gospodarki średniowiecznej, przez rozwój folwarku pańszczyźnianego, aż po stopniowe przekształcenia własnościowe na początku XX wieku.

Powrót do strony głównej Kędzierzyna.

Wykorzystane źródła i opracowania

Źródła historyczne

• Rejestry poborowe województwa kaliskiego z XVI wieku.
• Rejestr podatkowy z lat 1618–1620.
• Liber beneficiorum Jana Łaskiego.
• Słownik geograficzny Królestwa Polskiego.
• Księga adresowa polskich właścicieli ziemskich (1909).
• Księga adresowa Polski (1930).

Opracowania

• Bogdan Hojdis (red.), Encyklopedia Gniezna i Ziemi Gnieźnieńskiej.