Dzieje majątku i właścicieli Cielimowa

Cielimowo należy do najstarszych miejscowości okolic Gniezna. Dzieje miejscowego majątku można prześledzić niemal nieprzerwanie od początku XV wieku aż do XX stulecia. Na przestrzeni wieków wieś pozostawała własnością wielu rodów szlacheckich, a jej losy odzwierciedlają przemiany zachodzące w wielkopolskiej własności ziemskiej – od rozdrobnionej szlachty zagrodowej po duże majątki ziemskie.

Najstarsi dziedzice Cielimowa

Najstarsze znane wzmianki o właścicielach Cielimowa pochodzą z początku XV wieku. Już w 1403 roku źródła wymieniają Andrzeja i Dobrogosta z Cielimowa. Kilkanaście lat później, w 1418 roku, odnotowano Piotra i Michała z Cielimowa, a rok później Piotra Koszkę.

W 1443 roku dokumenty związane ze sporem o patronat nad kościołem św. Wawrzyńca pod Gnieznem wymieniają licznych dziedziców z Cielimowa: Piotra, Andrzeja, Sędziwoja, Macieja, Alberta i Pawła. Świadczy to o znacznym rozdrobnieniu własności i istnieniu kilku gałęzi miejscowej szlachty.

Szczególnie interesująca jest wzmianka z 1446 roku o Dominiku, synu Piotra Koszki z Cielimowa, który studiował na Uniwersytecie Krakowskim. Fakt ten pokazuje, że część miejscowej szlachty posiadała odpowiednie środki i aspiracje pozwalające na kształcenie synów w najważniejszej uczelni Królestwa Polskiego.

W drugiej połowie XV wieku źródła wymieniają również Piotra Koźlę z Cielmowa, a następnie Wojciecha i Łukasza z Cielmowa, synów Andrzeja zwanego Łączką. Byli oni przedstawicielami miejscowego rodu szlacheckiego, który od nazwy wsi przyjął nazwisko Cielmowskich.

Ród Cielmowskich

W XVI wieku Cielimowo pozostawało przede wszystkim własnością rodziny Cielmowskich. W zachowanych dokumentach pojawiają się Tomasz, Jan, Maciej, Marcin, Andrzej, Łukasz i Wawrzyniec Cielmowscy.

Przedstawiciele rodu zawierali związki małżeńskie z rodzinami Drachowskich, Budziejewskich, Charzewskich i Miedźwieckich. Poszczególne części majątku przechodziły drogą dziedziczenia, sprzedaży i podziałów rodzinnych.

Dokumenty z XVI wieku ukazują Cielimowo jako wieś podzieloną pomiędzy kilka gałęzi tego samego rodu. Było to zjawisko typowe dla wielkopolskiej szlachty, gdzie majątki dzielono pomiędzy kolejnych spadkobierców.

Gurowscy, Żydowscy i Rogowscy

W drugiej połowie XVI wieku rozpoczęły się znaczące zmiany własnościowe. Kolejne części majątku przechodziły w ręce rodzin Gurowskich i Żydowskich.

Szczególnie aktywny był Andrzej Żydowski, który skupował udziały należące wcześniej do Cielmowskich i Gurowskich. W rezultacie pod koniec XVI wieku znaczna część dóbr znalazła się w rękach właścicieli związanych z pobliskim Żydowem.

Stan własności na początku XVII wieku dobrze ukazuje rejestr poborowy województwa kaliskiego z lat 1618–1620. Wymieniono w nim Macieja Cielmowskiego, Melchiora Gurowskiego oraz Macieja Rogowskiego.

Maciej Cielmowski posiadał półtora łanu folwarcznego, Melchior Gurowski jeden łan folwarczny, natomiast Maciej Rogowski pół łanu osiadłego. Dokument pokazuje, że mimo postępującej koncentracji własności Cielimowo nadal pozostawało podzielone pomiędzy kilku przedstawicieli okolicznej szlachty.

Radolińscy, Łubowie i Kurnatowscy

W XVII wieku część dóbr cielimowskich należała do rodziny Radolińskich. W źródłach pojawia się między innymi ksiądz Kazimierz Radoliński, jezuita, syn Stanisława Radolińskiego i Marianny z Cielmowskich.

Po śmierci Marianny część majątku odziedziczyli potomkowie z jej drugiego małżeństwa z Aleksandrem Łubą. W 1698 roku spadkobiercy sprzedali dobra cielimowskie Andrzejowi Kurnatowskiemu za 14 500 złotych polskich.

Była to znacząca suma, świadcząca o wartości miejscowego majątku.

Wierzbińscy i życie dworu w XVIII wieku

W pierwszej połowie XVIII wieku źródła parafialne często wymieniają rodzinę Wierzbińskich związaną z Cielimowem.

W księgach parafii św. Wawrzyńca w Gnieźnie odnajdujemy informacje o Janie, Michale i Dobrogoście Wierzbińskich oraz o wydarzeniach związanych z funkcjonowaniem miejscowego dworu.

Dzięki tym zapisom możliwe jest częściowe odtworzenie codziennego życia szlacheckiego majątku w XVIII wieku.

Smoleńscy i wielki majątek ziemski

W 1785 roku Antoni Piotr Smoleński, cześnik ciechanowski, wymienił Cielimowo obok Żydowa, Jelitowa i Gembarzewa jako część większego kompleksu dóbr ziemskich.

Dwa lata później, w 1787 roku, miejscowość ponownie pojawia się w dokumentach związanych z podziałem majątku Smoleńskich.

Hulewicze, Chełmiccy i Cybulscy

Na przełomie XVIII i XIX wieku właścicielami lub posesjonatami Cielimowa byli Hulewicze.

W metrykach odnajdujemy Mikołaja Hulewicza i jego żonę Franciszkę z Kaczkowskich. W Cielimowie urodziły się ich dzieci: Zofia Stanisława, Katarzyna oraz Józef Kazimierz.

W 1813 roku odnotowano narodziny Mariana Wincentego Cybulskiego. Rodzicami chrzestnymi byli Piotr i Teofila Chełmiccy z pobliskiego Gurowa, co świadczy o bliskich relacjach pomiędzy rodzinami szlacheckimi okolicy.

Cielimowo w XIX wieku

W pierwszej połowie XIX wieku źródła wspominają kolejnych właścicieli związanych z miejscowym majątkiem.

W 1821 roku zmarł Epifaniusz Miaskowski, posesjonat Cielimowa. Dwa lata później odnotowano śmierć Aleksego Chełmickiego.

W drugiej połowie XIX wieku majątek należał do Juliana Raszewskiego i Jadwigi z Węsierskich. Zachowane księgi parafialne pozwalają prześledzić losy ich rodziny oraz funkcjonowanie majątku w tym okresie.

Ostatni właściciele przed II wojną światową

Jedna z ostatnich informacji dotyczących majątku pochodzi z 1915 roku. „Dziennik Poznański” podał wówczas, że Tadeusz Chrzanowski nabył dobra cielimowskie około 1913 roku.

Był to już schyłek epoki wielkich majątków ziemskich, które przez stulecia wywierały znaczący wpływ na życie mieszkańców wsi.

Dziedzictwo dawnych właścicieli

Na przestrzeni wieków Cielimowo należało do wielu rodzin szlacheckich, między innymi Cielmowskich, Gurowskich, Żydowskich, Rogowskich, Radolińskich, Łubów, Kurnatowskich, Wierzbińskich, Smoleńskich, Hulewiczów, Chełmickich, Miaskowskich, Raszewskich i Chrzanowskich.

Choć większość dawnych zabudowań nie przetrwała do naszych czasów, zachowane dokumenty pozwalają odtworzyć dzieje majątku oraz ludzi, którzy przez stulecia kształtowali historię Cielimowa. Są one cennym świadectwem przeszłości jednej z najstarszych miejscowości ziemi gnieźnieńskiej.

Powrót do strony głównej Cielimowa.

Źródła

• Teki Dworzaczka, Biblioteka Kórnicka PAN.
• Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski.
• Atlas historyczny Polski. Rejestry poborowe województwa kaliskiego w XVI wieku.
• Rejestr poborowy województwa kaliskiego z lat 1618–1620.
• Księgi metrykalne parafii św. Wawrzyńca w Gnieźnie.
• Archiwum Archidiecezjalne w Gnieźnie.
• „Dziennik Poznański”, 1915.
• Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.
• Materiały własne i opracowania dotyczące dziejów ziemi gnieźnieńskiej.