Jarząbkowo w XVI wieku – życie mieszkańców, parafia i folwark
XVI wiek był okresem rozwoju Jarząbkowa jako wsi szlacheckiej położonej w powiecie gnieźnieńskim. Choć nie zachowały się szczegółowe opisy codziennego życia mieszkańców, źródła podatkowe oraz dokumenty kościelne pozwalają odtworzyć obraz miejscowości sprzed ponad czterystu lat.
W tym czasie Jarząbkowo było nie tylko wsią rolniczą, ale również siedzibą jednej z większych parafii w okolicy. Nad zabudowaniami górował murowany kościół św. Marcina, a większość mieszkańców utrzymywała się z uprawy ziemi i hodowli zwierząt.
Wieś kmieci i zagrodników
Według rejestru poborowego z 1565 roku w Jarząbkowie znajdowało się 5,5 łana ziemi kmiecej oraz jeden zagrodnik nieposiadający własnych gruntów uprawnych.
Łan wielkopolski liczył przeciętnie około 17 hektarów, co oznacza, że mieszkańcy użytkowali blisko 90 hektarów gruntów kmiecych. Na każdym łanie gospodarowała zazwyczaj jedna rodzina kmieca, choć zdarzały się również podziały gospodarstw pomiędzy kilku użytkowników.
Kmiecie należeli do najzamożniejszej grupy mieszkańców wsi. Dysponowali własnymi domami, budynkami gospodarczymi, sprzężajem oraz narzędziami niezbędnymi do prowadzenia gospodarstwa. Znacznie skromniejsze warunki miał zagrodnik, który posiadał niewielkie obejście i często utrzymywał się również z pracy najemnej wykonywanej na rzecz właściciela wsi lub bogatszych gospodarzy.
Praca od świtu do zmierzchu
Życie mieszkańców podporządkowane było rytmowi prac polowych. Wiosną rozpoczynano orkę i siewy, latem prowadzono żniwa oraz zbiór siana, jesienią przygotowywano pola do kolejnego sezonu, a zimą wykonywano prace gospodarskie i naprawiano narzędzia.
Uprawiano przede wszystkim żyto, owies, jęczmień i pszenicę. W przydomowych ogrodach rosły warzywa i zioła, a niemal każde gospodarstwo utrzymywało krowy, świnie, owce oraz drób.
Praca była obowiązkiem całej rodziny. W codziennych zajęciach uczestniczyli zarówno dorośli, jak i dzieci, które od najmłodszych lat pomagały przy wypasie zwierząt oraz pracach gospodarskich.
Parafia św. Marcina – centrum życia okolicy
Najważniejszym obiektem we wsi był kościół parafialny pw. św. Marcina. Wizytacja kościelna z 1520 roku przedstawia Jarząbkowo jako siedzibę rozległej parafii obejmującej aż dwanaście miejscowości. Wśród nich znajdowały się między innymi Czechowo, Malczewo, Mierzewo, Żółcz, Grotkowo i Kosmowo.
Parafia należała do największych w tej części ziemi gnieźnieńskiej, dzięki czemu Jarząbkowo pełniło funkcję lokalnego centrum religijnego dla okolicznych mieszkańców.
W 1520 roku proboszczem parafii był Benedykt Izbieński, późniejszy biskup poznański. Fakt ten świadczy o znaczeniu miejscowej parafii i jej związkach z elitami kościelnymi Wielkopolski.
Kościół posiadał własne uposażenie w postaci gruntów, ogrodu oraz plebanii. Źródła wspominają również o wydzielonych placach przeznaczonych dla domu wikariusza i szkoły parafialnej. Nie wiadomo jednak, czy budynek szkolny istniał już wówczas, czy dopiero planowano jego budowę.
Niedzielne nabożeństwa, święta kościelne, odpusty i procesje były najważniejszymi wydarzeniami integrującymi mieszkańców Jarząbkowa oraz sąsiednich wsi.
Karczma należąca do parafii
Wizytacja z 1520 roku wspomina również o karczmie należącej do uposażenia miejscowego proboszcza. Było to rozwiązanie spotykane także w innych parafiach średniowiecznej i nowożytnej Wielkopolski.
Karczma znajdowała się po wschodniej stronie plebanii, a dochody z jej działalności zasilały budżet parafii. Prowadził ją Maciej Czechoszek, którego obowiązki nie ograniczały się wyłącznie do prowadzenia wyszynku. Zobowiązany był również do wykonywania własnym zaprzęgiem przewozów na potrzeby plebana.
O dalszym funkcjonowaniu karczmy świadczy rejestr poborowy z 1565 roku, w którym została ponownie odnotowana. Było to jedno z najważniejszych miejsc we wsi, pełniące funkcje gospodarcze, handlowe i społeczne.
W karczmie spotykali się mieszkańcy okolicy, omawiano bieżące sprawy, zawierano umowy oraz wymieniano wiadomości. Karczmarz często pośredniczył również w kontaktach handlowych z pobliskimi miastami.
W rejestrze z 1588 roku karczma nie została już wymieniona. Nie wiadomo jednak, czy została zlikwidowana, czy też pominięto ją podczas sporządzania wykazu podatkowego.
Powinności wobec dziedzica
Mieszkańcy Jarząbkowa nie byli właścicielami ziemi, którą uprawiali. Grunty należały do właścicieli wsi, którymi w XVI wieku byli przedstawiciele rodzin szlacheckich związanych z Jarząbkowem, między innymi Słomowscy, a pod koniec stulecia Krzysztof Iwiński.
W zamian za użytkowanie ziemi kmiecie zobowiązani byli do odrabiania pańszczyzny na rzecz dworu oraz do świadczeń pieniężnych i naturalnych. Musieli również uczestniczyć w pracach związanych z utrzymaniem dróg i urządzeń gospodarczych.
Druga połowa XVI wieku była okresem rozwoju gospodarki folwarcznej. W wielu wielkopolskich wsiach właściciele powiększali areał gruntów dworskich kosztem ziem użytkowanych wcześniej przez chłopów. Prawdopodobnie podobny proces zachodził również w Jarząbkowie.
Jak wyglądała wieś?
Domy mieszkalne budowano z drewna i gliny, a dachy kryto słomą. Obok znajdowały się stodoły, obory, chlewy i niewielkie ogrody.
Centrum miejscowości tworzyły kościół, plebania oraz zabudowania gospodarcze związane z parafią i folwarkiem. Drogi były nieutwardzone, a podczas opadów często zamieniały się w błotniste trakty.
Większość mieszkańców przez całe życie nie oddalała się od rodzinnej miejscowości na większą odległość niż kilka lub kilkanaście kilometrów.
Jarząbkowo u schyłku XVI wieku
Rejestr poborowy z 1588 roku wykazuje już tylko 4,5 łana ziemi kmiecej oraz jednego zagrodnika. Może to świadczyć o częściowym włączeniu gruntów chłopskich do rozwijającego się folwarku szlacheckiego.
Mimo tych zmian Jarząbkowo pozostawało typową wielkopolską wsią rolniczą. Jednocześnie dzięki funkcjonowaniu parafii, kościoła i karczmy odgrywało znacznie ważniejszą rolę niż wiele okolicznych osad.
Lokalne centrum ziemi gnieźnieńskiej
Choć Jarząbkowo było niewielką miejscowością, w XVI wieku należało do ważniejszych ośrodków tej części ziemi gnieźnieńskiej. Obecność rozległej parafii, karczmy oraz rozwiniętego gospodarstwa rolnego sprawiała, że wieś pełniła funkcję lokalnego centrum religijnego i gospodarczego dla okolicznych mieszkańców.
Dzięki zachowanym dokumentom można dziś odtworzyć obraz miejscowości sprzed ponad czterystu lat – świata, w którym codzienne życie wyznaczały praca na roli, obowiązki wobec dziedzica oraz rytm roku kościelnego skupionego wokół parafii św. Marcina.
