Kędzierzyn – dzieje jednej z najstarszych parafialnych wsi ziemi gnieźnieńskiej

Położony około 10 km na wschód od Gniezna Kędzierzyn należy do najstarszych miejscowości gminy Niechanowo i całej wschodniej części powiatu gnieźnieńskiego. W 2021 roku liczył 209 mieszkańców, a jego obszar obejmuje ponad 660 ha. Przez stulecia był siedzibą parafii oraz własnością arcybiskupów gnieźnieńskich, dzięki czemu odegrał znacznie większą rolę niż większość okolicznych wsi. Zachowany do dziś kościół św. Andrzeja Apostoła, zabytkowa plebania oraz cmentarz przykościelny przypominają o wielowiekowej historii tej miejscowości.

Historia Kędzierzyna sięga jednak znacznie dalej niż średniowiecze. Odkrycia archeologiczne świadczą o obecności człowieka już w neolicie. Na terenie wsi odnaleziono kamienne narzędzia, ślady osadnictwa ludności kultury łużyckiej i pomorskiej, a także cmentarzysko wczesnośredniowieczne z bogatym wyposażeniem grobowym. Tym samym Kędzierzyn należy do najlepiej rozpoznanych archeologicznie miejscowości gminy Niechanowo.

Początki wsi i parafii

Najstarsza znana wzmianka o Kędzierzynie pochodzi z 7 lipca 1136 roku. W słynnej bulli papieża Innocentego II, potwierdzającej dobra arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, wymieniono miejscowość Candrea, utożsamianą przez większość badaczy z dzisiejszym Kędzierzynem. Już wtedy wieś należała do dóbr arcybiskupów gnieźnieńskich.

W pierwszej połowie XIV wieku Kędzierzyn był już ważnym ośrodkiem administracji kościelnej. W 1321 roku arcybiskup Janisław erygował tu parafię pod wezwaniem św. Andrzeja Apostoła. Parafia obejmowała znaczną część okolicznych wsi, stając się jednym z najważniejszych ośrodków życia religijnego we wschodniej części ziemi gnieźnieńskiej.

Już w 1413 roku źródła wspominają istniejący we wsi drewniany kościół, określając go jako stary i zniszczony. Z tego samego okresu pochodzi pierwsza wzmianka o proboszczu Jakubie, który kierował parafią.

Kędzierzyn w XVI wieku

Najpełniejszy obraz wsi przynoszą źródła z XVI wieku.

Liber beneficiorum arcybiskupstwa gnieźnieńskiego opisuje parafię jako jedną z liczniejszych w okolicy. Należały do niej między innymi: Kędzierzyn, Szczytniki, Żelazkowo, Wola Skorzęcka, Trzuskołoń, Lubochnia, Wierzbiczany i Goczałkowo, a później także Braunsfeld, Charlottenhof, Jelonek, Kujawki, Piaski, Zdroje i kilka innych osad. Jednocześnie źródło podkreśla skromne uposażenie proboszcza, który z powodu niewielkich dochodów nie był w stanie utrzymywać nawet wikarego.

Rejestr poborowy z 1564 roku przedstawia Kędzierzyn jako dobrze rozwiniętą wieś arcybiskupią. Znajdowało się tu:

• 9 łanów kmiecych,
• 4 łany sołtysie,
• 2 karczmy (dziedziczna i doroczna).

W kolejnych latach sytuacja ulegała zmianom. Rejestr z 1576 roku wykazuje nadal 9 łanów kmiecych, lecz funkcjonowały już dwie karczmy doroczne, a źródło wspomina również dwóch rybaków. W 1579 roku odnotowano 8 łanów kmiecych, 3 łany opuszczone oraz łan karczemny. Podobny obraz przedstawia rejestr z 1588 roku, który potwierdza istnienie jednego łanu karczemnego i trzech pustych łanów. Dane te pokazują, że pod koniec XVI wieku wieś przechodziła okres pewnych zmian gospodarczych, jednak nadal pozostawała znaczącym ośrodkiem dóbr arcybiskupich.

Wieś arcybiskupów gnieźnieńskich

Od średniowiecza aż do XIX wieku Kędzierzyn pozostawał własnością arcybiskupów gnieźnieńskich. Wraz ze Szczytnikami, Raszewem i folwarkami tworzył tzw. klucz szczytnicki (gnieźnieński), stanowiący zaplecze gospodarcze dóbr prymasowskich.

Wizytacje kościelne z początku XVII wieku pokazują dobrze zorganizowaną parafię. Opisano zabudowania plebańskie, grunty należące do probostwa, role sołtysie oraz obowiązki mieszkańców wobec kościoła. Proboszcz posiadał własne pola, ogrody i łąki, natomiast kmiecie, sołtys i karczmarze zobowiązani byli do określonych świadczeń na rzecz parafii.

Kościół św. Andrzeja Apostoła

Dzieje miejscowego kościoła odzwierciedlają historię całej parafii.

Na początku XVIII wieku dawny drewniany kościół spłonął. W 1717 roku arcybiskup i prymas Polski Stanisław Szembek ufundował nową drewnianą świątynię. Z biegiem czasu również ona popadła w ruinę i przed 1840 rokiem została zamknięta z polecenia arcybiskupa Marcina Dunina.

Obecny, murowany kościół wzniesiono w 1840 roku dzięki wspólnemu finansowaniu rządu pruskiego i parafian. W latach 1877–1882 rozbudowano go o transept i prezbiterium, wykonano również murowane ogrodzenie cmentarza oraz wzniesiono obecną plebanię. W 1916 roku budynek plebanii został powiększony.

Do najbardziej zasłużonych duszpasterzy należeli między innymi ks. Teodor Neumann, ks. Walenty Roesler, ks. Witold Nowakowski oraz długoletni proboszcz ks. Mieczysław Figas, który po powrocie z obozu koncentracyjnego Dachau ponownie objął parafię i kierował nią aż do 1987 roku.

XIX wiek

W połowie XIX wieku Kędzierzyn pozostawał nadal znaczącą miejscowością parafialną. W 1846 roku liczył 24 domy i 217 mieszkańców.

Istotnym elementem życia wsi była szkoła elementarna. W roku szkolnym 1866/1867 nauczycielem był Andrzej Seyda, pełniący tę funkcję już od 1841 roku. Do szkoły uczęszczało około 70 dzieci, a językiem ojczystym uczniów był język polski.

Według „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego” w 1882 roku wieś liczyła już 304 mieszkańców zamieszkujących 26 domów. Większość stanowili katolicy, a przy wsi funkcjonował 328-morgowy folwark.

Kędzierzyn w okresie międzywojennym

Po odzyskaniu niepodległości wieś stała się prężnym ośrodkiem życia społecznego. Działały tu Kółko Rolnicze, Kółko Włościanek, Katolickie Towarzystwo Robotników Polskich oraz Koło Śpiewackie św. Cecylii. Organizowano przedstawienia teatralne, akademie patriotyczne, zabawy ludowe i uroczystości religijne.

W 1927 roku parafia uroczyście poświęciła nowy dzwon odlany w ludwisarni Braci Felczyńskich w Kałuszu, który zastąpił dzwon zarekwirowany przez władze pruskie podczas I wojny światowej.

Księga adresowa Polski z 1930 roku wymienia działających we wsi rzemieślników, sklepikarzy, kowali, kołodzieja, stolarzy, młynarzy oraz właścicieli wiatraków. Wieś liczyła wówczas 356 mieszkańców.

Okres II wojny światowej

Podczas okupacji niemieckiej część polskich rodzin została wysiedlona do Generalnego Gubernatorstwa. Ich gospodarstwa przejęli osadnicy niemieccy sprowadzeni z Łotwy. Wśród nich byli między innymi Eduard Hasenfuss oraz Karl Rothweiler.

26 sierpnia 1940 roku Niemcy aresztowali proboszcza ks. Mieczysława Figasa, którego osadzono w obozie koncentracyjnym Dachau. Po zakończeniu wojny duchowny powrócił do Kędzierzyna i ponownie objął parafię.

Dziedzictwo Kędzierzyna

Współczesny Kędzierzyn pozostaje spokojną wsią o rolniczym charakterze, jednak jego znaczenie historyczne jest znacznie większe, niż mogłaby sugerować liczba mieszkańców. Ponad dziewięćset lat udokumentowanych dziejów, wielowiekowa parafia, własność arcybiskupów gnieźnieńskich, liczne źródła pisane oraz bogate odkrycia archeologiczne czynią z Kędzierzyna jedną z najcenniejszych historycznie miejscowości gminy Niechanowo. Zachowane zabytki i bogata baza źródłowa pozwalają odtworzyć nie tylko dzieje samej wsi, ale również codzienne życie jej mieszkańców na przestrzeni wielu stuleci.

Poznaj historię Kędzierzyna: