Cielimowo na przestrzeni wieków.
Cielimowo w XV wieku – wieś miejscowej szlachty
Najstarsze zachowane źródła pozwalają zajrzeć do dziejów Cielimowa już na początku XV wieku. W 1403 roku wspomniani zostali Andrzej i Dobrogost z Cielimowa, należący do grona najstarszych znanych przedstawicieli miejscowej szlachty. Kilkanaście lat później, w 1418 roku, w dokumentach pojawiają się Piotr i Michał z Cielimowa, a rok później Piotr Koszka.
Szczególnie interesująca jest wzmianka z 1446 roku o Dominiku, synu Piotra Koszki z Cielimowa, który studiował na Uniwersytecie Krakowskim. Fakt ten świadczy o tym, że część miejscowej szlachty posiadała odpowiednie środki i ambicje, by kształcić swoich synów w najważniejszej uczelni Królestwa Polskiego.
W połowie XV wieku Cielimowo pozostawało wsią rozdrobnionej własności szlacheckiej. Dokumenty związane ze sporem o patronat nad kościołem św. Wawrzyńca pod Gnieznem wymieniają między innymi Piotra, Andrzeja, Sędziwoja, Macieja, Alberta i Pawła z Cielimowa. Świadczy to o istnieniu kilku gałęzi miejscowego rodu oraz licznych współwłaścicieli wsi.
Już wtedy Cielimowo miało więc charakter typowej wielkopolskiej wsi drobnoszlacheckiej, której ziemie podzielone były pomiędzy kilku dziedziców. Taki stan utrzymał się również w XVI wieku, co potwierdzają późniejsze rejestry poborowe.
Źródło:Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski
Cielimowo w 1564 roku – wieś kilku szlacheckich gospodarstw
Gdybyśmy przenieśli się do Cielimowa w roku 1564, nie zobaczylibyśmy jeszcze dużego majątku ziemskiego ani okazałego dworu znanego z późniejszych czasów. Wieś wyglądała zupełnie inaczej. Była podzielona pomiędzy kilka rodzin szlacheckich, które gospodarowały tutaj na własnych działach ziemi.
Najliczniej reprezentowani byli Cielmowscy – potomkowie dawnej miejscowej szlachty, którzy przyjęli nazwisko od nazwy wsi. W połowie XVI wieku w Cielimowie występowało kilka gałęzi tego rodu, posiadających odrębne części majątku. W rejestrze poborowym wymieniono Baltazara i Jana Cielmowskich zwanych Janasami, Łukasza i Marcina Cielmowskich oraz Macieja i Wawrzyńca Cielmowskich. Obok nich swoje części posiadali także Wawrzyniec Gulczewski oraz Maciej i Wojciech Gurowscy.
Każdy z tych działów obejmował łan ziemi określany w źródle jako „aratura sua”, czyli grunt uprawiany bezpośrednio przez właściciela. Można przypuszczać, że były to niewielkie gospodarstwa szlacheckie lub zaczątki późniejszych folwarków. Zamiast jednego właściciela istniało tu kilka sąsiadujących ze sobą siedzib drobnej szlachty.
Życie mieszkańców skupiało się wokół pracy na roli. W jednym z działów należących do Łukasza i Marcina Cielmowskich znajdował się wiatrak. To właśnie tutaj okoliczni gospodarze przywozili zboże do przemiału. Skrzypienie drewnianych mechanizmów i obracające się na wietrze skrzydła były zapewne jednym z najbardziej charakterystycznych elementów krajobrazu XVI-wiecznego Cielimowa.
W innej części wsi funkcjonowała karczma należąca do Macieja i Wojciecha Gurowskich oraz Macieja Cielmowskiego. Było to miejsce spotkań mieszkańców, zawierania umów, wymiany wiadomości i odpoczynku dla podróżnych zmierzających drogami ziemi gnieźnieńskiej.
Źródło wspomina również o zagrodnikach. Byli oni najuboższą warstwą mieszkańców wsi. Posiadali niewielkie zagrody i małe działki ziemi, a część utrzymania zdobywali pracując na rzecz właścicieli poszczególnych działów. W 1564 roku odnotowano ich co najmniej pięciu.
Choć Cielimowo było niewielką miejscowością, posiadało już wszystkie najważniejsze elementy dobrze funkcjonującej wsi: ziemię uprawną, młyn wiatrowy, karczmę oraz grupę mieszkańców zajmujących się rolnictwem. Rejestr poborowy z 1564 roku pozwala więc zajrzeć do codziennego życia sprzed ponad czterystu sześćdziesięciu lat i zobaczyć Cielimowo takim, jakim było u schyłku panowania Zygmunta Augusta.
Źródło: Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI w., red. M. Słoń, http://atlasfontium.pl
Cielimowo w latach 1618–1620
Kolejne informacje o Cielimowie przynosi rejestr poborowy województwa kaliskiego z lat 1618–1620. Źródło pokazuje, że na początku XVII wieku wieś nadal pozostawała podzielona pomiędzy kilku właścicieli szlacheckich.
Wśród posiadaczy dóbr wymieniono Macieja Cielmowskiego, który posiadał półtora łanu folwarcznego („mansus praedialis 1½”), Melchiora Gurowskiego władającego jednym łanem folwarcznym oraz Macieja Rogowskiego posiadającego pół łanu osiadłego („mansus possessionatus medius”).
Zestawienie to pokazuje, że ponad pół wieku po rejestrze z 1564 roku Cielimowo nadal nie stanowiło jednego majątku ziemskiego. Własność była rozdrobniona pomiędzy przedstawicieli kilku rodzin szlacheckich, związanych z okolicznymi miejscowościami. Nadal obecni byli tu Cielmowscy i Gurowscy, którzy od pokoleń należeli do grona właścicieli ziemskich w tej części ziemi gnieźnieńskiej.
Rejestr pozwala również dostrzec stopniową koncentrację gruntów. Liczba wymienionych właścicieli była już znacznie mniejsza niż w XVI wieku, co może świadczyć o powolnym scalaniu poszczególnych działów i tworzeniu większych gospodarstw folwarcznych.
Źródło: Rejestr poborowy województwa kaliskiego z lat 1618–1620, oprac. A. Parczewski.
Cielimowo w 1846 roku
Jak wyglądało Cielimowo w połowie XIX wieku? Odpowiedź przynosi dzieło Jana Nepomucena Bobrowicza Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Księstwa Poznańskiego, wydane w Lipsku w 1846 roku.
Według autora właścicielem wsi był wówczas Piotr Chełmicki. Cielimowo liczyło 10 domów i 85 mieszkańców. Była to więc niewielka wieś, której życie skupiało się wokół miejscowego majątku ziemskiego i pracy na roli.
Choć od czasu rejestru poborowego z 1564 roku minęły niemal trzy stulecia, Cielimowo nadal pozostawało stosunkowo małą osadą. Zmieniła się jednak struktura własności. Dawna wieś podzielona pomiędzy kilka gałęzi rodu Cielmowskich stała się majątkiem należącym do jednego właściciela.
Dane Bobrowicza pozwalają spojrzeć na Cielimowo oczami mieszkańca połowy XIX wieku. Dziesięć domów skupionych wokół dworu i zabudowań gospodarczych, kilkudziesięciu mieszkańców utrzymujących się głównie z rolnictwa oraz otaczające wieś pola tworzyły krajobraz, który przez kolejne dziesięciolecia miał stopniowo ulegać zmianom.
Cielimowo w liczbach (1846)
- właściciel: Piotr Chełmicki
- liczba domów: 10
- liczba mieszkańców: 85
- źródło: J. N. Bobrowicz, Opisanie historyczno-statystyczne Wielkiego Księstwa Poznańskiego, Lipsk 1846.
Cielimowo w 1880 roku
Według Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich z 1880 roku Cielimowo było wsią i dominium położonym w powiecie gnieźnieńskim. Majątek ziemski obejmował 1 163 morgi powierzchni, co świadczy o jego znacznym znaczeniu gospodarczym w lokalnym krajobrazie rolniczym. Właścicielem dóbr był wówczas K. Chełmicki.
Na terenie dominium znajdowało się zaledwie 11 domów zamieszkanych przez 135 osób. Wszyscy mieszkańcy byli wyznania rzymskokatolickiego. Charakterystyczną cechą ówczesnej społeczności był wysoki poziom analfabetyzmu – spośród mieszkańców aż 73 osoby nie umiały czytać ani pisać. Dane te dobrze ukazują realia życia wiejskiego w Wielkopolsce pod koniec XIX wieku, kiedy dostęp do edukacji na terenach wiejskich pozostawał jeszcze ograniczony.
Opis Cielimowa z 1880 roku przedstawia miejscowość jako niewielką osadę skupioną wokół dużego majątku ziemskiego. Liczba mieszkańców była stosunkowo mała, jednak rozległość dóbr wskazuje, że dominującą rolę odgrywało tu rolnictwo folwarczne, stanowiące podstawę miejscowej gospodarki. W kolejnych dziesięcioleciach wieś rozwijała się, a jej struktura własnościowa i społeczna ulegała stopniowym przemianom.
Źródło: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, tom I, Warszawa 1880.
Cielimowo w 1909 roku
Na początku XX wieku Cielimowo należało do większych majątków ziemskich w okolicy. Informacje o wsi znajdują się w Księdze Adresowej Polskich Właścicieli Ziemskich Wielkiego Księstwa Poznańskiego z 1909 roku. Źródło to zostało opracowane na podstawie danych urzędowych i zawierało informacje o właścicielach, powierzchni majątków oraz ich dochodzie gruntowym.
Według księgi właścicielką Cielimowa była Paulina Sobecka. Majątek obejmował 342 hektary ziemi, co czyniło go znaczącym gospodarstwem rolnym w powiecie gnieźnieńskim. Dochód gruntowy oszacowano na 3017 marek. Była to wartość urzędowa służąca do określania potencjału gospodarczego majątku i wymiaru podatków.
Cielimowo w liczbach (1909)
- właścicielka: Paulina Sobecka
- powierzchnia majątku: 342 ha
- dochód gruntowy: 3017 marek
- źródło: Księga Adresowa Polskich Właścicieli Ziemskich Wielkiego Księstwa Poznańskiego, 1909.
Cielimowo w 1930 roku
Interesujących informacji o miejscowości dostarcza Księga Adresowa Polski dla Handlu, Przemysłu, Rzemiosł i Rolnictwa z 1930 roku. W okresie międzywojennym Cielimowo figurowało jako obszar dworski, a więc jednostka administracyjna związana bezpośrednio z majątkiem ziemskim.
Według księgi w Cielimowie mieszkało 149 osób. Największym właścicielem ziemskim był Tadeusz Chrzanowski, do którego należał majątek o powierzchni 363 hektarów.
Dane te pokazują, jak bardzo zmieniła się miejscowość od czasów XVI wieku. Dawna wieś podzielona pomiędzy kilka gałęzi rodu Cielmowskich została przekształcona w duży majątek ziemski skupiony w rękach jednego właściciela. Powierzchnia 363 hektarów stawiała majątek w Cielimowie w gronie znaczących gospodarstw ziemskich powiatu gnieźnieńskiego.
W okresie II Rzeczypospolitej życie miejscowości koncentrowało się wokół folwarku i związanej z nim produkcji rolnej. Mieszkańcy pracowali zarówno w gospodarstwie dworskim, jak i w zabudowaniach gospodarczych obsługujących majątek.
Opisane źródła pokazują, że droga od średniowiecznej wsi drobnoszlacheckiej do dużego majątku ziemskiego trwała w Cielimowie ponad cztery stulecia. Dzięki zachowanym dokumentom można prześledzić ten proces niemal krok po kroku – od Andrzeja i Dobrogosta z Cielimowa wzmiankowanych w 1403 roku po majątek Tadeusza Chrzanowskiego w okresie międzywojennym.
Cielimowo w liczbach (1930)
- status: obszar dworski
- liczba mieszkańców: 149
- największy właściciel ziemski: Tadeusz Chrzanowski
- powierzchnia majątku: 363 ha
- źródło: Księga Adresowa Polski dla Handlu, Przemysłu, Rzemiosł i Rolnictwa, 1930.
